Ertemen alys saparǵa jol alǵan kólik zyrǵyp-aq keledi. Bala kúnnen ustaz tutqan uly aqynǵa barar jol. Bul jol – uzaq ańsardan, qoıý mahabbattan jaralǵan jol. Sezimniń seksen tili bolsa da, jetkize almas shuńǵyma qoınaýmen astasqan jol.
Kóliktiń artqy oryndyǵyna jaıǵasqan meniń kózime jas kelip, keńsirigime óksik tyǵylady. Ishtegi torǵa qamalǵan sıqyrly qus órekpip, qanatymen júregimdi sabalaǵandaı. О́mir boıy ar men ádiletke boı uryp, «óz minin qolǵa alǵan», kemeldikke umtylǵan adamnyń aqıqaty men zary, kóńili men azaby oıǵa oralady. Ajdahadaı túbine tartqan qııanatshyl dúnıeniń uıyǵyna jutylmaı, adamdyq úshin arpalysqan jumbaq jan esime túsedi. Ol da ózgeler sekildi dúnıeniń bylyǵy men shylyǵyna batyp, tán ómiriniń taýsylmas qumaryn tatsa ne eter edi? Mal men baqtyń qyzyǵyn kórip, top-top pende túsken dańǵyl jolǵa tússe kim «joq» der edi? Biraq ol Allanyń ózin taný úshin jaratqan ómirine selqos qaraı almady. Aqymaqqa ertip ah urǵyzǵan dúrdaraz ómir ýytyn otyz bes jastan soń júrekpen sezinip, «zamanǵa ılenip» kelgenin túsindi. Ǵylymsyz ótken qaıran saǵattaryna qamyryqty kúı keship, qamyrdaı ashyǵan ashýyna erik berdi.
«Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,
Paıdasyn kóre tura teksermedim.
Erjetken soń túspedi ýysyma,
Qolymdy mezgilinen kesh sermedim».
Bir qyzyǵy, Abaı ne náýbet kórse de, birinshi ózin kinálaıdy. Aıypty tek ózinen izdeıdi. «Bári boldy ózimnen, Táńirim qylǵan naz emes», deıdi.
...Bizder Jıdebaıǵa jetkende aspan shaıdaı ashylyp, maýsymnyń tal túsi shekeni qyzdyrdy. Abaı úıiniń ishki bólmelerin aralap, hakimniń taby qalǵan kıeli oryndarǵa kóz júgirttik. Jer deıtin ǵalamshardyń bir túkpirinde, aıdalada jatyp-aq júregine úńilgen, alyp qoımanyń qazynasyn halyq murasyna aınaldyrǵan danyshpanǵa tańdanbasqa shara joq. Mine, Abaıdyń ústeli, mine, kitaptary, ydystary. О́zi túsken úsh sýreti, aqyrǵy sýrettegi túri jutań, qajyǵan, sharshaǵandyq bilinedi. Murajaı úıden shyǵyp, uly aqynnyń qabirine bet aldyq. Arasy jaqyn kóringenimen, kúmbezdi betke alyp júre beresiń, júre beresiń... Uly Jaratýshyǵa mahabbat qoıyp, kúlli adamzatty súıýge shaqyrǵan aqyn osy kúmbezdiń astynda jatyr. Bir ǵana tómpeshik. Kóp adam boı aldyrǵan jalǵan dúnıe degen osy bolar, sirá.
«Senen kim jaqsylyq kútsin,
Jalǵan dúnıe emespisiń,
Muhammed Mustafadan,
Qalǵan dúnıe emespisiń?».
Ishteı Shyǵys aqynynyń shýmaǵyn qaıtalaǵan saıyn kóńilim bosap, ala-qula kúı keshemin. Rasynda, barlyq zaýal dúnıege mahabbat qoıýdan týyndary anyq. Bul dúnıeni aqyret egistigi dep qabyldamaıynsha, júrektiń tusalǵany tusalǵan. «Mahabbatsyz adamǵa dúnıe dos» bolmaq.
«Kóp adam dúnıege boı aldyrǵan,
Boı aldyryp aıaǵyn kóp shaldyrǵan».
Uly aqyn ataq pen maqtandy, tipti aqyndyqty murat tutqan joq. Bar oıy ózin taný, Jaratýshysyn tanýǵa jumyldy. Ultyna adal qyzmet etkisi keldi, adamdardyń janyn nadandyqtan arashalaýǵa asyqty. Kemeldikke umytylý jolyndaǵy júreginen aǵylǵan jyrlardy hatqa túsirdi.
...Kebindeı appaq eki kúmbezdiń birinde Abaı men inisi Ospan jerlense, kelesi kúmbezde Shákárim men uly Ahattyń súıegi jatyr. Aıadaı tóbeshik ishinde alyp júrek uıqyǵa ketken. Jo-joq, onyń rýhy oıaý. Jańaǵydan bergi top-top bulttaı keýdege jıylǵan sezimder osy tusta seıile qaldy. Basyna baryp eńirep jylaýdy arman etken men úshin kerisinshe samalaly jeńildik ornap, rýhym arshyla bastaǵandaı. Boıym tiktelip, baqyrǵa aldanǵan buǵaýly tirlikke bóten tartqandaımyn. Sonaý erte kezden kókiregime dert quıyp, sanamdy syrly sáýlesimen sansyratqan uly aqyn bir ǵana jan ıesi bolǵany ma? Bir adamǵa munsha qudiret sııatyn bolǵany ma? О́zin oıatqan adam ózgelerdi de oıatar qaýqarǵa ıe eken-aý. Qarań ǵumyrmen qazynasyn joǵaltyp, qor bolǵan, tán tuzaǵyna túsken adamdar úshin bizdiń jasar jalǵyz jaqsylyǵymyz ózimizdi kemeldendirý ǵana bolǵany ma?
Shyńǵystaý asa bıik te, asa tómen de emes tóbege uqsas taý eken. Alystan aýamen dirildegen qońyrqoshqyl silemi munartady. Semeıden qashyq tartqan salqar Jıdebaı dalasy bir ózi bir eldeı, bir memleket ispetti. Aqyn murajaıy aldynda baǵaly jabdyqtardan jasalǵan páýeske tur. Beıne bir Baıron men Pýshkınniń atqa jekken tarantasynan kem emes pe dersiń. Dóńgelegi úlken, aǵashtary arnaıy syrlanyp boıalǵan. Úıdiń ár buryshynan áýlettiń baqýattylyǵy, baı murasy kórinedi. Qudaı taǵala hakimge rýhanı baılyqpen birge dúnıe baılyǵyn da beripti. Biraq dúnıege dos bola almaǵan jan kelbeti dınar men dańqqa emes, tereń ǵylymǵa shóldepti. Tipti «bir ǵylymnan basqanyń bári de kesel asqanǵa» dep ózi men Jaratýshysyn tanýdan óńgesin ekinshi satyǵa qoıypty.
Kólik terezesinen kemeńger joldar zyrǵyp qalyp barady. Alda aqshýlan bulttar, qoıny-qonyshy keń dala. Sanadan áldebir oılar eles berip, lezde jalt etip qulaıdy. Turlaýsyz jalǵannyń turlaýly pendesi, ulttyń dana hakimi týǵan ólke bizge «qosh!» degendeı.