Jyl asqan saıyn álemde energııa tapshylyǵy artyp jatyr. Eldegi energııa júıesiniń bári derlik keńes odaǵy kezinde qurylǵan. Qazir kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Oǵan qosa, parnıkti gazdyń shyǵaryndylary ekojúıege, ınfraqurylymǵa, adamnyń ómiri men densaýlyǵyna qater tóndirip tur. Osy syn-qaterge jaýap retinde jáne atalǵan táýekeldi báseńdetý maqsatynda álem elderi Parıj kelisimine keldi.
Parıj kelisimin iske asyrý úshin 2022 jyly órkenıetti 52 el tómen kómirtekti energııa kózderin damytý strategııasyn bekitti. Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý maqsatyn belgiledi. Qoldanystaǵy energııa kózderiniń jaǵdaıyn jáne kómirteginen beıtaraptyq máselesin eskersek, el energetıkasynyń damýy kómirteksiz energııa kózderin paıdalaný ekeni aıqyndalady.
Anyǵynda kómirteksiz energııa kózderine balamaly energııa jáne atom energetıkasy kiredi. Endi el arasynda túsinispeýshilik týdyryp júrgen AES týraly kómeski oılardy seıiltip, qoǵam qoıǵan suraqtarǵa otandyq bilikti maman, ǵalymdardyń naqty dálel, dáıekterin keltire otyryp jaýap berýge tyrysamyz.
AES parnıkti gazdan taza
Basqa energetıkalyq tehnologııalardan AES-tiń parnıkti gaz shyǵaryndylary syndy zııandy qaldyqtar boıynsha artyqshylyǵy bar ekeni barshaǵa málim. AES pen JES-tiń qorshaǵan ortaǵa ekologııalyq áserin salystyra otyryp aıtsaq, AES-ten alynǵan bir gıgavat qýat bir jylda 5,9 mln tonna kómirdi nemese 2,2 mln tonna mazýt pen 26 myń tekshe metrge deıin gazdy únemdeýge múmkindik beredi. Bul organıkalyq otyndy jaǵý kezinde shyǵatyn kóptegen gazdyń taralýyna, qatty qaldyqtardyń paıda bolýyna jol bermeıdi. Bul tujyrymdy pikirdi ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń «Atom energetıkasy ınstıtýty» fılıaly dırektorynyń orynbasary Erbolat Taıtóleýuly aıtyp otyr.
Onyń pikirine zeıin qoısaq, kómir ónimderin tazartatyn zamanaýı júıelerimen jabdyqtalǵan jylý stansasynyń ózi bir jylda atmosferaǵa túrli baǵalaýlarǵa sáıkes, 7-den 120 myńǵa deıin kúkirt, 2-20 myń tonnaǵa deıin azot totyǵyn, sondaı-aq 700-1 500 tonnaǵa deıin kúl (tazartýsyz eki-úsh ese kóp) men 3-7 mln tonnaǵa deıin kómirqyshqyl gazyn shyǵarady eken. Budan bólek kadmıı, qorǵasyn jáne synap sekildi ýly metaldardan turatyn 400 myń tonnaǵa deıin zııandy qaldyq paıda bolatyn kórinedi. Qýaty AES-pen birdeı JES salystyrmaly túrde atmosferaǵa áldeqaıda kóp radıoaktıvti qaldyq shyǵarady. Bul kómirdiń quramynda ártúrli radıoaktıvti elementterdiń, atap aıtqanda radıı, torıı, polonıı syndy elementterdiń bolýymen baılanysty.
Taǵy bir jıi qoıylatyn suraq AES-tiń Balqash kóline áseri.
Jalpy gıdravlıkalyq qurylymy jaǵynan, AES pen JES-tiń aıyrmashylyǵy tek energııa kózinde ǵana. AES-te energııa kózi retinde ıadrolyq reaktor qoldanylady. Zamanaýı reaktorlar eki kontýrly sýytý júıesinen turady. Eki kontýr bir-birinen gıdravlıkalyq oqshaýlanǵan jáne ózara tek jylý almastyrǵysh arqyly baılanysqan. Eki kontýrdaǵy sýǵa erekshe talaptar qoıylǵandyqtan, sý arnaıy ázirlenedi jáne árdaıym baqylaýda bolady.
Birinshi kontýr ıadrolyq reaktorda paıda bolǵan jylýdy tasymaldaýǵa arnalǵan. Ekinshi kontýrdaǵy sý jylý almastyrǵysh arqyly birinshi kontýrdyń jylýyn alyp, býǵa aınaldyryp, ony týrbına qalaqshalaryna berý arqyly generatordyń rotoryn aınaldyrady. Týrbınadan shyqqan býdy qaıta sýǵa aınaldyrý úshin kondensator qoldanylady. Kóldiń sýyn kondensatordy sýytý úshin ǵana paıdalanady, dep túsindirdi maman.
Kondensatordy sýytýǵa sýdy tikeleı kólden emes, arnaıy toǵannan alady. Eki bloktik AES-tiń jyldyq sý qajettiligi, dástúrli gradırnıalardy qoldanǵanda, shamamen 0,063 mlrd tekshe metrge deıin baǵalanady. Bul kólem eldegi iri ózender men sý qoımalarynyń aǵyndarymen ońaı qamtamasyz etiledi. Osy arada Balqash kóliniń kólemi 108 mlrd tekshe metr sýdan turatynyn aıta ketken jón. Kólge quıylatyn Ile ózeniniń jyldyq normasy shamamen 12,3 mlrd tekshe metrge teń. AES-tiń jyldyq sý qajettiligin Ile ózeniniń jyldyq normasynyń 1%-dan da az bóligi óteı alady. Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, keıbir AES jobalarynda dástúrli gradırnıalardyń ornyna sý shyǵyny bolmaıtyn qurǵaq gradırnıalar qoldanylady.
«Muny qarapaıym tilde túsindirsek, ol sýdyń mólsheri AES-te jumys isteıtin 2 000 adamnyń bir kúnde ishetin sýynan da az bolady. Sondyqtan AES Balqash sýyna zalal keltiredi degen múlde qate pikir», degen edi ««Egemen Qazaqstan» gazetinde AES-ke qatysty uıymdastyrylǵan dóńgelek ústelde Eýrazııa ýnıversıtetiniń ǵalymy, qaýymdastyrylǵan professor, ıadrolyq fızıka boıynsha PhD Nurlan Amangeldi.
Qaýipsizdikke kepildik bar
Energetıkalyq reaktorlardyń damý tarıhy ótken ǵasyrdyń 50-jyldary bastaldy. Evolıýsııalyq damý tarıhyna qaraı reaktorlar 4 býynǵa bólinedi. Aıtalyq Chernobyl men Fokýshımdaǵy apatqa urynǵandar 2-býyndaǵy reaktorlar. Al Qazaqstanda salýǵa qarastyryp otyrǵandar 3 jáne 3+ býyndy, zamanaýı, referentti úlgi. Bular – AES tarıhynda bolǵan barlyq kemshilikter men apattyq jaǵdaılardy eskere otyryp jobalaǵan túri. Osy 3 jáne 3+ býyndy reaktorlar passıvti jáne aktıvti qaýipsizdik júıelerine ıe ekenin qadap aıtty E.Qoıanbaev.
«Bul reaktor bolat pen betonnan jasalǵan qorǵaý qabyqshasynyń (kontaımenttiń) ishinde ornalasqan. Kontaıment 8 baldy jer silkinisine, sý tasqynyna, tipti 720 km/saǵ jyldamdyqpen ushyp kele jatqan 400 tonnalyq ushaqpen qaqtyǵyssa da shydaıdy. Kez kelgen apattyq jaǵdaı týyndaǵanda barlyq apat saldary osy qorǵaý qabyqshasymen shekteledi. Oǵan qosa, 3+ býyndaǵy reaktor passıvti jáne apattyq salqyndatý júıelerimen jabdyqtalǵan. Bul júıe apat bolǵan kezde reaktordy avtonomdy túrde uzaq ýaqyt salqyndatýǵa, tipti ıadrolyq reaksııany tolyq toqtatyp tastaıdy», deıdi ol.
Tipti gepatetıkalyq aýyr apat kezinde reaktordyń aktıvti aýmaǵynyń balqymasyn oqshaýlaý úshin reaktor shahtasynyń túbinde jylýǵa tózimdi materıaldarmen kaptalǵan balqyma tuzaǵy ornalastyrylady. Mundaı tuzaqtarmen Japonııanyń qazir iske qaıta qosylyp jatqan reaktorlary mindetti túrde jabdyqtalady. Mine 3+ býyndy reaktorlar osyndaı tereń eshalondalǵan qorǵanysqa ıe.
Iаdrolyq bóliný reaksııasy kezinde paıda bolatyn radıonýklıdter jaıdanjaı syrtqa shyǵyp kete almaıdy. Oǵan birneshe arnaıy tosqaýyl bar. Birinshi – ıadrolyq otynnyń ózi. Ekinshi – ıadrolyq otyn ornalasqan germetıkalyq metall qabyqsha. Qalyńdyǵy 20 sm bolattan jasalǵan reaktor korpýsy radıonýlıddetrdiń syrtqa shyǵý múmkindigin azaıtatyn úshinshi tosqaýyl. Sońǵy – tórtinshi tosqaýyl kontaıment. Atalǵan barlyq qaýipsizdik sharalary reaktorda múmkin bolatyn kez kelgen apattyq jaǵdaıdy tek AES terrıtorııasymen shekteıdi. Júıesi men qurylymy myqty mundaı reaktorda aýyr apattyń yqtımaldylyǵy 10 mln jylda bir ret qana bolýy múmkin. Ony mamandar áldeqashan dáleldep qoıǵan.
Maman tapshylyǵy baıqalyp tur
Eki blokten turatyn AES-ti basqarýǵa shamamen 2 000 maman qajet. Onyń 1 600 jumyskeri kádimgi JES-terde qyzmet atqaryp júrgen mamandar bola alady. Al 400 qyzmetker atom salasy boıynsha arnaıy daıarlanatyn mamandar. AES salýdy referendýmda halyq qoldaǵan jaǵdaıda onyń qurylysyna 10 jyl ýaqyt ketedi. Munshama uzaq ýaqytta qajetti mamandar qansha kerek, sonsha daıarlaýǵa bolady.
«Ázirdiń ózinde «Iаdrolyq fızıka», «Iаdrolyq fızıka jáne atom energetıkasy» baǵdarlamasymen eldegi ýnıversıtetterde bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra boıynsha bilim berilip jatyr. Desek te, AES-ke mamandardy daıarlaý «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» pen «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» bazalarynda júrgizilgeni durys dep sanaımyn. Qazir respýblıka aýmaǵynda úsh zertteý reaktory bar. Ekeýi Kýrchatovta bolsa, bireýi Almatyda istep tur. Atalǵan qondyrǵylardy basqara alatyn qajetti mamandar UIаO-ta da, IаFI-de de bar. Álbette, bul mamandar AES-ke qajetti aýysymdyq jumysshylardy tolyq qamtamasyz ete almaıdy. Búginde UIаO-da shamamen 2 000, al IаFI-de 600 adam qyzmet atqaryp júr», dedi E.Qoıanbaev.
Negizi AES-ti salatyn memleket maman oqytyp berý mindetin moınyna alǵany durys. О́ıtkeni reaktordyń ereksheligine baılanysty mamandardy qosymsha oqytqannyń artyqtyǵy joq. Bul týraly bizdiń elge laıyqty reaktorlar qarastyryp jatqan mamandardyń qatarynda júrgen QAES JShS Atom energetıkasy bóliminiń jetekshi ınjeneri Asýan Sııabekov toqtamdy oıyn aıtqan edi.
«AES-te eń bastysy – qaýipsizdik, al ekinshi másele – mamandar daıarlaý. Negizi, qaısy reaktordy tańdasaq, ony usynǵan tarap mindetti túrde soǵan laıyq mamandar daıarlaý mindettemesin moınyna alady. Ol kelisimshartta kórsetiledi. AES salynyp bitkenge deıingi 10 jylda qajetti mamandardyń bárin daıyndap úlgeredi», degen edi ol.
Boıyn úreıge aldyryp, kóńiline kúmán tolǵan jurt atomshy mamandardyń pikirine qulaq qoısa, kóp kúdikten arylyp, aldaǵy kúnge ashyq kózben qaraıtyny anyq. Sóıtip, budan bylaı adamzat damýy AES-ke baılanyp turǵanyn uǵatyny haq.