Tektiden tekti týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi

«Odan da ary shý deıin,

Esken jeldeı gýleıin.

Saryarqany jaılaǵan,

Jelige bıe baılaǵan.

Mamadaǵy attary,

Qulyn taıdaı oınaǵan.

Eregesken dushpanyn,

Aldyna salyp aıdaǵan.

Saryarqany qystaǵan,

Lashyn da, suńqar usaǵan.

Arqa degen jerimde,

Arǵyn degen elim bar»,

dep bir qaıyryp,

«Anaý jatqan Arǵynym,

Arǵynym atqa qonǵanda,

Kishkentaı ǵana qyrǵyz-aý,

Basyńnan seniń qarǵydym.

Arǵyn degen sansyz el,

Meken etken qonys qyp,

Dúnıeniń jarymyn.

Eshkim basyp kórgen joq,

Olardyń qarqyn arynyn.

Jerge kirip ketersiń,

Bulardyń bassań tamyryn»,

dep altyn árippen ábizdep, ba­­ǵasyn be­retin jeri bar. Sú­ıin­baı aqynnyń bul sózdi aıt­qanyna eki ǵasyrǵa ja­qyndady. «Jaqsy sóz – jarym yrys» dep qazaq beker aıt­paǵanyn osydan baıqasaq bolady.

Meniń aldymda Astana qa­­lasynyń turǵyny, zeınet­tegi polkovnık Rymbek qajy Qorabaıulynyń «Dara tul­ǵalar taǵylymy» atty baba­laryna arnaǵan qalyń kitaby jatyr. Qazaqta tektilik degen sóz bar.Tektilik, adam bo­­­­ıyndaǵy asyl da uly qa­­sıet­­teriniń kórkem minez pa­ra­sattylyǵynyń urpaq­tan-ur­paqqa rýhanı sabaqtas­tyq­pen jalǵasýy, ıaǵnı adam ba­lasynda kezdeısoq qalyp­tas­­paıtyn ata-babalardan jal­­ǵasa beretin uly qasıet desek, qatelespeımiz. Rykeń bir sózinde, Shanshardyń bir balasy Nur­bıkeden – Tileýke, Bertis týady. Bertis babasynyń bıyl 390 jyldyǵy ekenin aıta kelip, babam jaı Bertis emes, han Ber­tis. Jalpy, bizdiń elde ol kisini «Qar­qaraly han Bertis» dep biledi. Shan­­shardyń balasy, Qazybektiń ákesi Keldibekpen qatar turǵan iri tulǵa degeni bar edi.

Arǵyn taıpasynyń Bes Meı­ram tobynyń Qarakesek rýynan Aqsha — Boshan – Taz – Bulbul – Shanshar taraıdy eken. Biz aıtqaly otyrǵan Bertistiń arǵy babasy Shanshar Bulbululy HVI-HVII ǵasyrdyń boz dalasy býsanǵan, qan qasap joıqyn soǵys topalańynda qazaq eliniń, halyqtyń birl­i­gin saqtaýda handyǵy men mem­lekettiginiń nyǵaıýyna ólsheýsiz úles qosyp, eren eńbek etipti. 1613-1627 jyldary Tashkent taǵyna otyrǵan Jalym uly Tursyn han on tórt jyldaı bılik qurady. Jalym sultan Qasym hannyń uly bolatyn. Shanshardyń ákesi Bulbul ba­tyr osy Jalym sultannyń bas sardary bolǵandyǵy aıty­lady. Bulbul batyrdyń eki balasynyń biri Shanshar Esim hannyń tusynda Túrkistan jurtyn Esimniń mańyna top­tas­tyrýda úlken eńbek sińi­rip,Tursyn hanmen janjaldasýyna jol bermegen danagóı ǵulama delinedi. Orta júzde asa bedeldi, bıligi de, sózi de ótip turǵan bı, kele-kele «Shan­shar abyz» atanǵan ta­rıhı tulǵa bolǵandyǵyn jazady ǵalymdar.

Shanshar abyzdan —Kel­dibek, Ber­tis, Qaz daýys­ty Qa­zybek, Bekbolat, Al­shynbaı, Espenbet tárizdi elge bel­gili bıler men aty alty alashqa málim mámileger bekter taraıdy eken. Qazaq­tyń ulttyq kúı, án ónerine úlken olja salǵan, babasyna arnaıy «Bertis» atty kúı shyǵarǵan Táttimbet, Mádı, Aıt­baı, Balta, Ǵabbas tárizdi óner maıtal­mandarynyń shyq­qandyǵyn da aıtýymyz lázim.

Bul áýlet týrasynan qa­lam tarpaǵan jazýshy, zert­teýshiler kemde kem sııaqty. «Shanshar abyz Bulbululy» degen kó­lemdi maqalaǵa kózim tústi. «El ishinde han Bertis degen sóz bar. Bul Bertis han boldy degen emes, qaradan han qoımaıdy. «Bertis on jeti uldy Bertis atanǵan. On jeti uly at arqasyna minip, sońynan ergen soń jalǵannyń jarty pálesi bolǵan, basyna qustyń qaýyrsynyn qadap alyp «Qarqaraly han Bertis» atansa kerek. Tashkentti shabýǵa qatysyp, sonda bılik qurady. Muny Buqar hany estip, so­ǵy­sýǵa kelgende Bertis Buqar hanyna:

On jeti ulym bar, sen túgili Qudaıdyń da ókpesi qabynyp, alsa da zorǵa alar, – depti. Son­da Buqar hany:

Mynaý Qudaıdan da qo­ryq­paǵan eken. Qudaıdan qo­ryqpaǵannan qoryq dep edi, – dep qaıtyp ketipti» desedi.

Bertis Tashkentti bılegen, Tashkentti bıleýshi qashanda han bolǵan. Basyna qustyń qaýyrsynyn qadap alyp júr­gen. О́ıtkeni onyń súıegi qara edi. Soǵan oraı basyna muraq, bolmasa táj kıe almaıtyn edi. «Qarqaraly han Bertis» atanǵan sebebi Bertis keshegi qataǵannyń tuqymyna senbegen. Soǵan oraı jan-jaǵyn, han kúzetin Qarqaraly jaqsymdarynan jasaqtaǵan. Jan-jaǵyn diril­detken Buqar hanynyń ózi Bertispen soǵysýdan bas tartyp tur. Qart tarıh shyndyqty aıtsa, Tursyn, Esimhandar qatar júrip, Buqar handyǵyn áýpirimdep júrip tizerletken. Bul ma­qalany jazýdaǵy maq­sat bireýdi muqa­tý emes, arýaq­tardy alqaý edi – dep qory­tyn­dylaıdy sózin jazýshy S­erik Seksenov.

Árıne el aýzynan jetken derek degen kúnniń ózinde, jel turmasa shóptiń basy qı­myldamaıtynyndaı bul málimetterdi qabyldaýymyzǵa týra keledi.

Shanshar áýletinen shyqqan tulǵalar­dyń eldiń el bolýy, memlekettiligimizdiń bolashaǵy jolynda janyn sala qyzmet etken iri tulǵalar shyqqany haq. Osy sátte Abylaı hannyń keńesshisi, kómekeı áýlıe atan­ǵan Buqar jyraýdyń Abylaıǵa aıtatyn Madaq jyrynan myna bir sózi esime oraldy.

«Keıi batyr keıi bı,

Úısinnen shyqqan Tóle bı,

Bar qazaqqa tóbe bı.

Qaz daýysty Qazybek,

Kereıde batyr Jánibek.

Kishi júzde Áıteke,

Sirgeli qara Tileýke» –

dep biraz batyrlardy tizbektep kelip,

«Qazaqtyń baıtaq jeri úshin,

Jaýda ketken kegi úshin.

Asyl týǵan tegi úshin,

Bıleri men begi úshin.

Enesi men taıy úshin,

Taýlary men saıy úshin.

Betegeli beli úshin,

Aınadaı móldir kóli úshin.

Kón sadaqty asynyp,

Qalmaqty qýdyń qashyryp.

Sonda seniń baǵyńa,

Qut qondyrǵan taǵyńa,

Táńirim berdi artyq syı»,

dep jalǵastyryp áketedi. Adam­nyń delebesin qozdyryp, rýhyn kóteretin netken asyl sózder deseńizshi. Bul sózdiń de aıtylǵanyna úsh jarym ǵasyrdan asyp tur. «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi», dep ǵulamalarymyz da beker aıtpaǵan ǵoı.

Qońyraýly quba nardaı kósh bastaǵan babamyzdyń bireý batyrlyǵyn jazsa, endi bireýi sheshendigine toqtalady: «Bertis bı (Berdibek) Shansharuly (1633-1707j.j) Syrdarııa bo­ıynda týyp, ómirin Qara­taý,Túrkistan,Tashkent, Balqash pen Qarqaraly mańynda bılik quryp, el basqaryp ótkizse kerek. Jasy úlken Bertis Kel­dibek bıdiń aǵasy, Qaz daýysty Qazy­bektiń tálimgeri, erjúrek batyr, qara sózde eshkimge des ber­megen sheshen, aýzyn aıǵa bilegen aqyn bolǵan eken. Qazaq halqynyń basyna túsken HVII ǵasyrdaǵy jońǵar-qazaq soǵysy kezeńindegi náýbet jyldary Bertis bı elin qorǵaý jolynda tutqynǵa da túsken. Ertede Saryarqa jerinde bir daýly oqıǵa bolady. Bı-sheshender sóz saıysy birneshe kúnge sozylyp, eshqandaı má­mi­lege kele almaıdy. Osy daý ústine qara qyldy qaq jarǵan ádil­digimen áıgili Bertis kelipti. Eki jaq ádil tóreligin aı­týdy Bertis bıden ótinipti. Sonda Bertis bı:

«Qyzyl tilde súıek joq,

Jaltyr kólde quraq joq.

Ádiletti eske almaı,

Syldyr sózde turaq joq.

Ádiletti oılamaı,

Qurǵaq sózben

Kópirgen elde birlik joq.

Men sizderge ne aıtaıyn?

Árkim óz kórgenin aıtady.

Qasapshymen sóılesseń,

Ustarasy men qaıraǵyn

aıtady.

Jylqyshyǵa jolyqsań,

Júırigi men jorǵasyn

aıtady.

Túıeshige jolyqsań,

О́rkeshi bıik taılaǵyn

aıtady.

Sıyrshyǵa jolyqsań,

Shelektegi qaımaǵyn aıtady.

Qoıshyǵa jolyqsań,

Qazan-qazan maıyn aıtady.

Jamanmenen sóılesseń,

Qaıdaǵy joq,jaıdaǵyny

aıtady.

Ondaımenen sóılesseń,

Kóńil júdep, betiń qaıtady».

El bolyp aqyldasyp, bı­likti el­diń birligin oılaıtyn bıge berseń, aǵaıyn­nyń tir­­ligi saqtalady. Aǵaıynda birlik bolsa, bereke sonda. «Be­re­ke besigi – yntymaq», dep tóre­ligin aıtqan eken», dep-sózin túıindeıdi qart jýrnalıst Nyǵmet Tókeshov.

Osy tusta «Qaradan shyq­qan han atanyp», óz ámirin zorlyq-qataldyǵymen ta­nyt­qan «Arqanyń qysy alty aı, Qunanbaımen jeti aı» degen sózge ilingen Qunanbaı qajynyń balasy Abaıdyń anasy Uljannyń Qarakesek ishindegi Bertis tuqymynan shyqqanyn aıtpasaq bolmas. Ol taýyp aıtqysh sózge sheshen Turpannyń qyzy edi. Ǵulama Abaıdyń bularǵa jıen ekendigin, óleń sózderge erekshe yntyq bolýy, aqyndyq sheshendik ónerdi qadirleıtin minez bala Abaıǵa anasy­nan kelgendigin de aıta ketýi­miz lá­zim. Sh.Ýálıhanov, Sh.Qu­daı­ber­diuly, Á.Bókeıhan, A.Baı­tursynuly, M.Áýe­zovtiń eń­bek­terinen de Bertis bı týraly má­limetterdi kezdestirýge bolady. Bertis bı Shansharuly óziniń amanaty boıynsha Túr­kistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerlengen eken.

Mine, Bertis bı, Buqar jyraý, Súıinbaılardyń urpaǵyna aıtyp ketken ulaǵatty sóz­derinen ultjandylyǵyn, elim dep soqqan júreginiń lúpi­lin sezýge bolady. Búginde aýyz­birlikti, yntymaqty el bolyp, aırandaı uıýdyń ornyna aq­­saqaldarymyz, ótken ha­kim, ult janashyrlary, qaı­ratkerlerimizdiń boıyna kir jaǵý degen dertke shaldyqqan jaǵdaıy bar. «Bolar eldiń balalary birin-biri batyr deıdi», degen sóz osy babalarymyzdyń ósıeti ekendigin umytpasaq jarar edi.

 

Qoshan MUSTAFAULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jýrnalıst