Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa usynylǵan «Bopaı hanym» romany – shoqtyǵy bıik jazýshy Mádı Aıymbetovtiń shyǵarmashylyǵyndaǵy bederli beles. Qazirgi zamanǵy ádebı kanondardy tereń meńgergen týyndyger bul kesek shyǵarmasyna úlken daıyndyqpen kelgenin romandy oqı bastaǵan sátten ańǵarasyz. Halyqtyń kókeıinen shyǵatyn týyndy tek izdenisten, tek syndarly kózqarastan týatynyn roman aıǵaqtaýdaı-aq aıǵaqtaıdy.
Týyndydaǵy qyzyl jipteı ádiptelgen rýhty taqyryp – HVIII ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi aqtaban shubyryndydan keıin noqtaǵa basyn kıgizbeýge tyrysqan, óz erkindigin saqtap qalýǵa jantalasqan qazaq eliniń kúresi. Osy turǵydan alǵanda atalǵan roman – jazýshynyń óz ulty aldyndaǵy ar bezbeni. El-jurttyń taǵdyrynan jazýshy ózin bólektep qaraı almaıdy. Onyń júrek lúpili, tamyr soǵysy, ón boıyn qýalaǵan ystyq qany, aqyl-oıy móldiregen kóz jasyndaı bolyp tamyp turǵan sııaqty. Shynynda da rýhy myqty sýretker ǵana ózgelerge sáýlesin shashyp turady. Jamandyqqa qas, jaqsylyqpen baýyrlas júredi. Sondyqtan bolar, týǵan halqyna sheksiz mahabbat pen meıirimin tóge bilgen Mádı aǵanyń táýelsizdik týraly taǵylymdy tolǵaý jazýy – kezdeısoq qubylys emes. Pozısııalyq turǵydan da, sýretkerlik turǵydan da kóktegi kún kúımesindeı erkin silteıtin qalamgerdiń bul eńbegi – erliktiń eteginen ustap júrip kóterilgen táýelsizdigimizdiń búgingi turlaýlylyǵyn saqtaý úshin de únemi qaperimizde júretin tolaǵaı týyndy. Bul – óz aldyna. Ekinshiden, dál osy jerde qalamgerdiń taǵy bir batyl qadamyn aıtpaı ketý – arymyzǵa syn. Jazýshy qazirge deıin burmalanyp kelgen tarıhı derekterdi aýdaryp-tóńkerýge bar kúsh-jigerin sarp etip, «qazaqtyń orysqa óz erkimen qosylýy» degen qasań formýlırovkany tabandylyqpen jáne tarıhı derektermen joqqa shyǵara alǵanymen de qundy. Osylaısha, Ábilqaıyr han tóńiregindegi shetin máseleniń shyndyǵyna tolyq jáne túpkilikti núkte qoıyp bergen jazýshyny qalaı maqtasań da jarasady.
Tarıhı ýaqyttyń búkil dramatızmin kórsetý arqyly qazirgi oqyrmandy úsh ǵasyrdan astam ýaqyt kútken táýelsizdik qusyn qoldan ushyryp almaýǵa tárbıeleıtin romannyń Memlekettik syılyqqa usynylǵanyna qýandym. Olaı bolsa, qarapaıym oqyrman retinde roman týraly azyn-aýlaq pikirimdi bildire ketkenniń artyqtyǵy bolmas. Týyndynyń mazmunyna tereń toqtalyp, spoıler sapyryp otyrýdyń shaǵyn maqalada reti joq. Sondyqtan da sheber shyǵarma tóńireginde ádebı baǵalaý shtrıhtarymen shektelgenim durys bolar.
Mádı Aıymbetov óziniń ıntellekttik, emosıonaldyq, rýhanı, kerek deseńiz, fızıkalyq kúshin sarqa paıdalanbasa, óz týyndysyn osylaısha shynaıylyq bıigine kótere alar ma edi, almas pa edi? Kim bilsin? Jetpisinshi jyldary ádebıetke kelip, ardyń isi jolynda az ter tókpegen Mádı aǵa dál osy tarıhı shyǵarmasyna talantynyń tolysqan shaǵynda kiriskenin oń baǵalar edim. Týrasy sol, ol ózine tán eksklıýzıvti rýh dıalektıkasyn qalyptastyra almaǵanda bul týyndyny jazyp shyǵýy ekitalaı edi. Sýretker jazýshynyń barlyq jetistigi osy jerden bastaý alyp jatqanyn aldymen aıtý – paryz.
Álemdik ádebıette tarıhı romannyń janr retinde negizin qalaǵan Valter Skott tásilimen baıandaýǵa Mádı aǵa asa erekshe mán bergenin «Bopaı hanymnyń» ón boıynan qapysyz baıqaısyz. Valterskottyq «opısanıe-rasskaz-dıalog» ádebı formýlasyn tereń meńgergen avtor romanyn biryńǵaı kórkemdik tutastyqqa qura bilgeni – shyǵarmanyń sheberlik shyńyna shyǵýynyń bir kórinisi. Jalpy, «Bopaı hanymdy» tarıhı-ulttyq roman janryna jatqyzǵan durys. Táýelsizdik qunyn bilý úshin osy romandy árbir qazaq jastanyp jatyp oqýy kerek. Ásirese jas urpaq. Tabandy jazýshy ózi baqaıshaǵyna deıin zerttegen tarıhı úderisti oqyrmannyń kóz aldyna boıamasyz ákelgeni óz aldyna, oǵan qosa, babalarymyzdyń osy jankeshti kúresin jetesine jetkizip kórkem baıandaı bilgen qalamger aınalyp kelgende bizge tarıhı shyndyqty batyl dáleldeı bilgenimen de asa qundy ekenin astyn syzyp aıtý – ýázıpa.
Bir anyq: Mádı Aıymbetov atalǵan týyndysymen qazaq ádebıetinde tarıhı oılaý júıesin qalyptastyra alǵanyn moıyndaýymyz kerek. Árıne, tarıhı romandardaǵy obrazdardyń árbir is-qımyly oıǵa qurylatyny jalpy ádebıette burynnan qalyptasqan úrdis ekeni túsinikti. Biraq Mádı aǵa munymen shektelip qalmaǵan. Másele sonda, ol roman jelisindegi shym-shytyryq oqıǵalar men qubylystardy shashyratyp almaı, bir júıege baǵyndyryp mataı bilgenimen de oqyrmanyn tereń oıdyń tuńǵıyǵyna tarta jóneledi. Osylaısha, qarapaıym qareketterdiń ózi arqyly oqyrmanyn keń masshtabta oılanýǵa úıretedi. Bul – árıne, jazýshynyń eń úlken jeńisi jáne qazaq ádebıetindegi tarıhı roman janryna qosylǵan sony soqtaly olja.
Saqa jazýshy ultaraqtaı jer úshin kúresip jatqan halyqtyń táýelsizdikke jetý úshin arpalysqan barlyq amalynyń strategııasy men taktıkasyn kórkemdik turǵyda túsindirýmen qatar oǵan estetıkalyq turǵydan keremet reńk bere bilgen. Tarıhı romandy jazý barysynda Mádı aǵa ıllıýzııaǵa jol bermegeni eń aldymen erekshe áser etti. Tarıhı málimetter men derekkózderdi saýattylyqpen qoldanatyn qasıeti de súısindirdi. Tek dáleldenýi qıyn faktilerge qatysty jerlerde ǵana qııalǵa júginetininiń ózi onyń tarıhqa qııanat jasaýǵa asa qushtar emestiginen habar berse kerek. Logıkasy men qııaly qatar damyǵan onyń kez kelgen epızodty kórkemdiktiń shyńyna jetkizgeni júrekti alabóten jaýlady. Jazýshy keıipkerlerdiń is-áreketin sezim arqyly kórsetýden góri personajdyń parasaty men aqyl-oıy arqyly ashatyny unady. Meıirim men jaýyzdyqtyń arasyndaǵy tartysty tereńdegi tamyryna deıin qoparyp kórsetý úshin, árıne, sezim de kerek, parasat ta kerek. Jazýshy sezim arqyly jasalatyn meıirimniń de, sanaly túrde jasalatyn jaýyzdyqtyń da ishki tabıǵaty men syrtqy nysandaryn túp-tuqııanyna deıin zertteı bilgeni shyǵarmadan qatar ańǵarylady. Muny keı keıipkerleriniń is-áreketin sezim arqyly, al keıbir personajdarynyń qareketin oı arqyly sýretteý sheberliginen bajaılaısyz. Bir ǵana mysal. Jazýshynyń ushqyr qııaly da, ıntellekt koeffısentiniń joǵarylyǵy da Bopaı hanym men Baraq sultannyń qaqtyǵysynda jan-jaqty baıqalady. Sezim men oıdyń qatar quıylatyn sátteri oqyrmannyń júregin de dir etkizedi, sanasyna da sáýle túsiredi.
Avtor oqıǵalar men personajdarǵa sol kezdiń adamdarynyń kózimen qaraýǵa oqyrman úshin jol asha bilgen. Atalǵan oıymyz jazýshynyń eshqandaı keıipkerin ıdeal qylyp kórsetpeıtindiginen anyq bilinedi. Bul ásirese, Bopaı hanym obrazyn somdaý barysynda erekshe baıqalady. Ol sonymen qatar eshqandaı keıipkerine óshpendilik tanytpaıdy. Jazýshynyń bul qasıeti Anna Ioanovna patshaıymnyń beınesin ashýda da alańsyz kózge uryp turǵany ras. О́zegin órtep bara jatqan taqyrypty da órkenıettilikpen jazýǵa daǵdylanǵan qalamgerdiń osy qyry da onyń jazýshylyq portretiniń ádemi detaline suranyp-aq tur. Romannyń ádistemelik qundylyǵy sonda, ol oqyrmandy tarıhty tarazylaýǵa ǵana emes, sonymen qatar sol zamannyń keıipkerlerimen qıyn kezeńdi birge sezinýge jetelep otyrady. Bul shyǵarmanyń taǵy bir ózektiligi tarıhı pozısııanyń tabıǵatyn asha bilgendiginde jatyr. Suńǵyla sýretker dál osy kesek shyǵarmasynda táýelsizdik pen totalıtarızmniń basy bir qazanǵa syımaıtynyn fılosofııalyq turǵydan ǵajap dáleldep shyqqanyn kózi qaraqty, kókiregi oıaý oqyrman baıqaıdy.
Jazýshy romanyn kólemi jaǵynan zamanaýı halyqaralyq formatta jazyp shyqqany da – taǵy bir tapqyrlyǵy. Shynynda da Djeıms Djoıstyń «Ýlıss» romany qansha jerden klassıkalyq týyndy bolǵanyna qaramastan qazir oqylýy óte qıyn. Mundaı kisi uryp óltiretindeı kirpish kitaptardyń myna zamanda qajeti bar ma?! Aqparattyq tehnologııa adamı qatynastardy basyp ozǵan bizdiń zamanymyzda jazýshynyń jarty ǵasyrdan astam ýaqytty qamtıtyn tarıhty on baspa tabaqqa syıǵyza bilgeni – ádemi fıshka. Eń bastysy, shyǵarma yqsham kólemniń ishine kóp maǵyna syıǵyza alatyn jańa rakýrsta jazylýymen oqyrmanyn selt etkizdi.
Mádı Aıymbetov ózine ǵana tán jazý amplýasyna adaldyǵyn bul joly da saqtap qalǵan. Onyń boıynda jyldar boıy qalyptasqan taza sana men aqyl-parasattyń birligi osy shyǵarmasynyń alpys eki tamyryn búlkildetip tur. Tamyr demekshi, romandy oqyp otyryp tutas bir jandy organızmdi sezinesiz. Jazýshynyń sheberligi sol, álgi organızmniń 12 múshesinen (romannyń qurylymy) bastap barlyq organyna (obrazdar) deıin quddy bir tap-tuınaqtaı garmonııalyq óris kórinedi. Ony aıtasyz, árbir dáneker ulpasy (sóılem qurylymy) men árbir jasýshasynyń (sóz) ózi organızmge keremet kelistik berip turǵanyn kóre alatynyń da – jazýshynyń monýmentaldy dúnıeniń monolıttik qasıetin barynsha meńgergeniniń aıqyn dáleli. Bulaı deıtinim, romannyń ón boıynan birde-bir ádebı alshaqtyq (lıteratýrnyı probel) kezdestirmeısiz. Avtor shyǵarma jelisin jetkizý barysynda strýktýrany shashyratyp almaǵan. Onyń ústine, jazýshy tarıhı jáne tabıǵı uqsas oqıǵalardy sýretteý barysynda sóz atty qudiretti jasýshany jańartyp otyratyny búkil organızmdi syrqatqa shaldyǵýdan saqtap qalǵan. Bul ásirese romandaǵy amalsyzdan qaıtalaýǵa týra keletin soǵys qımyldaryn, qonaq kútý sátterin jáne sol sııaqtylardy jazý barysynda bilinedi. Uqsas jaıttardy jazýda qaıtalaýǵa jol bermegendikten bolar, mıdaı aralasqan oqıǵalar kerýeni romanda bir-birimen jymdasyp jatyr. Qyzdyń jıǵan tósegindeı jınaqy. At qulaǵyn teńestirgendeı ádemi. Salıqaly jazýshynyń týyndysy shaıtan aıaǵyn syndyratyn súreńsiz sýretteý sapyrylysynan da ada. Qurǵaq, jalań baıandaýǵa da urynbaǵan. Qısynǵa qurylmaıtyn qııý-jııý dıalogterge de jol bermegen. Astary az monologtarǵa da aldanbaǵan. Toqeteri sol, avtordyń ózindik jazý rıtmi ómirdiń kózge kórinbeıtin qozǵalystaryn dál kórsete biletin sheberligimen astasyp-aq jatyr.
Avtor qıly zamanda eldiktiń sımvolyna aınalǵan nomad madonnasy Bopaı obrazyn syrnaılatyp mıftik deńgeıge kótermeıdi. Sanaly túrde. Jazý ústelinde emosııaǵa berilmeıtin avtor tipti, roman sońynda el anasynyń deńgeıine kóterilgen Bopaı hanymnyń palıtrasyz portretin abyroımen jazyp shyqqan. Dala arıstokratııasynyń áıel obrazyndaǵy tarıhı tulǵasyn áshekeı-úshekeısiz kórgenime súısindim. Nege? Negesi sol, Bopaı hanymnyń obrazynda kózboıaýshylyq joq. Kerek deseńiz, onyń obrazynda erekshe tereń mán jatyr. Bul jandy obraz arqyly avtor jansyz obraz retindegi Otanǵa tán erekshelikterdi bere bilgen. Bopaı obrazy – Otan sııaqty taza, Otan sııaqty dana jáne Otan sııaqty poetıkalyq turǵyda asqaq. Bir sózben aıtqanda, jazýshynyń Bopaı obrazyna barýynyń eń basty maqsaty da Otan degen uǵymnyń qasterli ekenin túsindirýden týǵanyn bajaılaısyz. Sondyqtan da bolar, óziniń qalamgerlik mindeti pen muratyn dál taba bilgen Mádı Aıymbetov bul romanynda samsap turǵan shyndyqtyń qaýipsizdigi men bolashaq taǵdyry úshin shyryldaıdy. Bizdi sol shyndyqty moıyndaýǵa shaqyrady. Bizdi sol shyndyqqa beıjaı qaramaýǵa úgitteıdi. Týra osy mıssııa algorıtminiń alǵysharttary romannyń ishinde aldymyzdan qadam saıyn atoılap shyǵyp, bar shyndyqty qorǵaý qamyna bizdi de súıreı jóneledi. Qalamger úshin osydan asqan mindet bar ma, ózi?! Jazýshy baqyty degenge barlaý jasasaq, «ádebıet shyndyqtan da bıik» degen toqtamǵa toqtalmaı kete almaısyń. О́ıtkeni ádebıet – shyndyq qana emes, ol – kórkem shyndyq. О́mirde shyndyqty aıtý – bir erlik, ádebıette shyndyqty aıtý – eki erlik. Mádı Aıymbetov osy údeden shyǵa bilgendigimen de alǵa ozyp tur.
Sondyqtan da óziniń alǵashqy «Tátti muń» áńgimesinen bastap búgingi tarıhı romanyna deıingi aralyqtaǵy jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde qazaq ádebıetiniń abyroıy úshin ter tógip kele jatqan aǵa jazýshymyzdyń alaman báıgeniń kómbesinen kórinetinine kúmán az. Ol bul joǵary baǵaǵa ámánda laıyq. «Tátti muń» demekshi, biz úshin dál búgingi kúnge deıin táýelsizdikten asqan tátti sóz joq. Sol basybaıly el bolýdyń túý basyndaǵy taǵdyrly sáttiń ashy shyndyǵyn ashyp jazǵan avtorǵa jeńis tileımin.
Sharhan QAZYǴUL