«Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin, joq-bardy, ertegini termek úshin», dep Abaı jyrlaǵandaı, Qazybek aqyn da eshqashan ermek úshin óleń jazyp kórgen emes. Buǵan dálel – tereń syrǵa tolǵan «Syrtolǵaý» atty jınaqqa engen óleńderdiń báriniń oqyrmanǵa aıtar oıy bar. «Týǵanda dúnıe esigin ashqan óleń» er jete kele syrttaǵy san-salaly oqıǵa ishke túsip, adamdy oılantpaı, tebirentpeı qoımaıdy eken. Sondyqtan da daryny zor, aryny mol aqyn óleń-patshaǵa ǵana júginedi eken. Onyń óleńge júginýdegi maqsaty ne?
Bul suraqqa Qazybek Isanyń: «Mańdaıyn kúnge kúıdirgen,Tabanyn jerge tildirgenQaıran el, qazaq aqysynQaıtarý úshin júrmin men…»dep, jaýap bergenin jaqsy bilemiz..
Bul joldar Qazybek aqynnyń aqyndyq, azamattyq kredosy. О́mirdiń ózinen alǵan, ózegin jaryp shyqqan óleńderdiń maqsaty men ıdeıalaryn anyqtap turǵan joldar.
Bıyl memlekettik syılyqqa usynylyp otyrǵan «Syrtolǵaý» jyr kitaby úsh bólimnen turady. Kitapqa aqynnyń ár kezderi jazylǵan tunyq lırıkalyq jyrlary men ór rýhty azamattyq óleńderi, tolǵaýlary qamtylypty.
О́mir degen de ózen ǵoı. Qazybek te ómir-ózenniń aǵysyna túsip, biraz jasqa kelgen, kesek sóıleıtin kekse aqynǵa aınalypty. Bul jasta adam ótkendi eske alyp, aldaǵy ómirine kóz tigedi. Bul jasta aqynnyń qýanyshynan góri ýaıymy basym bolady. Qazybek óleńderinen jastyq shaqty saǵyný, óz sózimen aıtqandaı «kóbi ketip, azy qalǵan» aldaǵy ómirdiń ne daıyndap turǵanyna optımızım men pessımızmi aralasqan aqyndyq oımen barlaý jasaý saryny mol. «Japandaǵy jalǵyz úı» jyry osyndaı elegııalyq úrdiske jazylypty.
«...Janym nege japandy unatady,Janaryńdy jasqa da shylatady…Keshpen birge qyzaryp, oıǵa batyp,Nurǵa bólep oıatar quba tańy…Janym nege japandy unatady… ...Oıdan ketpeı osy bir kúı keshegi,Shaqyrady qyrdaǵy úıge seni…At ústinde terbelseń… búlkilimenDúrsili de júrektiń úılesedi…Keńistikten ketkende bas aınalyp,Tynyshtyqtan týǵan bul kúı desedi… О́zimdi-ózim qamaımyn torǵa qalaı,Bir amaldyń qaıteıin bolmaǵany-aı…Túsip bara jatamyn túsimde ylǵı,Jalǵyz úıge jetkizer jolǵa qaraı…»Bárimizdiń basymyzda bar jaǵdaı.
Dalany ańsaý. Balalyqtyń bal dáýrenin ańsap, saǵynyshty sarylý. Jalǵyzdyq taqyryby álem ádebıetinde burynnan jyrlanyp keledi. Biraq Qazybektiń «Japandaǵy jalǵyz úıi» eshkimge uqsamaıtyn, uly dalada týyp-ósken qazaq aqyny ǵana bastan keshetin, qazaq aqyny ǵana jyrlaı alatyn jalǵyzdyq...
Júırik minip, jele-jortyp kele jatqanda «terbetken búlkilimen júrektiń dúrsili úılesetinin» at ústinde ósken dalanyń daraboz aqyny ǵana biledi jáne kúı kúmbirindeı kúshti úılestire alady.
Mundaı elegııalyq saryn Qazybektiń lırıkalyq óleńderiniń bárine tán desek asyra aıtqandyq bolmas. Jalpy, Qazybek Isanyń qazaq poezııasyndaǵy ereksheligi bederli beıneleý men tereń oıǵa qurylǵan nárli de, názik lırıkasynda.
«Qar jaýǵan kún» atty óleńinde jazǵandaı, ol oıly aqyn retinde qashanda «kórkemdiktiń qushaǵynda» júredi.
«Ǵajap ómir,Kórsem-daǵy ne kúıdi.Qushtarlyǵym qalaı oǵan kemıdi?Keń dúnıege kebersigen ernimeQar ulpasy qonbaı jatyp erıdi…»
Japalaqtap jaýǵan qar astynda talaı júrgenbiz bárimiz. Biraq «Keń dúnıege kebersigen ernime, Qar ulpasy qonbaı jatyp erıdi…» dep, týǵan jerge degen qar eriter ystyq mahabbatty dál osylaı asqan sheberlikpen jáne dál tapqyrlyqpen naǵyz tereń oıly, qyraǵy kózdi sýretshi aqyn ǵana aıta alatyn shyǵar...
Iá, óziniń mamandyǵy sýretshi Qazybektiń bul kitabynda «Býyrqanǵan boıaýlar» atty beıneleý ónerine arnalǵan tamasha toptama bar. Mysaly, «Belgisiz sýretshi» degen órimi ózgeshe óleńin oqıyq.
«Jan emessiń jatyp isher jan kúıli,Saparyń bar sandaltatyn san qıly.Bop-boz bolǵan túriń seniń boz boıaý,Sóıleseń de boıaý ısi ańqıdy... Boıaýy azyq bolatyndaı barshaǵa,Bir kartına salasyń sen jan sala.Keıde ózińe kúdiktenip qaraısyń,Kenep keri ıtergende qanshama. Kólbeńdegen kóp boıaýdy kóz aldyn,Shabytpen de, sharappen de... seze aldyń.Tiske basý úshin emes... úńildiń,Uǵý úshin almasyna Sezannyń» dep, syry tereń sýretshilikti aqyndyqpen astastyryp, jalpy óner adamynyń qıly taǵdyryn qazaqtyń qamshy órgenindeı ádemi ádiptep órip keledi de:«Áli talaı azaptaıdy alda syn,Tek úmitiń jolda sónip qalmasyn.Tym qurysa... turyp-turyp bir kúni,Jep qoıasyń Pol Sezannyń almasyn...», dep shart túıedi. Keremet jyrdaǵy kenetten shyqqan mundaı tosyn túıinge qarapaıym oqyrmandar tosyrqap qalýy da múmkin. Biraq dál osy óleńdi óz deńgeıinde aýdaryp, álemdik ádebıetke, qazirgi zamanǵy deńgeıi bıik kórkem poezııa báıgesine salyp jiberseń, mańdaıy jarqyrap keleri anyq...
Qaı zamanda bolsa da ulylardyń ulylyǵy tiri kezinde laıyqty baǵalanbaǵan. «О́lgenniń jamany joq, tiriniń jamannan amany joq» degendeı, tiri kezinde barlyq ulylar qarapaıym ómir keshken, tipti keıbireýleri qaıyrshylyqta ómir súrdi. Qazybek te kitaptaǵy «Vınsent Van Gog» atty tolǵaýynda osy taqyrypqa tereńdep barypty. Tiri kezinde baǵalanbaǵan Nıderlandtyń uly sýretshisi Van Gogtyń «Doktor Gashe» atty portreti sýretshi ólgen soń 82,5 mıllıon dollarǵa satylady. «Tıyn tappaı qınalǵan tiri kezinde osyndaı aqsha qolyna tússe, baıǵus Van Gog ol aqshany otqa jaǵyp, jylynar edi-aý!» dep opynys bildiredi Qazybek aqyn.
«Jer qoınynan shyǵa kelseń sen endi,Jınap alyp mıllıondardy kólemdi.Otqa jaǵyp otyrar eń qyzyqtap,Jylytyp bir... muzdap qalǵan deneńdi».
Mundaı oqıǵa óner ataýlynyń bárinde bar, qazaq óneri de odan quralaqan emes. Kezinde synnan kóz ashpaı, ólgen soń ulylardyń qasynan tabylyp kelgen aqyn-jazýshylar qazaqta da az emes.
Kitaptaǵy kez kelgen óleń joldary qııalyńyzdy ıirimdeı úıirip áketedi. Oılary salmaqty, Abaı talap etkendeı – tilge jeńil, júrekke jyly tıetin kelisti de, kesteli jyr joldary. Uıqastary da tógilip tur. Qazybek uıqas izdemeıdi, uıqas óleń joldaryna ózderi kelip kirigip turǵan sekildi.
Ádebıetshiler men synshylardyń ystyq yqylasyna bólenip kele jatqan Qazybek Isa poezııasy qandaı maqtaýǵa da laıyqty dep sanaımyn.
Aqyn jany árqashan da beımaza. «Jandy da jansyz, kóringen zattan syr baǵyp, óletin boldym ózimnen-ózim urlanyp» dep Muqaǵalı zaryn shaqqandaı, Qazybek te kóringen zattan ýaıym ýytyn izdeıdi. Syrt qaraǵanda Qazybekke jetpeı turǵan eshteńe joq, bári bar, bári jetkilikti. Biraq onyń janyn jegideı jeıtin nárse – toǵysharlyq pen topastyq, halyqtyń emes, qara bastyń qamyn oılaıtyn, eshqashan toıdym degendi bilmeıtin jemqorlyq, halyq únine qulaq aspaıtyn bıliktegi sańyraýlyq, eldiń erteńi men tildiń músápir hali. Syrt qaraǵanda Djordj Gordon Baıronǵa da bári jetkilikti edi: ol lord boldy, eki saýda kemesi boldy, sóıte tura ol beti qaıtpas pessımıst atandy. Demek «oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda» dep Abaı jaryqtyq dál aıtqan eken. Qazybektiń óleńderinen de jalpy emes, naqty beımazalyqtan týyndaıtyn yza men ashýdyń, muń men túńilýdiń saryny sezimtal kóńil men kóregen kózge anyq baıqalady. Onyń óleńderindegi muń men ýaıym – keıbir aqyndardyń qursaǵynda balasy joq áıeldiń tolǵaǵy sekildi jasandy ýaıym emes, naqty ýaıym, sherli sher. Meniń qalaýly jazýshylarymnyń biri – Andreı Bıtovtyń «Velıkaıa poezııa doljna byt konkretna» dep jazǵany bar edi. Sondaı naqty muń men naqty ashý-yzaǵa qurylǵan «О́mir ótip barady» degen óleń barsha jurttyń basyndaǵy oılardy op-ońaı ǵana qaǵazǵa túsire salǵan.
«Essiz ótken esil kún eńiretip,О́mir ótip barady, ómir ótip…Jazy qaldy jylt etip qyr astyndaAzy qaldy ómirdiń kóbi ketip…Qaıda meniń keshegi kóktem-nurym,Jeńis pe eken jetistik jetken búgin?Bal dáýrenim baıaǵy qaıda kettiOralar ma, Qudaı-aý, ótken kúnim?» dep jyrlaıdy.«Qudaı-aý, qaıda sol jyldarMahabbat qyzyq, mol jyldar?Aqyryn, aqyryn jylystap,Alystap ketti-aý, qurǵyrlar» dep ótken kúnderdi saǵynǵan Abaı atasy sekildi, Qazybek te ótken ómirdiń qaıtyp oralmaıtynyna ókinip, zaryǵa bastapty. Bul – toryǵý men zaryǵý barlyq tiri pendege tán, sol ortaq sezimdi Qazybek aqyn optımıstik tragedııa sheńberinde sheber jetkize bilgen. О́mir men ólim jaıly jyrlamaǵan aqyn joq. Bul – oıly aqynǵa tán tabıǵı sezim.
Jınaqtaǵy oıy tereń, kórkemdigi bıik óleńderdiń bárine toqtalyp-aq ótkiń keledi. Olardyń bárine taldaý jasaý aǵash japyraǵyn sanap shyǵýmen birdeı. Sondyqtan, Qazybektiń azamattyq únin tanytatyn, fılosofııalyq lırıkalaryna ǵana toqtalyp ótýge týra keldi. «Uıyqtaý degen – óz erkińmen ólý ǵoı» nemese «Qarap tursań, bar ǵumyryń bitkenshe, qaıtalanyp otyratyn bir-aq jyl», «Qarap tursań bar ǵumyryń aı saıyn, qaıtalanyp otyratyn bir apta» dep, buryn eshqashan bulaı aıqyn aıtylmaǵan oıǵa tereńdep bara bilgen dara daryndy aqyn.
«Syrtolǵaý» dep kitaptyń aty aıtyp turǵandaı, aqyn oıly da, órnekti óleńderi arqyly oqyrmanmen ońasha syrlasypty. Bıikter syrlasady, alasalar sybyrlasady. Qazybek aqyn qus ushar bıikten jalpy oqyrmanmen keń tolǵap, tereń syrlasypty. Qadyr Myrza Álı aıtqandaı, jınaqty oqyp shyqqanda, oı ormanyn aralap júrgendeı sezinesiń. Bul kitap Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa ábden laıyqty dep esepteımin.
Dýlat ISABEKOV, jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń Eńbek Eri