Eldik belesteri

* Qazaq handyǵy – 550 Mońǵol ımperııasynyń qurylýy Uly Túrik qaǵanatynyń jalǵasy retinde qabyldandy, osy arqyly mońǵoldar óz bıliginiń zańdylyǵyn dálel­deýge umtyldy. Mońǵol ımperııasyndaǵy joǵarǵy bılik doktrı­nasy negizinen kónetúrik tujyrymdamasy negizinde quryldy. Birinshiden, «qaǵan» laýazymy jáne Kókpen (Táńirmen) qasıetti baılanysyn bildiretin qaǵandyq laýazymnyń tolyq formýlasy qalpyna keltirildi. Ekinshiden, qaǵannyń memlekettegi jáne dúnıedegi róli, orny jáne fýnksııalary jónindegi dúnıetanymy túrik ımperııasyn qurylýshylardyń dúnıetanymyn qaıtalady. Úshinshiden, bul sekil­di ıdeo­logııalyq dástúrler kónetúrikterdiń salt-jora­lǵylaryna uqsas mańyzdy saraı salt-joral­ǵylarymen tolyqtyryldy. Tarıhnamada Mońǵol ımperııasyndaǵy joǵarǵy bı­lik júıesi HIII-HIV ǵasyrlardyń ózinde jan-jaq­ty zerttelindi. Quryltaıdyń sheshiminsiz ózin han jarııalaǵan adamnyń ólim jazasyna kesi­letin­digi týraly P.Karpını: «Aldyn ala knıaz­dar, han­dar, myrzalar jáne mońǵoldyń áıgili adam­dary­nyń jalpy jınalysynda saılanbaı, ımperator jarııalaýǵa ólim jazasymen tyıym salynady», – deıdi. Imperııanyń áskerı quramy da túrkilerdiń dástúri boıynsha quryldy. Armııa oń qanat (barýn-gar) jáne sol qanat (ýzýn-gar) bolyp ekige bólinip, olarǵa baǵynatyn túmender ondyq júıege negizdeldi. Memlekettilik dástúr sabaqtastyǵy Mońǵol ımperııasynyń (ásirese, Joshy Ulysynyń) aýmaq­tyq-ákimshilik qurylymynan jáne túrki taıpalary ókilderiniń mańyzdy ról atqarýynan aıqyn kórindi. Eń sońynda, tarıhı sabaqtastyq taq muragerligi tártibinde saqtaldy. Shyńǵys han týysqandarynyń taqqa otyrý quqyǵynyń kezektilik reti jóninde monarhııalyq bılikti mura retinde ıelený kónetúrik júıesine tolyq sáıkes keldi. Memlekettilik dástúr sabaqtastyǵy mońǵol dáýiri kezinde qabyldanǵan «Uly Jasaq» atty kóshpeliler kodeksinde kórinis tapty. Ol kóshpeli halyqtardyń saıası júıeni qalyptastyrýdyń san ǵasyrlar boıǵy tájirıbesin iriktep, ekshep, daýsyz dástúrge aınalǵan elementterin resmı túrde jınaqtap berdi. «Uly Jasaqta» han, qaǵandardyń quryltaı jınalysynda muragerlik jolmen saılanýy, er adamnyń elin qorǵaýǵa árqashan da daıyn turýy sekildi ǵun-túrki zamanynan kele jatqan qaǵıdattar sol kúıinde qabyldandy. Túrkilerden aýysqan qylmystyq zańnyń keıbir baptary da «Uly Jasaqqa» endi. Túrkilik basqarý júıesiniń jalǵasýy, ásirese, batys elderinde Qypshaq handyǵy atalǵan Joshy Ulysy (Altyn Orda) memleketinde oryn aldy. Mundaǵy mońǵoldardyń ústemdigi sonaý saq zamanynan bastaý alatyn túrki taıpalary men ulystarynyń etnogenezdik prosesin ózgerte almady, qaıta ózderi sany jaǵynan basym túrkilik ortada assımılıasııaǵa ushyrap, jergilikti halyqqa sińisip ketti. Arab jazýshysy ál-Omarı, fransýz ǵalymy R.Grýsse, orys ǵalymy V.V.Bartold Al­tyn Orda halqynyń «qypshaqtanýy» jóninde ja­zyp ketken. Ádebıette aıtylatyn «qypshaqtaný» pro­sesin «túrkilený» prosesi retinde qabyldaǵan jón sekildi. Altyn Orda áýlettik turǵydan ǵana mońǵol mem­leketi delindi, al óziniń etnıkalyq negizi, sharýa­­shylyǵy, mádenıeti turǵysynan shyn mánin­de túrki eli boldy. Jalpy alǵanda bul kezeńdegi «qypshaq» termı­niniń etnografııalyq emes, tarıhı maǵynada qol­danylatyndyǵy jónindegi pikir tarıhı shyn­dyqqa sáıkes keledi. Sebebi, «qypshaqtar» (keń maǵy­nasynda) ondaǵan basqa túrki taıpalarynyń basyn biriktiredi. Ejelgi birtutas ataqonys, birneshe ǵasyr boıǵy birimen-biri aralasyp kele jatýy, ortaq til men din, barlyǵyna tán kóshpeli, jartylaı kóshpeli, otyryqshylyq turmys salty, biregeı mádenı-rýhanı kózqaras, tamyry tereń ádet-ǵuryp, áskerı demokratııa normalary «qypshaqtar» degen ataýmen bólek etnıkalyq qaýymdastyqtyń qalyptasýyna, onyń bolashaq qazaq halqynyń ıadrosyn qurýǵa negiz qalaıdy. О́z kezeginde Altyn Orda quramyndaǵy Aq Orda memleketinde qazaq halqynyń qalyptasýy men Qazaq eliniń qurylý prosesteri bir-birimen qabysa, ózara baılanysta júrip jatty. Qazaqstan tarıhnamasyndaǵy mońǵol ústemdigi jónindegi taqyrypqa tek negatıvti kózqaras qazaq memlekettilik dástúr sabaqtastyǵy taqyry­byn zertteýdi ońdy jolǵa baǵyttamaıdy. Mońǵol­dar­dyń qazaq jerin «jaýlap alǵandyǵy» jáne burynǵy órkenıet oshaqtaryn talqandap, óndirgish kúshterdiń damýyna kedergi jasaýy sekildi pikirler keńes tarıhnamasy yqpaly negizinde ornyqqan. Shyndyǵyna kelgende Joshy Ulysy (Altyn Orda) qazaq memlekettiliginiń qurylýy tarıhynyń mańyzdy kezeńderiniń biri bolyp tabylady. Mońǵol jáne túrki taıpalarynyń sharýashylyq ýkladtarynyń biregeıligi, ádet-ǵuryp, salt-sana dástúrleriniń jaqyndyǵy, ejelden kórshiles, aralas-quralas ómir súrýi Joshy Ulysynda túrki taıpalarynyń ákimshilik, áskerı-sharýashylyq, mádenı salalarda laýazymdy oryndarǵa otyrýyna múmkindik berdi. Joshy Ulysynda oryn alǵan ákimshilik, quqyq­tyq júıe Aq Orda memleketinde jalǵasyn tapty. Handyq bıliktiń nyǵaıýy sharýashylyqtyń, eginshilik pen qolónerdiń, saýda-sattyqtyń, mádenıettiń damýyn, qıraǵan qalalardyń qalpyna keltirilýin tezdetti. Poshta júıesi engizildi, aqsha aınalymy reformasy júzege asyryldy. Kóshpelilerde salyq júıesiniń bolmaýy tolyqqandy memleket qurýǵa múmkindik bermedi deıtin pikir ushyrasady. Munyń negizsizdigin Altyn Orda memleketinde halyqtyń ártúrli tobynan jıyrmadan astam alym-salyq túri alynǵandyǵynan kórýge bolady. Eginshiler men malshylardan alynatyn qalań men qapshaýyr salyǵy, qalalyq saýdagerler men qolónershilerdiń – baj salyǵy, al buqara halyqtyń bári birdeı – áskerı salyq tóleýi jáne t.b. kúrdeli salyq júıesiniń bolǵandyǵyn bildiredi. Jalpy, Joshy Ulysy ómir súrgen kezeńdi mońǵol-túrki dáýiri dep ataǵan jón. Bul dáýirdegi qolaıly jaǵdaı qazaq etnosy men onyń etnıkalyq aýmaǵynyń qalyptasýyn qamtamasyz etti. Ulys halqynyń ártektiligine qaramastan, sol kezdiń ózinde onyń basym kópshiligin arǵyndar, qypshaqtar, naımandar, kereıler, qońyrattar, ýaqtar, mańǵyttar jáne basqa da, keıin qazaq halqynyń quramyna engen taıpalar qurady. Etnıkalyq shoǵyrlaný prosesi, ásirese, Aq Orda memleketinde ıntensıvti júrdi. Bul prosestiń negizgi baǵytyn, ádet-ǵuryp, turmys-salty men máde­nıetiniń, antropologııalyq, geografııalyq fak­torlardyń biregeıligin bylaı qoıǵanda, bar­ly­ǵy­na tán ortaq til – qypshaq tiliniń shyǵys tarma­ǵynda sóıleýi anyqtady. Sebebi, ekono­mıka­lyq, áleý­mettik, saıası jáne mádenı turǵydan ózin-ózi retteý erekshelikteri til arqyly ǵana júzege asyryldy. Osy sebepti Aq Orda – Qazaqstan aýmaǵynda jergilikti taıpalar negizinde qurylǵan tuńǵysh qazaq memlekettiligi deýge tolyq negiz bar. Bul pikir Aq Ordanyń edáýir turaqty aýmaq­tyq tu­tastyǵymen, etnıkalyq quramynyń birtek­tili­gimen, el bılegen handardyń (Orys hannyń áý­leti) áýlettik jalǵastyǵynyń saqtalýymen túsin­diriledi (Qınaıatuly Z. Qazaq memleketi jáne Joshy han (Tarıhı-saraptamalyq zertteý). Astana, 2004). Orys han men Baraq hannyń urpaqtary kezinde Aq Orda aýmaǵynyń ońtústigindegi ıelikterge (Aral mańy, Syrdarııanyń tómengi aǵysy, Qa­ra­­taý bók­teri) jáne Ábilhaıyr hannyń tusynda Shy­­ǵys Deshti-Qypshaqtyń basym bóligine bılik júrgizdi. Ortaǵasyrlyq «Ýmdat at-taýarh» shyǵarma­synyń avtory Ál-qajy Abdı Ál-Gafarı qazaq han­dary jóninde aıta kelip, Baraq hannyń turaǵy «Qazaq ıaılaǵy degen jerde» dep jazady (Klıashtornyı S.G., Sýltanov T.I. Kazahstan: Leto­pıs treh tysıacheletıı. Almaty, 1992. S. 219). Aq Orda men Moǵolstan aýmaqtaryn mekendegen rý-taıpa, taıpa birlestikteri men etnosaıası bólimderdiń bir ult retinde shoǵyrlanyp, ulttyq quramynyń turaqtalýy munan da erterek kezeńde oryn alǵandyǵyn meńzeıtin derekkózderi de joq emes. Solardyń biri 1922-1923 jyldary Qazaqstanda bolyp, qazaq tarıhyna baılanysty zertteý júrgizgen aǵylshyndyq Ralf Foks «qazaqtar – mońǵol shapqynshylyǵyna deıin-aq ult bolyp qalyptasqan halyq» deıdi. (Fox R. PeopIes of the Steppes. London, 1925. P.139). «Qazaq» ataýynyń HV ǵasyrdyń ortasyna deıin-aq etnıkalyq mazmunǵa ıe bolǵandyǵyn derekkózderi de teriske shyǵarmaıdy. 1330-1405 jyldary aralyǵyndaǵy Orta Azııada bolǵan tarıhı oqıǵalardy baıandaıtyn «Zafarname» kitabynda qazaq eli, qazaq jeri degen ataýlardyń ushyrasýy qazirgi resmı tarıhnamadaǵy pikirdiń túpkilikti emestigin kórsetedi. О́temis qajynyń «Shyǵysnamada» qazaq handary áýletiniń negizin qalaýshy Joshynyń urpaǵy Orys han (1369-1376 j.j.) dep esepteýi de belgili bir kezeńderde túrki taıpalary tobynyń birde «alash myńy», birde «alshyn», keıin «qazaq» atanǵany jónindegi pikirimizdi tolyqtyrady. Qalaı bolǵanda da HV ǵasyrdyń orta kezinde Shý men Qozybasy óńirinde qurylǵan memleket pen onyń halqyna «qazaq» ataýynyń berilýi Kereı men Jánibektiń óz jaqtastarymen birge Aq Orda jerinen Jetisýǵa qonys aýdarýyna baılanysty aıtylady.

Qazaq handyǵy

Qazaq handyǵynyń qurylý ýaqyty Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde Orys han men Baraq han urpaqtary Kereı men Jánibek sultandardyń Aq Orda halqynyń bir bóligi­men Jetisýdyń batys óńirine (Shý men Qozy­basy) qonys aýdarýy oqıǵasynan, ıaǵnı hıdjra­nyń 870 (1465-1466) jyldarynan bastalady dep kór­setiledi. Ádebıette muny áýlettik talas-tartysqa saıyp, tipti Kereı men Jánibektiń bul qadamy Aq Orda memleketindegi bılik úshin kúres­ti jalǵastyrý maqsatynda Jetisýdaǵy túrki taıpalarymen qosylýdy, ıaǵnı kúsh jınastyrýdy kózdedi dep baǵalaǵannyń ózinde táýelsiz ómir súrýge umtylǵan Aq Orda halqynyń tarıhı proses­tegi róli kómes­kilenip qalady. Áýeli memleket (handyq) quryldy, sosyn qazaq halqy qalyptasty degen pikirdiń ózi de tarıhı shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. HV ǵasyrdyń 60-jyldary «qazaq» etnonımine ıe bolǵanmen, halyq basqa ataýlarmen oǵan deıin qalyp­tasyp úlgergen. Qazaq handyǵy qurylǵannan keıin onyń nyǵaıýy men halyqtyń qalyptasý tin­deriniń jetilýi ózara yqpaldastyqta oryn alady. Qazaq halqynyń qalyptasýy Qazaq handyǵynyń qurylýyna jáne tuńǵysh qazaq handarynyń is-áreketine baılanysty bolýy degen pikir V.V.Velıa­mınov-Zernovtyń «Qasym handary men hanzadalary týraly zertteýler» degen eńbeginen bastaý aldy da, orys jáne keńes tarıhnamasynda qazaq memlekettiligi irgesiniń qalanýyn da, qazaq etnogenezin de HV ǵasyrdyń ekinshi jartysymen baılanystyratyn tujyrym oryn aldy. Degenmen, keıbir keńes avtorlarynyń Qazaq handyǵynyń qurylýy kezdeısoq oqıǵalardyń jıyntyǵy retinde dúnıege kelgen qubylys emes, ortaǵasyrlyq Qazaqstannyń búkil sharýashylyq, áleýmettik, saıası damýy jáne qazaqtardyń etnı­kalyq tarıhynyń erekshelikterimen baılanys­tyrǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Jánibek pen Kereıdiń Moǵolstanǵa kóship kelý sebebin T.I. Sultanovtyń feodaldyq ezginiń kúsheıýi, osy negizde áleýmettik narazylyqtyń ósýi, han saıasatyna narazy sultandardyń osy jaǵdaıdy óz múddesine paıdalanýdy kózdedi sekildi tujyrymy derekkózderimen dáleldenbeıdi. (Sýltanov T.I. Nekotorye zamechanııa o nachale kazahskoı gosýdarstvennostı // Izv. AN Kazahskoı SSR. 1971. №1. S. 56.). Qazaq handyǵynyń qurylýy Qazaqstan aýmaǵyn­daǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne etnosaıa­sı damýdyń zańdy nátıjesi bolyp tabylady. Qazaq handyǵynyń tez aıaǵyna turyp, Eýrazııa keńistigindegi eleýli faktorǵa aınalýynyń as­taryn­da ǵasyrlar boıǵy memlekettilik dástúr men túr­kilik negizdegi qazaq halqynyń etnogenezi pro­se­sindegi sabaqtastyqtardyń qabattasa, birin-biri alǵa súıregen kúshter jatty. Qysqasha sózben aıt­qanda, qazaqtarda áýeli memleket, sosyn qazaq hal­qy qalyptasty degen tujyrymdama negizsiz kórinedi. Kórnekti orys tarıhshysy V.V.Trepavlov Qazaq handyǵyn kóne dáýirden beri kele jatqan memlekettik dástúrdiń zańdy jalǵasy dep esepteıdi. Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi basty derekkózi Myrza Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty eńbegi ekendigi álem jurt­shylyǵyna málim. Muny moıyndamaı, «qazaqtarda bu­ryn memleket bolmady» dep sóıleý – «kórmes tú­ıeni de kórmes» degen qazaq maqalyn eske túsiredi. Qazaq handyǵynyń qurylýy tarıhy K.A.Pıshý­lına, T.Sultanov, N.Myńjan, S.Joldas­baıuly, M.Ábýseıitova, Z.Qınaıatuly, T.Omarbekov jáne basqa da ǵalymdar tarapynan ár qyrynan zerttelip keledi. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary Qazaqstanda zertteý jumystaryn júrgizgen Alfred Hadson (AQSh) Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi tujyrymdarynda «Tarıh-ı Rashıdı» eńbegine súıene otyryp, Kereı men Jánibektiń, óz jaǵyna basqa taıpalar men rýlardy tartý úshin, kúsh-qýaty jetkilikti bolǵanǵa uqsaıdy dep jazady. Áńgime bul eki sultannyń bedeli men kúsh-qýaty emes, oǵan eretin, bólinýge daıyn halyqtyń birshama ekendigi jóninde bolsa kerek. Kelesi amerıkalyq avtor Marta Olkott Qazaq handyǵy Qasym hannyń tusynda (1512-1518) bir ortalyqqa baǵynǵan memleketke aınaldy deıdi. Onyń sózimen aıtqanda: «Qasym Noǵaı tobynan» (Noǵaı Ordasyn aıtady. – K.E.) shyq­qan qypshaqtardyń, shaǵataılyqtardyń shyǵys butaq­tarynan taraǵan naımandar men arǵyndardy qosqanda, basqa da túrki taıpalarynyń birigýine basty nazar aýdardy. Bul jaǵdaı qazaqtardy halyq dep sanaýǵa múmkindik berdi. Olar negizinen tutastaı túrki tilinde sóıleıtin, biryńǵaı mal ósirýmen aınalysqan, ortaq mádenıeti bar bir mıllıondaı adamnan turatyn myqty ha­lyq­ty qurady. Qa­sym­nyń tusynda saıa­sı jaǵynan birigý ornyqty, sebebi qazaq­tar aýmaǵynda turyp jatqan sultandar han bıligin moıyndap, oǵan bas ıdi». Olkottyń baıan­daýy boıynsha, Qasym hannyń tusynda han­dyqtyń quramyna Syrdarııa boıyndaǵy qalalardyń, ońtús­tiktegi kóshpeli jáne otyryqshy óńir­­ler­degi eldi meken­der­diń enýi ózin-ózi qam­tamasyz etken (astyn syzǵan biz. – K.E.) eko­nomıka qurýǵa múm­kindik berdi. Handyqtyń ny­ǵa­ıýyna birneshe faktorlar áser etti. HV ǵasyrdyń 60-jyldarynyń aıaǵy men 70-jyldarynyń basynda handyqqa Ortalyq jáne Ońtústik Qazaqstannan biraz kóshpe­liler qonys aýdardy. Osy ǵasyrdyń aıaǵynda Túrkis­tan aýmaǵynyń ortalyǵy Syǵanaqta, Saýran men onyń tóńireginde, Qarataýdyń Sozaqpen qos alǵanda japsarlas aýdany jáne onyń teriskeıi men kúngeıindegi, Syrdarııanyń tómengi aǵysyndaǵy basqa da qonystarda, Aral óńirinde qazaq han­darynyń bıligi ornady (Pıshýlına K.A. Iýgo-Vostochnyı Kazahstan v seredıne HV – nachale HVI vekov. Alma-Ata, 1977). Noǵaı Ordasy halqynyń, ásirese, alshyndardyń biraz bóligi Qasym han tusynda Qazaq handyǵyna kelip qosylady. Qazaq handyǵynyń ejelden túrki taıpalary meken­degen Jetisý jerinde qurylýy tez arada nyǵa­ıyp, halqynyń sany ósip, etnıkalyq aýmaǵy­nyń keńeıýine jaǵdaı jasady. Moǵolstandaǵy kereı, qańly, dýlat, qarlyq, merkit, choras, barlas jáne t.b. túgelge derlik túrik tili­niń qypshaq tarmaǵyna jatatyn qazaq jáne qyr­­ǵyz tilderine jaqyn tilde sóıledi (Iýdın V.P. Sentralnaıa Azııa v HIV-HVIII vekah glazamı vosto­koveda. Almaty, 2001. S.84). Qasym han tusynda handyqtyń shekarasy ońtústiginde Syrdarııanyń oń jaǵalaýymen shek­tesip, Túrkistan qalalarynyń birazyn, ońtús­tik-shyǵysynda Jetisýdyń taý etekteri men jazyq­tarynyń bir bóligin qamtıdy, soltústik-shyǵy­syn­da Ulytaý jáne Balqash kóli óńiri arqyly ótip, Qarqaraly taýlarynyń silemderine deıin, soltústik-batysynda Jaıyq ózenine deıin jetedi. Batysta qazaqtardyń etnıkalyq aýmaǵynyń Jaıyq ózenimen shektesip jatqandyǵy jóninde 1517, 1526 jyldary Máskeýde dıplomatııalyq tapsyrmamen bolǵan avstrııalyq dıplomat S.Gerbershteın de rastaıdy. Qazaq handyǵynyń shekarasy týraly maǵlumat­tar orys patshasy IV Ivannyń 1552 jylǵy jarlyǵy boıynsha óz memleketiniń shekarasyn anyqtaýdy kózdegen materıaldar jınastyrylyp, 1599 jyl shamasynda Fedor Ivanovıchtiń tusynda jaryq kórgen «Bolshoı chertej» kitabynda keltirilgen. Muny qurastyrýshylar «Qazaq Ordasynyń» «Hvalynsk» (ıaǵnı Kaspıı) teńizinen Qaraqumǵa deıingi jeri men geografııalyq nysandaryna sıpat­tama beredi (Ensıklopedıcheskıı slovar Brokgaýza ı Efron. T. HV. Kn.29. SPb, 1895. S. 455). HVI ǵasyrda qazaqtar Tobyl ózeniniń joǵarǵy jaǵy men Esil jáne Ertis ózenderiniń basseıininde kóship-qonyp júredi (Tomılov N.A. Kazahı Zapadnoı Sıbırı v konse HVI – pervoı polovıne HIH v. // Etnogenez ı etnıcheskaıa ıstorııa tıýrkskıh narodov Sıbırı ı sopredelnyh terrıtorıı. Omsk, 1983. S. 70). Qazaqtardyń Batys Sibir jerine ornalasýy G.E.Katanaev, M.S.Muqanov jáne basqa da avtor­lardyń eńbekterinde qarastyryldy (Katanaev G.E. O postýpatelnom dvıjenıı kırgızov Sredneı Ordy k granısam Zapadnoı Sıbırı // Zap. Zapadno-Sıbırskogo otdelenııa RGO. 1886. Kn. 8. Vyp. I; Mý­kanov M.S. Etnıcheskıı sostav ı rasselenıe kazahov Srednego jýza. Alma-Ata, 1974). HVI ǵa­syr­dyń bas kezinde Qazaq jerleri Permmen shekara­lasyp jatady (Tomılov N.A. Ýkaz. soch. S. 69). XVII ǵasyrdyń sońǵy shıreginde handyq qazirgi qazaq aýmaǵynyń basym bóligine baqylaý júrgizedi. (OIcott M.B. The Kazakhs. Stanford, CaIifornia, 1987. PP. 3,4,9). Qazaq handyǵynyń úsh júzge bólinýi negizinde ony «federasııa» nemese «konfederasııa» bolǵan­dyǵynyń belgisi dep esepteýdiń negizi joq. Qazaq­tyń úsh júzi – bir memlekettiń úsh bóligi ǵana. Bul jóninde M.Olkott bylaısha túsindirme beredi. Keıbir taıpalardyń halqynyń sany men ıeli­giniń ulǵaıýy áleýmettik uıymdasý men bas­qarý­ǵa qatysty problemalar týǵyzdy. Mine, osy jaǵ­daıǵa jáne genealogııalyq faktorlarǵa (basqa jaǵ­daılarǵa emes) baılanysty HVI ǵasyrdyń birinshi jartysynda handyq aýmaǵy úsh júzge bólindi (kópshilik avtorda basqa kezeń atalady. – K.E.). Biraq osyǵan qaramastan, dep jazady M.Ol­kott, qazaqtar bir tilde sóıleıtin, jalpyǵa tán má­de­nıeti men ekonomıkasy bar birtutas halyq bolyp qaldy. Nemis ǵalymy E.Sarkısıans «1917 jylǵa deıingi Reseıdiń shyǵys halyqtarynyń tarıhy» degen zertteýinde Qazaq handyǵynyń qurylý tarı­hyn, onyń Qasym, Tahır (1523/24-1531/32), Haqnazar (1537/38-1580) handar tusynda kórshiles halyqtarmen qarym-qatynastaryn, taıpalyq quramy men etnıkalyq aýmaǵynyń qalyptasýyn egjeı-tegjeıli baıandaıdy. Ásirese, ol Táýke han tusyndaǵy (1651-1718) bir ortalyqqa baǵynǵan Qazaq memleketine erekshe toqtalady (Şarkısyanz E. Geschichte der OrientaIischen VöIker RussIands bis 1917. München, 1961. S. 310-322). Qazan tóńkerisine deıingi keıbir orys ǵalymdary da Qazaq handyǵy jóninde obektıvti pikir bildirdi. «Dalalyq oblystardyń qyrǵyzdary týraly zańdar jınaǵy» degen eńbekte: qyrǵyz-qaısaq hany Táýke taıpalar arasynda tynyshtyq, rýlar arasynda jerdi ádil bólip berip, ony paıdalaný tártibin ornatty, jalpy ol zańdylyq negizde áreket etti; bárin de aqylmen istep, tájirıbe men sheberligine súıengen Táýke úsh qyrǵyz-qazaq ordasyna bılik júrgizdi; árbir ordaǵa óz ókilderin: Uly júzge Tóleni, Orta júzge Qazybekti, Kishi júzge Áıtekeni taǵaıyndady delinedi (Sbornık ýzakonenıı o kırgızah stepnyh oblasteı / Sost. I.I. Kraft. Orenbýrg, 1898. S. 12). I.I.Kraft HVIII ǵasyrdyń bas kezinde «júz» bólek handyq maǵynasyndaǵy qurylymdy emes, kó­bi­ne-kóp bir memleket quramyndaǵy general-gý­ber­natorlyqty bildirdi dep kórsetipti (Sonda. S. 14). HIH ǵasyrdyń orta kezindegi A. Tereshenko degen avtordyń «Deshti Qypshaq izderi jáne Ishki Qyrǵyz-qaısaq ordasy» degen maqalasynda da osy sekildi málimetter keltiriledi. HVII ǵasyrdyń bas kezinen Túrkistan qalasy qazaqtardyń astanasyna aınaldy. Esim hannyń (1598-1613/14) uly Jáńgir (1627-1628) men nemeresi Táýke osy qalada turyp, barlyq qazaqtarǵa ámirin júrgizdi dep jazady ol (Moskvıtıanın. 1853. T. 6. № 22. Kn.2. S. 77). Qazaqtardyń atameken jerleriniń etnıkalyq qalyptasýy HVI-HVII ǵasyrlar barysynda aıaq­taldy. Reseı Ortalyq memlekettik tarıhı mura­ǵaty, Reseı Ortalyq memlekettik áskerı-tarıhı muraǵaty, Reseı Syrtqy saıasaty muraǵaty, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memleketi muraǵaty negizinde zertteý júrgizgen M.S.Muqanov HVIII ǵasyrdyń bas kezinde qazaqtardyń qazirgi Qazaqstan aýmaǵyn tutastaı alyp jatqandyǵyn naqtylap berdi (M. Muqanov. Qazaq jerleriniń tarıhy. Almaty, 1994. 4-5-better). Ǵalymdardyń sońǵy jyldary júrgizgen arheo­logııalyq qazba jumystary nátıjesinde Qazaqstannyń soltústik óńirinde qımaq dáýirine, al Jaıyq ózeniniń batys jaǵalaýynda Altyn Orda dáýirine jatatyn qalalar oryndary tabyldy. HVIII ǵasyrdaǵy qazaqtardyń etnıkalyq aýmaǵy tarıhı qujattar negizinde V.Vostrov, N.Bek­mahanova jáne basqa da ǵalymdar tarapynan zerttelip, negizdeldi. Memlekettiliktiń basty atrıbýttarynyń biri – shekara ekendigi belgili. «Qazaqtarda shekara bolmady» dep aýa jaıylýshylar úshin qazaq ta, aǵylshyn da, basqa da emes, qazaqqa búı­regi bura qoımaıtyn Reseı Bas Shtabynyń kapı­tany L.Kostenkonyń myna kýáligin keltire keteıik: «Severnýıý granısý kırgızkıh kochevok opredelıt legche, chem ıýjnýıý, potomý chto zdes eshe s proshlogo veka rýsskoe pravıtelstvo stremılos oboznachıt predely nabegam stepnıakov ýstroıstvom ýkreplennyh lınıı. Takım obrazom severnaıa granısa kırgızskıh kochevok oboznachılas: chastıý Altaıskıh gor, rekoıý Irtyshem, potom tak nazyvaemoıý Gorkoıý Sıbırskoıý lınıeıý ot Irtysha do Tobola, ılı do Zverınogolovskoı krepostı, zatem ot etoı posledneı do ýstıa rekı Ýıa rekoıý Tobolom; dalee r. Ýem ı potom Ýralom, nachınaıa ot Spasskago forposta (blız Verhneýralska) pochtı do Orenbýrga, ılı tochnee do Nıjnıago forposta, zatem dalee rekamı Berdıankoıý, Ýralom ı Ilekom do ýstıa poslednego ı potom opıat Ýralom. Nesmotrıa, odnakoj, na etı predely, znachıtelnaıa chast kırgızov Maloı ordy, v chısle 7000 kıbıkov, pereshla v 1812 godý cherez Ýral ı s razreshenııa pravıtelstva poselılas v Astrahanskoı gýbernıı (Vnýtrenıaıa ılı Býkeevskaıa orda); drýgaıa chast, v chısle 3200 kıbıtok, neskolko ranee pereshla Irtysh ı kochýet vnýtrı lınıı Sıbırskogo kazachıago voıska. Na zapade granıseı kırgızskıh kochevev schıtaetsıa r. Ýral ı severovostochnyı bereg Kaspııskogo morıa. Na ıýge kırgızy prımykaıýt svoımı kochevıamı do Ýst-Ýrta, zatem do Hıvy, do Zaravshana, hrebta Kashgar-Davanskogo, gor Ýrtak-taý, hrebta Aleksandrovskogo ı gor Kırgızyn-ala-taý. Na vostoke kırgızskaıa kochevıa dohodıat do hrebta Ala-taý, ozera Alakýl, gor Tarbagataıskıh, ozer Nor-Zaısana ı hrebta Tıan-shanskogo». (Srednıaıa Azııa ı vodvorenıe v neı rýsskoı grajdanstvennostı / Sost. L. Kostenko. SPb, 1870. S. 30-31). Bul oraıda orys bekinisteri men áskerı júıeleriniń, onyń ishinde «Ashy ózek» atalǵan «Sibir shebiniń» ózi qazaq jeri arqyly ótkenin eskerý qajet. 1910 jyly jaryq kórgen «Aqmola oblysyndaǵy qyrǵyz sharýashylyǵy» degen zertteýdiń avtory V. Kýznesov: «Qazirgi qyrǵyz­dar­dyń (qazaqtardyń. – K.E.) ata-babalary Petropavl dalasyna ár ýaqytta qonys aýdardy. Ýezde ózderi­niń turyp jatqanyna bes júz jyl bolǵan bir aýyl tabyl­dy. Ol – Polýdensk bolysyndaǵy Jakeı Oraz­baı turatyn 9-aýyl. Osy bolystaǵy №7, 10, 13, 16 – aýyldardyń, Taıynshy bolysyndaǵy on bir aýyl­dyń munda tórt júz jyldan beri ómir sú­rip jatqany kórinedi» (Kýznesov V. Kırgızskoe hozıaıstvo v Akmolınskoı oblastı. T. III. SPb, 1910. S. 31-33). Basqasha sózben aıtqanda, orys mujyqtaryna jer izdegen ekspedısııa basshysynyń ózi qazaqtardyń qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynda HV ǵasyrdan beri turyp jatqanyn moıyndaıdy. Qazaq handyǵy óz zamanynda Shyǵysta da, Ba­tys­t­a da belgili boldy. Shyǵys avtorlarynyń shyǵar­malarynda Qazaq handyǵy «Mamlakat-ı kazah», «Doýlat-ı kazah», «Ýlýs-ı kazah» dep ataldy. Parsy jazýshysy Hasan bek Rýmlýdyń 1931, 1934 jyldary aǵylshyn tiline aýdarylyp jaryq kórgen «Ahsan at-tavarıh» atty eńbeginiń 12-tomynda 1494-1578 jyldardaǵy Qazaq han­dyǵy, onyń handary Qasymnyń, Buryndyq pen Haqnazardyń is-áreketteri, olardyń ishinde 1578 jyly Pýl-ı Hatýn túbinde qazaqtardyń túrikmendermen urysy jóninde baıandalady. Qazaq handyǵy týraly eýropa saıahatshylary, saýdagerleri men dıplomattarynyń kúndelikteri de mol maǵlumat beredi. HVI ǵasyrdyń 50-jyldary Reseıden Iranǵa qazaq jeri arqyly eki ret ótken aǵylshyn kópesi Entonı Djenkınson (1538-1580 j.j.) qazaqtardy óz atymen atap («Cassacks»), olar­dyń sol kezeńde (ıaǵnı Haqnazar han tusynda) Tashkentpen soǵysyp jatqandyǵy, qýatty halyq eken­digi jóninde Anglııaǵa málimet jetkizedi. О́zi qurastyrǵan kartada Edil men Jaıyq arasynda no­ǵaılardy ornalastyryp, olardan shyǵysqa qaraı­ǵy jerlerdi «Kazahııa» («Cassackia») dep kórsetedi. Kóshim ESMAǴAMBETOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. (Jalǵasy bar).