Táýelsizdikti tý etken shyǵarmalar

Kitap segiz bólimnen turady. Al­ǵashqy «Táýelsizdik shýaǵy» – búgingi kók týy jelbiregen egemen el ulanynyń uly isterge talpynysynan bastap, qazaq dalasynyń kóne tarıhyna úńilýine de­ıin­gi sátterin anyq ta qanyq beıneleıdi. ­Shýaq shashqan shýmaqtary balaqaılar­dyń mánerlep oqýyna suranyp tur: «Týǵan elim – tiregim, Eljireıdi júre­gim. Ánuran­ǵa syıdyrǵan, Búkil eldiń tilegin». Jas­óspirim aldynda týyn­daǵan san saýalǵa jaýap beredi: «Táýelsizdik – yrys, baq, Qadam basý senimmen. Emin-erkin tynystap, Baq ketpeýi tórińnen»; «Ata Zańym, Altyn Zańym – ardaǵym, Aıala­ǵan adamzattyń armanyn. Jol bas­taı­dy bolashaqqa jasampaz, Árbir babyń, taraýlaryń, tarmaǵyń»;

Týǵan jer baılyǵynyń ıesi – kıe­li Qazaqstannyń qııaǵa ushar qyrany, erkindikti súıgen táýelsiz ulanymen emin-erkin syrlasady avtor. Sóz máıegi – maqal-mátelderdi jattap ósken kish­kentaı keıipkerleriniń maqsat, tilegimen bólisedi. Jamannan jırense, jaqsydan úırenip, arman qýǵan balanyń talaby taýdaı asqaq, «tal ósedi shybyq­tan, shuǵyldanyp sportpen jigit bolam shynyqqan» dep, báıgede ozýǵa tyrysady, atajurtty saqtap qalǵan babalar erligi Otan-Anaǵa taǵzym etýge baýlyp, týǵan jerin jaınatqan tulǵa bolýǵa baǵyttaıdy. Árıne, arman alaýyn jaqqan, zeıini ushqyr balanyń «Ot shashady janarym. Otanymnyń erteńgi maqtanyshy bolamyn» deýi tek­tilikti úlgi etýine, salt-dástúrden el­digin tanýyna, talaıdy tańdandyrǵan qazaq ádet-ǵurpyn saqtaýyna múmkindik týǵyzyp, dombyra men besigin kıeli sanaǵan, týǵan ólkesin jat jurttyń tabanyna taptatpaǵan babalaryna degen qurmetpen jalǵasady.

«Qurmet jyrlarynda» tulymy jelp-jelp etip, atasyna «janarynyń nurymyn» dep erkeleıtin uldar Abaı, Mahambet, Baýyrjan Momyshuly, Ábilhan Qasteevtiń, «Jaýǵa basyn ımegen, Jatqa jónsiz tımegen. О́rnekte­gen ómirin ánmen, jyrmen, kúımenen» babalarynyń, ózderiniń ata-ájeleri, ustazdarynyń bir-birine uqsamaıtyn úlgi-ónegesine den qoıady. Uly aqyn es­kertkishiniń basynda Abaıdy súıý ar­qyly ultymdy súıdim dep biledi. «Tó­re­lik aıtqan zamanǵa, Ashynyp topas, nadanǵa. Keıipkerleri Abaıdyń Áli júr bizdiń qoǵamda». «Júregin jyrmen usynyp, Tanytqan taýdaı kisilik. Sózderi biri-birine turady sáýle túsirip», ásire­se sońǵy joldary kókeıde dereý jattalyp, ózara ushqyn shashqan sózder­diń oqyrmanyn parapsıhologııalyq jattyǵýǵa jeteleıtini qyzyq.

О́leńi men sazdary júrekti terbeıtin «Esil er, qaıran Mahambet!». Sóz joq, «armandaıdy ár bala, Mahambetteı bol­­sam dep». О́ıtkeni «Egiz bop týǵan er­likpen, Qaısarlyq, qaırat teń bitken». «О́leńi – órt, ózi – alaý», «Shenge de mo­ıyn­ burmaǵan, taǵdyryń toly shyrǵa­lań, Kektenisken jaýymen, Keskilespeı tynbaǵan» Mahambetteı qudirettiń qu­nyna jete almaǵan qazaqtyń keshegi, búgingi, erteńgi urpaǵy «jasyn tııa almaı, joqtaıdy áli kegińdi». Tajalǵa kúrki­reı tóngen, ajalǵa qaımyqpaı qaraǵan, ortasyna syımaǵan taısalmas tulǵa, tabandy er Mahambetti jastardy jiger­len­dire Bolat bıikke asqaqtatady: «Qyran bop kókte quıǵydyń, Taısalý bilmes tuıǵynym. Ezdiktiń kúlin ushyryp, Eldiktiń túrdiń túndigin».

«Eń jaqsy kún», «Balabaqsha jyrlary» bólimderi aqynnyń balǵyn ke­ıipkerleriniń tátti qylyqtaryna, qy­zyǵy men qýanyshyna toly. Uly Otany álpeshtep qorǵaǵan, qadamyna gúl ósken baqytty bópeniń táı-táı jasaǵannan balabaqshamen qoshtasqanǵa deıingi túrli minezi, áreketi, tabıǵat kórinisterin qabyldaýy tilge tıek etilgen.

On eki aıdyń máni de kóp eken, tórt maýsymǵa telingen. «Qańtar aıaz usynar, Naýryz qus ushyrar. Olar – kóktem, jaz ben kúz, Qaltyratqan qysy bar». Avtor ár aıdyń sıpatyn baldyrǵan uǵymyna jeńil de oınaqy jetkizedi.

О́zderi oqysa da, tyńdasa da, qabyl­daýǵa ońaı osynaý jyr joldary jas­óspirimniń zeıinin ashyp, kórnekiliginiń áserinen jadynda myqtap saqtalady. Buǵan qosa jattaý barysynda avtor­dyń sátti teńeýleri balǵyndardyń til baılyǵyn molaıtyp, árbir sózdiń ma­ǵynasyn aıqyndaýyna áser etedi. Aqyn men jas oqyrman talǵamy ózara úndestik taýyp, qysqa da nusqa shýmaqtar kókeıge dereý qona ketedi. Qoıanynyń oıynshyq ekenin eskermeı shóp julyp ákelgen Laýra, tap-taza qýyrshaqtarǵa kúlki bop, shomylýdan shoshıtyn Aıbek, kóp óleńdi jatqa aıtatyn alty jasar Tólegen, «jiptiń ushyn túıýdi» umytqan tiginshi Gúlsim, saýsaqty sanaı almaı sharsha­ǵan Samat jáne basqalarynyń is áre­keti kenetten qııal-ǵajaıypqa ulasyp, tanymdyq baǵytqa jeteleıdi.

Kóńili alyp-ushyp, aınalasyna ta­ńyr­qaı qaraǵan balaqaıdyń ta­nym­dyq kók­jıegin «Tabıǵat – tylsym álem», «Jaqsy men jaman» bólimderi odan ári keńeıte túsken. Syzdaý jerge jatyp, sýyq tıgen qoshaqanyna kó­mekke asyqqanda, basyn shulǵyp máz et­keni, erte kelgen qaratorǵaıdyń tońyp alańdatýy, sút, qaımaqqa kózi shoqtaı janyp, tyshqanǵa aıbatty, kúshik yryldasa, záresi ushatyn mysyǵy, moınyna taqqan gúlderin jep qoıǵan botaqany, zulymdyqty súımeıtin kógarshyny, kók pııazdy julǵan, gúldiń basyn qıǵan tártipsiz laǵy, sáıgúlikke balaǵan qasqa qulyny, enesin emip, «tártip buzǵan baladaı» tómen qaraǵan kók buzaýy, qýtyń qaqqan qońyr qozysy, nesin aıtasyz, balalar patshalyǵynyń ǵajaby kórkemdikpen jalǵasa beredi.

Tabıǵat kórinisteri de balanyń qa­byldaý deńgeıine saı qylańdap, kóz al­dynda tirshilik jadyrap, butanyń búr­shiginen «sábı-kóktem qol sozdy». Jaz­ǵy tańnyń kúlimdegen kókjıegi, kók­temde alaqaılaǵan bulaqtar, aqqýly kólder, sýyq jeli sýmańdaǵan kúz, ap­paq qardy ombylatqan qys pen ań-qus, ja­nýarlardyń tirlik tynysy tańǵaldy­ra­dy baldyrǵandy. Jer men kókti jalǵa­maq bop jantalasa órmek toqyǵan órmek­shini qurylys dese qulshynǵan sáýlet­shige uqsatady, aınaǵa kep shashyn taraǵan kirpiniń, sirá, óz túrinen shyǵar, tyjyrynyp qalatyny, shalshyq kórse teńiz be dep shoshıtyn turqy uzyn, kórikti kerik, balalardy qappaıtyn aqyldy kúshigi Aqtaban, edireıgen qulaǵy eleń qaǵyp turatyn qoıan, úı arqalap júrgen tasbaqa, qanatty tyshqanǵa uqsaıtyn jarqanat, sheginýdi bilmeıtin kengýrý, múıizin tasqa tirep, túrli salto jasaıtyn arqar, jat dybysty aıaǵymen qaǵyp alatyn shegirtke, túsi sýyq, tili ýly jylan – bári daıyn sýret.

Kitap keıipkerleriniń erkeligi, ten­tektigi tyıylyp, ájeleri aıtqandaı, birte-birte «adam bola» bastaıdy. «Jeti jasqa tolǵanym – eptep jigit bolǵanym» dep, sómkesin arqalap, mektepke jınalady. Bir-birine uqsamaıdy: eshkim joqta úıinde aıǵaılap urandatqan «Daryn net­ken uıalshaq, bere almaıdy bir án sap»; uıyqtap sabaǵynan qala berip, sholjań Keńes; ata-ájesin ábiger ǵyp, dápteri men qalamyn tappaı, «sabaq joq esh sana­da, kóńili aýǵan dalaǵa, minezi jańǵalaq» Qasen; shitireıip turǵanymen mury­nyn súrtetuǵyn oramaly joq Nurym; «R»-dy aıta almaǵanymen, sınonımge tili baı tapqyr Janaıdar; aýyldyń tunyp turǵan qazyna ekenin kórgen qalalyq bala Abyl; baıqamaı súringen qartqa júgire jetip, qulatpaı ustap qalǵan qaırymdy Qabyl; «búldirip ap birdemeni, tymyraıyp úndemeıtin» Danııar; avtobýsta ótirik uıyqtap, qartqa oryn bermeıtin Razaq; ańǵal bala Medet; teledıdarǵa tańylyp, sabaq oqymaı eki ala beretin Dıdar; «Kóshe kezip sabylǵan, tentek edi ne qylǵan», bul – Sabyrjan; túsinde kórgen kámpıtti oıana sala izdep álektengen Táttimbet; qajetin mektepke bararda ǵana izdeıtin salaq bala Aına­bek; esil-derti oıynǵa aýyp, sabaq oqy­maıtyn, «dala kezip dalaqtaǵan» Dalaqbaı; júrgen jeri qıǵylyq, jylar qulaq tundyryp, baqyraýyq Bapan; qylyshyn súıretken qysta tymaqsyz júrip, «tamaǵy da isingen, qulaǵy da úsigen» jalańbas Qasymbek; saýsaqtary maıysqan, qımylyna, ebine, el tańdan­ǵan ismer qyz Aıjan; ájesiniń qolǵa­naty Gaýhar; qarmaqty da, aýdy da bu­ryn kórmegen, sýdaǵy balyqty qolmen shap berip ustaýǵa árekettengen qonaq bala Eráli; «bilimge esh qulqy joq, oqıtyn da surqy joq» Sársenbaı; joqtan syltaý taýyp, jylaı beretin, minezi shataq Jumabek; úziliste qoqańdap, sabaqtan bir besi joq, neshe ret «eki» alǵanyn da aıta almaı, partanyń eń sońyna tyǵylyp, «moıny tómen salbyrap, qal­jyrap» otyratyn Qanat – túrli minez, túrli áre­ket, is-qımyl, tynymsyz qoz­ǵa­lys bary­synda árqaısysynyń bet-beı­nesi daralanyp, jaǵymdy, jaǵymsyz qylyq­tarynyń aıasynda jaqsylyq, ádeptilik, bilimge qulshynys beleń alady.

Avtordyń aqyl-keńesi de mezi et­peı­di, balanyń qabyldaýyna jeńil: «Aına­laıyn túlek, О́skin boıdy túzep. Jasy úlkendi syıla, Kishige et izet». «Erke qulyny», keıipkeri de eseıip, bárin de oqyp úırenýge tyrysady, Otanyn kózi­niń qarashyǵyndaı sezinip, ustazyn ardaq­taıdy, armany da asqaqtaıdy. Saý­saq, bashpaılaryna qarap, esep quras­tyrady. Bir-birimen jarasyp bara jat­qan ata, baýyrlaryn qosyp, logıkalyq esep jumbaqqa aınaldyrady. Bólmeniń ár buryshyndaǵy bir-bir mysyqtyń sanyn esepteıdi. Bultqa enip, kórinbeı qalǵan kún de alańdatady balaqaıdy.

Osynyń bári onyń ishki suranysy­nyń kóbeıip, aınalasyna elgezektik­pen qaraýyna, kórip bilgen saıyn saýal­dardyń da kúrdelenip, jaýap izdep, «Tap­tym onyń aılasyn, Uqtym oqý paıdasyn. Aqtaraıyn betterin, Kitaptarym, qaıdasyń?» dep qazirgi kezdegi eń ma­ńyzdy máseleni esh dabyrasyz alǵa tartady. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Biz, eń aldymen, jastar­dy kitap oqýǵa baýlýymyz kerek. Sonda jappaı kitap oqıtyn ultqa aınalamyz», degen ataly sózi bárimizdiń esimizde. Oqıtyn ultqa aınalyp, bala­qaılar­dyń kitapqa súıispenshiligin qa­laı oıatamyz degende, túıtkildiń bir ushy olarǵa arnalǵan shyǵarmalardyń meılinshe tabıǵı, shynaıy, oınaqy, utqyr, utym­dy, ómirsheńdigine kelip tireledi. Bolat Úsenbaevtyń «Táýelsizdik degen ne?» kitabynda munyń bári bar. Basynan sońyna deıingi bólimder ózara logıka­lyq úndestikpen bir-birin tolyqtyra jalǵastyrady.

Sát saıynǵy kedergi, bógetten yn­tymaq pen birlik qana qutqarady eken. Pil men maımyl kúsh synasqysy kep, bir-birine des bermeı, daýryǵysa daý­las­qan­da, «Ormandaǵy aqylman, Úki múl­gip otyrǵan. Qýysynan emenniń tap bolyp­ty ol tosynnan». Shıraq meshin men mań­ǵaz pil zýlaı jónelip, maqtanady. «Baǵ­a­syn sen beresiń. Ústembiz biz qaısymyz, ­Aıt­shy anyǵyn, tóreshim?». Qýysynan áreń túsken úki tasyp jatqan ózennen ótip, alma terip ákelýdi tapsyrady. Úki ýáji­ne kóngen ekeýiniń syn sáttegi bir-birine kómektesýge májbúrligi oqyr­manyn da qyzyqtyra eliktirip, avtordyń sıýjet qurýdaǵy tapqyr­lyǵy kóz aldyńa daıyn­ mýltfılmdi elestetedi. Dıalogteri men baıandaýy naqty kóriniske qurylyp, mazmuny shynaıy ómirmen baılanysa «Aqyl – aıla-amalsyz syrap bolar jalań kúsh. Qol ustassaq bárimiz, Toptasqan ­bir qo­ǵambyz» degen qaǵıdaǵa jeteleıdi.

Bolatpen uzaq jyldar balalar basylymynda qatarlasa qyzmet ettik. Isine tııanaqty, adal da ádil, bilimi kól-kósir, kásibı deńgeıi bıik, qalamy ushqyr, oıy tereń, udaıy izdenip júredi. Osy qasıetteriniń odan ári shyńdalyp, kemeńgerlikke bet alǵany onyń bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyna usynylǵan «Táýelsizdik degen ne?» jınaǵynan anyq baıqalady. Qazirgi balalar ádebıetine qosylǵan eleýli eńbek. Kóne zamannan jetken balalarǵa qatysty jyr, ertegi, ańyzdar sarynyn, О́tebaı Turmanjanov, Muzafar Álimbaev, Ánýarbek Dúısen­bıev, Jaqan Smaqov basqa da kórnekti qalamgerlerdiń izdenisterin jalǵastyra otyryp, ózindik qoltańbasyn qalyp­tastyrǵan Bolat Úsenbaevtyń «Táýel­sizdik degen ne?» atty jınaǵy Memle­kettik syılyqqa ábden laıyq. Eń bas­tysy – jas oqyrmandar­dyń bas almaı oqıtyn súıikti kitaby, balabaqsha tárbıeshileriniń, bastaýysh synyp muǵalimderiniń kúndelikti paıdalanatyn ádistemelik quraly. Ustaz­dar qaýymy­nyń zertteý nysanasyna, oqyrman­nyń izdep júrip oqıtyn avtoryna aınal­ǵan Bolattyń balalarǵa arnalǵan týyndylary udaıy tájirıbe­­lik aınalymda. Eń bastysy, balalar áde­­bıeti memleket nazarynda.

Maǵıra QOJAHMETOVA,jazýshy, Qazaqstannyńeńbek sińirgen qaıratkeri