Táýelsiz kassasııalyq sottar qurylmaq

Ádilet organdarynyń rólin kúsheıtý qajet

Kassasııalyq sottar jaıynda Májilis depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Únzıla Shapaq baıandama jasady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sot júıesin reformalaý jáne prosestik zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy 14 maýsym kúni ótken Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda maquldanǵan Konstıtýsııalyq zań jobasynyń ajyramas bóligi sanalady. Zań jobasy shartty túrde úsh blokqa bólinip otyr. Baıandama barysynda Ú.Shapaq osy úsh bólikke jeke-jeke toqtaldy.

– Birinshisi – «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly» zańǵa engizilgen túzetýler. Ol sot aktisi shyǵarylǵan kezde sýdıa zańdylyqty óreskel buzýǵa jol bergen árbir kúshin joıǵan sot aktisin tekserýdiń jańa tetigin engizýge baılanysty sot jıýrıiniń jumy­syn jetildirý máselesi. Ekinshisi – ákimshilik ádilet. Memleket basshysy memlekettik basqarýdy qaıta iske qosý qajettigin birneshe ret atap ótti. Saıası qyzmetshilerdiń derbes jaýapkershiligin arttyra otyryp, memlekettik basqarý júıesin ortalyqsyzdandyrýǵa basa nazar aýdarý qajet. Joǵarǵy Sot jartyjyldyq negizde memlekettik organdardyń qyzmetine olardyń ákimshilik aktilerine nemese is-áreketterine shaǵymdaný týraly talap-aryzdardy sotta qaraý nátıjeleri boıynsha belgilengen problemalar men kemshilikterdi anyqtaý turǵysynan taldaý jasaıdy, – dedi baıandamashy.

Depýtattyń aıtýynsha, ótken jyly memlekettik organdarǵa qoıy­latyn talaptardyń qanaǵat­tan­dyrylýy 63%-ǵa jetken. Iаǵnı utylýdyń turaqtylyǵy memle­kettik organdardyń áli de sot praktıkasyn eskere otyryp, ákimshilik qyzmettiń birkelkiligin qam­tamasyz etýdiń tıisti sharalaryn qabyl­damaıtyndyǵyn kórsetip otyr.

Budan bólek, baıandamashy sot oryndaýshysynyń áreketterine (áreketsizdigine) shaǵymdanýǵa baılanysty isterge de nazar aýdardy.

– ÁRPK-ni qabyldanǵannan keıin mundaı ister ákimshilik sot isin júrgizý tártibimen qaralady. Atqarýshylyq is júrgizý týraly zań sot oryndaýshysynyń árbir áreketine shaǵymdaný quqyǵyn beredi. Búginde mundaı quqyqty boryshkerler asyra paıdalanady.

Sot oryndaýshylary buzýshy­lyq­tardy rastaıdy jáne kelisedi. Joǵarǵy Sottyń málimetterine júginsek, sot oryndaýshylarymen isterdiń 55%-dan astamy olar­dyń zańsyz áreketterin rastaýmen aıaqtalady. Sondyqtan mun­daı daýlar boıynsha ádilet organ­darynyń rólin kúsheıtip, olar­ǵa sot oryndaýshylarynyń qaýly­lary­nyń kúshin joıý quqyǵyn berý oryndy dep sanaımyz. Bul atqarý­shylyq is júrgizýdi jedel oryndaýǵa múmkindik beredi, – deıdi Únzıla Shapaq.

Kassasııalyq saty jetildiriledi

Baıandamashy toqtalǵan zań jo­basynyń úshinshi blogi kassasııa­lyq satyny jetildirý máselesine qatysty.

– Sot isin júrgizý máselesi eń ótkir, kúrdeli jáne ózekti máse­leler­diń biri bolyp qala beredi. Sot tóreligin júzege asyrý­dyń sapasy men azamattardyń sottarǵa degen senim deńgeıi ár sot satysy ju­mysynyń tıimdiligine tikeleı baılanysty. Kassasııanyń búgingi modeli azamattar men zań qoǵamdastyǵy ókilderi tarapynan eleýli synǵa ushyrap otyr. Azamattyq jáne qyl­mystyq ister boıynsha kassa­sııalyq ótinishhattardy aldyn ala qaraýdyń tártibi men sharttary ártúrli. Azamattyq ister boıynsha sýdıa azamattardyń ótinishhat­taryn alqaly qaraýǵa berý týraly she­shim qabyldaıdy. Qylmystyq ister boıynsha tek 2023 jyldyń shildesinen bastap kassasııalyq ótinishhattardy alqaly aldyn ala qaraýǵa kóshý júzege asyryldy. Biraq bul tártip te jetildirilmegen, sebebi bir «úshtik» sýdıalar aldyn ala qaraıdy, al ekinshi «úshtik» sýdıa­­lar isti máni boıynsha qaıta qaraǵan kezde áriptesterin qolda­maýy múmkin, bul proseske qatysý­shy­lardyń narazylyǵyn týdyryp otyr, – degen depýtat mundaı shaǵym­dar tek ákimshilik ádilet táji­rı­be­sinde joq deıdi, óıtkeni onda «jappaı kassasııa» jumys isteıdi.

– Barlyǵy «jappaı kassasııa» qaǵıdaty boıynsha jumys isteýge tıis, ıaǵnı ister birden keminde 3 sýdıadan turatyn quramnyń qaraýyna túsýge tıis. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen, Joǵarǵy Sot kásipkerlermen jáne zań qoǵamdastyǵymen derbes kassasııalyq saty qurý máselesi boıynsha konsýltasııalar raýn­dyn, ıaǵnı kezdesýler ótkizdi. Qorytyndylary boıynsha derbes kassasııalyq satynyń jańa modeli usynyldy. Iаǵnı bul jerde elordada qylmystyq, azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha 3 kas­sasııalyq sot qurý týraly sóz bolyp otyr, – dedi baıandamashy.

Azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin sot arqyly qor­ǵaýdyń sapasyn arttyrýǵa múm­kindik beretin zań jobasynyń negizgi novellalary týraly egjeı-tegjeı aıtyp ótken Ú.Shapaq ózge dep­ýtat­tar­dyń suraqtaryna da jaýap berdi.

Máselen, depýtat Erlan Saırov zań jobasyn qoldaıtynyn aıtyp, baıandamashy men Joǵarǵy Sot ókiline suraǵyn joldady.

– Ádilettilik taba almaǵan azamattar Prezıdent ákimshiligine, Joǵarǵy Sotqa, Májiliske kelip, shaǵym jazyp júginetin. Mundaı shaǵymdar qazirdiń ózinde óte kóp. Osy zań qa­byl­danǵannan keıin azamattardyń Jo­ǵarǵy Sotqa aryz-shaǵymy toq­taı ma, álde ármen qaraı jalǵasa bere me? О́ıtkeni sot júıesine, onyń ishin­de Joǵarǵy Sottyń sheshim­deri­men halyqtyń kelispeıtin shaǵymdary az emes, – deıdi E.Saırov.

Baıandamashy Ú.Shapaq bul suraqqa jaýap retinde 2016 jyly bes satyly sot tóreliginen úsh satyly sot tóreligine kóshken kezde kassasııa aıtarlyqtaı qysqartylǵanyn atap ótti. «Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, búginde isterdiń tek bes paıyzy kassasııalyq satyǵa jetip otyr. Iаǵnı azamattardyń shyryldaıtyny – kassasııaǵa qoljetimdilik joq. Sondyqtan kassasııalyq kezeńge qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin azamattardyń shaǵymdaryn jappaı kassasııaǵa jiberýdi usynyp otyrmyz», dedi depýtat.

Reformanyń qateligi qaıta túzetilmek

Joǵarǵy Sottyń azamattyq is­ter jónindegi sot alqasynyń tóraǵa­sy Nurserik Sháripov te talqylaý kezeńinde jappaı kassasııanyń qajettiligine toqtaldy.

– 2016 jyly qabyldanǵan zań­daǵy ózgerister búgingi kassa­sııalyq isterdi shekteıdi. Sýdıa­lardyń azamattyq ister boıynsha dara «úshtikpen» qaralǵan akti­lerge baǵa berýi únemi synǵa ushy­rap keledi. Biz ony moıyndaımyz. Iаǵnı 2016 jylǵy sońǵy reforma tıimsizdigin kórsetti. Al aryz-shaǵymdar azaıa ma degenge kelsek, azamattyq ister salasy boıynsha keıingi úsh jylda 270 myńdaı sheshim shyǵardyq. Onyń oblystyq deńgeıindegi apellıasııaǵa aryzdaný kólemi 10-12 paıyz ǵana. Odan ári aspaıdy. Burynǵy reformada kassasııalyq shekteý tur­ǵandyqtan biz osyndaı keleń­sizdikke tap bolyp otyrmyz. Zań jobasy qabyldanǵannan keıin sot sheshimderine degen aryz-shaǵym­dar kúrt azaıa túsedi dep aıta al­maımyn. Sebebi kez kelgen sot sheshiminen keıin utatyn jáne uty­latyn tarap bar. Árıne, utyl­ǵan taraptyń mindetti túrde óz shyn­dyǵy, óz aqıqaty bar. Ol óziniń múd­desin qorǵap ármen qaraı túsin­dire beredi, shaǵym jaza beredi. Son­dyq­tan shaǵymdar azaıady dep birden kesip aıta almaımyz. Biraq sot tóre­ligine degen qoljetimdilik arta tú­setini anyq, – dedi Joǵarǵy Sot ókili.

Zań jobasy boıynsha qosymsha baıandama jasaǵan Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Snejanna Imasheva jańa model elordada úsh kassasııalyq sotty, ıaǵnı qylmystyq, azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha sottardy qurýdy kózdeıtinin aıtyp ótti. Jumys tobynyń qaraýyna engizilgen usynystar boıynsha kassasııaǵa ister aldyn ala qaraý­syz úsh sýdıadan turatyn alqaǵa tikeleı túsedi. Baıandamashynyń aıtýynsha, kassasııalyq sottardyń qurylýymen Joǵarǵy Sottyń da róli ózgermek. Onyń jumysy sot praktıkasynyń birkelkiligin qamtamasyz etýge baǵyttalady.

Suraq-jaýap kezinde Joǵarǵy Sottyń, jalpy sot júıesiniń ashyqtyǵy, bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy baılanys jóninde de aıtyldy. Máselen, depýtat Rınat Zaıytov bir jyldan beri saılaýshylardyń aryzdarymen sottyń qabyldaýyna kire almaı júrgenin aıtsa, Edil Jańbyrshın ádil sot tóreligi bolmaı Ádiletti Qazaqstan qura almaıtynymyzdy jetkizdi.

Osylaısha, jalpy otyrysqa qatysyp otyrǵan 90 depýtattyń úsheýi qarsy shyǵyp, tórteýi qalys qalyp, úsheýi múldem daýys bermeı, 80-i jaqtap daýys bergen sot júıesin reformalaý jáne pro­sestik zańnamany jetildirýdi kózde­gen zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Sondaı-aq kún tártibinde ózge de birqatar zań jobalary qaralyp, tıisti sheshimderi shyǵaryldy. Arasynda birqatar halyqaralyq kelisimdi ratıfıkasııalaıtyn zańdar da qabyldandy.

Kıiz úıdiń kıesimen oınap...

Áleýmettik jelidegi babalarymyzdan qalǵan qasıetti muramyz – kıiz úıdi qorlaǵan beınerolıkke qatysty depýtattyq saýal joldaǵan Samat Musabaev óz narazylyǵyn jet­kizdi. Saýalyn elimizdiń Bas pro­ký­ro­ry Berik Asylov pen Ulttyq qaýip­sizdik komıtetiniń tóraǵasy Ermek Saǵymbaevqa baǵyttaǵan depýtat:

– San ǵasyr boıy handarymyzǵa eńsesi bıik aq orda, halqymyzǵa qut uıalaǵan baspana bolǵan kıiz úıge jáne basqa da qundylyqtarymyzǵa aqparattyq shabýyl da bastaldy. Kúni keshe kıiz úıde ulttyq kıim kıip, jartylaı jalańashtanyp oıqastaǵan úsheýdiń áleýmettik jelini sharlaǵan beınerolıgi ısi qazaqtyń ashý-yzasyn týdyryp otyr. Halyqtyń buǵan narazylyǵy ábden oryndy. Olardyń oıyna kelgendi istep, tal túste tórimizde taırańdaǵany – naǵyz basynǵandyq. Olar búgin tórimizde taırańdasa, erteń tóbemizde oınamasyna kim kepil? Sondyqtan buǵan kóz jumyp qarap, jaı qaldyra salýǵa bolmaıdy, – dep, quzyrly organdarǵa atalǵan beınerolık boıynsha quqyqtyq baǵa berip, oǵan qatysty naqty shara qoldanýdy surady.

Depýtat Janarbek Áshimjanov Almaty qalasyna elimizdiń ár óńirinen aǵylǵan kóshi-qonǵa baılanysty megapolıstegi turǵyn úıge degen qoljetimdiliktiń tómendep bara jatqanyn másele etip kóterse, Nurtaı Sabılıanov «Semeı ormany» memlekettik tabıǵı orman rezervaty» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń qyzmetkerlerine ústemaqy tóleý, áleýmettik qorǵaý sharalaryn jetildirý máselesine baılanysty Úkimet basshysyna saýal joldady.