Qyzǵaldaq – ǵylym taqyryby

Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyq­aralyq qazaq-túrik ýnıversıteti­niń botanıkalyq baǵynda qyzǵaldaq­tyń 40-qa jýyq túri ócedi. Ǵalymdar dala gúl­derin tolyqqandy zerttep, tuqymyn saq­tap qalýǵa barynsha tyrysyp jatyr. Bota­nı­kalyq baqta bıyl qyzǵaldaqtyń 15 sury­pynyń 9 000 danasy egildi. Al byltyr 600 danasy otyrǵyzylǵan. Olardyń ishinde «Tulipa Curry», «Tulipa Royal Virgin», «Tulipa Sweet Rosy», «Tulipa Novi Sun» sekildi eksklıýzıvti túrleri bar. Jabaıy qyzǵaldaqtar toptamasyna «Jalǵan qosgúldi qyzǵaldaq», «Túrkistan qyzǵaldaǵy», «Tik sabaqty qyzǵaldaq», «Tórt japyraqty qyzǵaldaq», «Lemmers qyzǵaldaǵy», «Býze qyzǵaldaǵy», «Bıom qyzǵaldaǵy», «Zınaıda qyzǵaldaǵy» endi. Sondaı-aq botanıkalyq baqtyń bazasynda «Qazaqstan», «Astana» atty suryptar da bar. Olardy elimizge Gollandyq seleksıonerler tartý etken-tuǵyn.

– Jalpy jobany 2019 jyly ýnıversıtet basshylyǵynyń qoldaýymen aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor A.Apýshev pen bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent B.Iýsýpov uıymdastyrǵan bolatyn. Alǵashynda qyzǵaldaqtyń 3 myń danasyn ósirgen jylyjaı kólemi qazir ulǵaıdy. Onda 9 myń eksklıýzıvti Gollandııalyq qyzǵal­daq gúldep tur. Qyzǵaldaqtardy kóbeıtýdiń ınno­vasııalyq tehnologııasy boıynsha ǵylymı zertteý júrgizilýde. Sonymen qatar Qarataý ormanshylyǵy men Ile-Alataý ulttyq tabıǵı parkinde arnaıy zertteý úleskerleri qurylyp, jumys istep jatyr, – dedi joba jetekshisi Nurdana Salybekova.

Oqý ornynyń aýmaǵyn­daǵy jylyjaı «Qazaqstanda qyzǵaldaqtyń bastapqy materıal­dar kolleksııasyn jasaý, eksklıýzıvti túr­leri men sorttaryn kóbeıtý men ósi­rýdiń ınno­vasııalyq tehnologııasyn ázirlep qoldanysqa engizý» jobasy boıynsha salyn­ǵan. Basty maqsat – qyzǵaldaqtyń perspektıvti, jersindirilgen túrleri men sorttaryn óndi­ris­ke engizý, seleksııa úshin bastapqy materıaldar kolleksııasyn jasaý, jedel kóbeıtýdiń tıimdi ádisterin qarastyryp, elimizdiń gúl ósirý salasyn damytý. Naqty aıtar bolsaq, bıologııa kafedrasynyń ǵalymdary qyzǵal­daqtyń jabaıy ósetin túrleri men má­denı suryptarynyń toptamasyn jasaý boıynsha zertteý jumystaryn júrgizip jatyr. N.Salybekovanyń aıtýynsha, qyzǵaldaq qazaq­tyń brendi bolyp qalyptasýy úshin, kóptegen ǵylymı izdenis kerek.

– Qazirgi ýaqytta búkil álem Qazaqstan – qyzǵaldaqtyń tarıhı otany ekenin moıyndady, biraq onyń kóptegen tabıǵı popýlıasııalary teris antropogendik áserge baılanysty joıylyp ketý qaýpi bar. Qyzǵaldaqtardyń tabıǵı jańarýy óte uzaq úderis. Sebebi gúldi ósimdikti tuqymnan alý úshin 3-4 jyldan 7 jylǵa deıin ýaqyt qajet. Biz jergilikti aýa-raıyna beıimde­rin jáne suranysqa ıelerin iriktep, arnaıy kóbeıtýdi jos­parlap otyrmyz. Ol óte qıyn jumys. Bul jumystardy bas­ta­ǵanymyzǵa úsh jyl bol­dy. Sondyqtan qyz­­ǵal­daqtyń qazaq­standyq su­ryptaryn irikteý úshin­ bastapqy materıaldar toptamasyn jasaý qa­zirgi zamanǵy bıologııalyq ǵylymnyń ózekti mindeti, – dedi joba jetekshisi.

Ǵalymdardyń aıtýyn­sha,qyzǵaldaqtardy ósirýdiń she­tel­dik tehnologııasynyń skrı­nıngi ári olardyń naqty to­pyraq-klımattyq jaǵ­daı­larǵa beıimdelýi elimizdiń básekege qabiletti gúl ósirý sharýashylyǵynyń qalypta­sýyna yqpal etedi. Mysaly, Eýropadaǵydaı 9 gradýsta ósirý tehnologııasy bizdiń jaqqa sáıkes kelmeıdi. Sondyqtan túrki­standyq ǵalymdar qyzǵal­daq ósirý tehnologııasynyń negizgi tásilderin zert­tep, tyń dúnıeler jasap, temperatýralyq, ylǵal­dylyq, topyraq jaǵ­daıy erek­shelikterine qaraı ósirý­ge qolaıly sorttardyń usynym­daryna basa mán berip otyr.