Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıti – múshe elderge ǵana emes, álem úshin óte mańyzdy oqıǵa. Sebebi qazir uıymnyń zor áleýeti men bedeliniń artyp keledi. Halyqaralyq qurylymnyń qatarynda aımaqtaǵy negizgi elder baryn erekshe aıtý kerek. Sondyqtan sammıttiń bolashaǵy zor.
Aldaǵy ýaqytta qurylymnyń qararlarynan kóp jańalyq kútiledi. Bul joly da aımaqtaǵy elder úshin mańyzdy 20-dan astam jobaǵa qol qoıyldy. Aıtalyq, aldaǵy ýaqytta Uıym aıasynda qaýipsizdik pen kólik yntymaqtastyqtyǵy nyǵaıyp, saýda-ekonomıkalyq baılanys artady degen boljam jasalyp otyr. Qazir geosaıası shıelenis, sondaı-aq sanksııalyq rejim aıasynda saýda joldary ózgerip keledi. Osy tusta uıym elderi arasyndaǵy ekonomıka salasyndaǵy qatynastardy damytýǵa basa nazar aýdarylady. Ásirese Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn biriktiretin kólik joldary men osy elderdi ártaraptandyrý máselelerine aıryqsha nazar aýdarylady. Kólik dálizderin damytýǵa serpin berý múshe elderdiń árqaısysy úshin mańyzdy. О́ıtkeni olar Shyǵys, Batys jáne Soltústik, Ońtústik baǵyttarynyń túıisken jerindegi negizgi saýda kólik baǵyttarynda ornalasqan.
Ázerbaıjan arqyly ótetin orta dálizdiń rólin ishinara atap ótkim keledi. Qazir bizdiń el saýda-ekonomıkalyq baılanystardy, atap aıtqanda, Ońtústik Kavkaz elderi arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtýǵa arnalǵan orta dálizdi odan ári damytý úshin túrli baǵytty qarastyryp jatyr. Shyndyǵynda, bul baǵyttyń birneshe artyqshylyǵy bar. Birinshiden, bul qaýipsiz. Ekinshiden, ýaqytty únemdeýge kómektesedi. Árıne, qazir kólik qatynasyn damytý óte ózekti. Sondaı-aq bul azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde de mańyzdy.
Elder arasyndaǵy saýda-kólik baılanystaryn nyǵaıtýǵa erekshe nazar aýdarylady. Sonymen birge Transkaspıı baǵytyn damytýǵa den qoıylady. Energetıkalyq yntymaqtastyqtyń ornaýy da Ortalyq Azııa elderi men Ázerbaıjan úshin mańyzdy. Ortalyq Azııa elderi tabıǵı gazdyń úlken resýrstaryna ıe jáne Ázerbaıjan Ortalyq Azııadan Eýropa elderine jáne álemdik naryqtarǵa energııa resýrstaryn jetkizý baǵyttaryn jetkizý úshin óz aýmaǵyn berýge daıyn ekenin bildirip keledi.
Budan bólek, qazir qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq óte ózekti. Sebebi halyqaralyq quqyq pen erejelerdiń qalaı buzylatynyn, barlyq jerde qaqtyǵystar men kıkiljińder bolyp jatqanyn kúnde kórip otyrmyz. Bul eýrazııalyq keńistik elderiniń ekonomıkalyq jáne ıntegrasııalyq damýǵa úles qosý úshin halyqaralyq júıeniń qaǵıdattaryn ózgertýge, osy janjaldy jaǵdaılardyń odan ári damýyna jol bermeýge, soǵystardy toqtatý qajet ekenin bildiredi.
Qol qoıylǵan qujattar shyn máninde júzege asyrylsa, álemdik uıymdarǵa da áser etse, ekonomıkalyq qatynastardyń damýyna tikeleı jol ashady, eldiń ekonomıkalyq qatynastaryn nyǵaıtady. Turaqtylyq ornaǵan elder bir-birimen soǵyspaıdy, ekonomıkalyq baılanysty odan ári damytý baǵytynda jumys isteıdi. Nátıjesinde, elder arasynda tájirıbe almasý jıileıdi. Bul bilim jáne mádenıet salasyndaǵy damýǵa ákeledi. Qazirgi álemde óner men mádenıet, bilim almasýsyz alǵa jyljý múmkin emes. Sondyqtan uıymdy tek memleket úshin emes, jekelegen adamdardyń jaıly ómir súrýiniń kepildigi retinde qarastyrǵan abzal. Sebebi el ekonomıkasy qarqyndy damyp otyrsa, áleýmettik saıasatqa áser etedi. Áleýmettik jaǵdaı turaqtalsa, turǵyndardyń turmystyq paketi jaqsaryp, adamdardyń ál-aýqaty da kóteriledi.
Lıaman ZEINALOVA,Halyqaralyq «Trend» aqparat agenttigi bas redaktorynyń orynbasary (Ázerbaıjan)