Aqmola astana bolǵaly beri Alashty tanytýǵa qatysty birshama jumys atqaryldy. Biraq áli de tyndyratyn is az emes. Atqarylǵan jumystar degende, alǵash Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly bastaǵan Alashtyń 30-40 tulǵasynyń atyna kóshe berilgeni eske túsedi. Bul shara 2000 jyldardyń basynan qolǵa alyndy. Alaıda ol kezde birizdi ári júıeli jospar bolmaı, zııalylardyń esimi kóbinese Saryarqa aýdanynyń shetki jáne kútimsiz kóshelerine berildi. Máselen, A.Baıtursynuly esimi basynda aıtylǵan jaqtaǵy shaǵyn kóshege qoıyldy. Áıteýir keıin namysty azamattardyń arqasynda Almaty aýdanyndaǵy jańa da kórikti kóshege aýystyryldy. Á.Bókeıhan esimi áý basta burynǵy qysqa «Sakko jáne Vansettı kóshesine» berilip, keıin sol jaǵalaýdaǵy Eńbekshilder kóshesimen aýystyryldy. Osyndaı túsiniksizdeý jaǵdaı bizdiń atamyz – Alash tulǵasy, qaıratker, qalamger Haıretdın Bolǵanbaıdyń atyn ulyqtaýǵa baılanysty da baıqaldy.
Basynda bir tuıyq kóshege berilip, keıin qaıta túzetildi. Árıne, Astana qalasy til basqarmasyndaǵy azamattarǵa kópten-kóp rahmet, Alashty tanymaldandyrý endi kezeń-kezeńmen júıelenip keledi. Aldaǵy úlken mindet – Haıretdın Bolǵanbaıdyń bıylǵy 130 jyldyǵyna oraı elordanyń bir mektebine qaıratkerdiń esimin berý. Bul ıdeıany 18 jyldan beri Qazaqstannyń Eńbek Eri, kórnekti jazýshy Ákim Tarazı bastaǵan Astana zııalylary kóterip keledi. Alǵash Qorǵaljyn aýdany ortalyǵyndaǵy burynǵy Lenın atyndaǵy №1 mektepke berý usynylǵan-dy. Bul hatqa elimizdiń kórnekti ǵalymdary, jazýshylary, jýrnalısteri qol qoıdy. Sonda, uıatymyzǵa qaraı, Qorǵaljynda mektep dırektory bolǵan bir sabaz «Túrkistan legıonyn qurýshy Mustafa Shoqaıdaı halyq jaýynyń serigi Haıretdın Bolǵanbaıǵa qalaı mektep atyn beresińder?» dep, sol kezdegi aýdan basshylyǵyn qarsy úgittepti... Iá, bul – 2006-2007 jyldardyń ashy shyndyǵy. Osy oqıǵadan keıin uzaq jyl mektepte ustaz, dırektor bolǵan anamyz Gúlnar Haıretdınqyzy qatty aýyryp qaldy. Dál sol kezde Ákim aǵamyz bastaǵan zııalylardyń haty anamyzǵa zor qýat berdi. Sol úshin Ákim Úrtaıulyna otbasy-áýletimizdiń rızashylyǵy sheksiz.
Haıretdın Ábdirahmanuly Bolǵanbaı – Alash kezeńiniń iri qaıratkeri. Ol 1894 jyly Aqmola oblysy, Aqmola ýezinde (búgingi Qorǵaljyn aýdany jerinde) týǵan. Orynbordaǵy «Hýsaınııa» medresesinde oqyp júrip, «Qazaq» gazetine maqala jaza bastaǵan. Reseı ımperııasy Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa aralasqanda, qazaq soldattaryna kómektesýshi toptyń ortasynda Mınskide bolǵan. Bul járdem tobyna Alash kósemi Álıhan Bókeıhan jetekshilik etken. 1917 jyly Tashkentte (Túrkistan) M.Shoqaımen birlesip «Birlik týy» gazetin shyǵarýǵa atsalysyp, onyń tarıhı 7-14-nómirleriniń redaktory boldy.
Qaıratker atamyz Orynborda ótken Birinshi jáne Ekinshi jalpyqazaq sezine Túrkistan men Syrdarııa ýezderi atynan delegat retinde qatysyp, jıynnyń qaýlylaryn elge nasıhattady. Jáne bir asa úlken memleketshil isi – 1917 jyly 27 qarashadan 1918 jyly 11 aqpanǵa deıin ómir súrgen Túrkistan avtonomııasyn (Qoqanda jarııalanǵan) qurysýǵa belsene atsalysty.
Al elordaǵa qatysyna kelsek, 1917-1918 jyldary Aqmolada Alash komıtetin qurýǵa járdemdesti. Onyń qaıyn jurty ıaǵnı Rahıma Halfına ájemizdiń aǵaıyn-týystary Alashqa qarjylaı kómektesken Qaraótkel kópesteri edi.
Haıretdın Ábdirahmanuly A.Baıtursynulymen birge 1920 jyly «Ushqyn» gazetiniń, «Eńbek týy» bolyp ózgergen osy basylym jalǵasynyń alqa múshesi boldy. Bular – búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bastaýyndaǵy basylymdar.
1919 jyly Túrkistanda jumysshylardyń aǵartý odaǵynyń múshesi, 1918-1920 jyldary Tashkentte oqý isiniń meńgerýshisi, muǵalim, 1921-1922 jyldary TúrOAK-tiń saılaý isi jónindegi múshesi bolǵany tarıhtan málim. 1920 jyly jeltoqsanda Ahmet, Álıhan, Smaǵul, Júsipbektermen birge «Qazaqstan» memlekettik baspasynyń sarapshylar alqasyna endi. 20-jyldary Aqmola men Qorǵaljynǵa birneshe márte kelip, oqý-aǵartý isin júıeleýge qatysady.
Haıretdın Bolǵanbaı – túrki dúnıesi deńgeıindegi tulǵa. Onyń Ismaıl Gasprınskıı týraly «Qazaq» gazetine shyqqan maqalasy 1934 jyl Túrkııada túrik tiline aýdarylyp, jarııalanǵan. Bashqurttyń kórnekti qaıratkeri, ǵalymy Zákı Ýálıdı Toǵan «Estelikterinde» atamyz jóninde jazǵan. Onyń málimetinshe, Haıretdın Bolǵanbaı 1921 jyly Muhtar Áýezov bar, birneshe serigimen Alash Orda atynan Buharaǵa kelip, bolshevızmge qarsy qozǵalys týraly kelissózder júrgizgen.
1924-1928 jyldary Aqmolada, Petropavlda halyq aǵartý salasynda jaýapty qyzmetter atqardy. Ol osyndaǵy alashshyl «Bostandyq týy» gazetinde jáne pedagogıka ýchılıshesinde (qazir Maǵjan Jumabaı atynda) jumys istegen.
Atamyz repressııaǵa erte ushyrady: 1928 jyly 17 jeltoqsanda saıası aıyppen tutqyndaldy. 1930-1934 jyldary Arhangelsk pen Syktyvkarda aıdaýda boldy. Ol jaqtan kelgen soń, OGPÝ oǵan Almatyda turýǵa ruqsat bermeı, ońtústiktiń Qaplanbek zoovettehnıkýmyna qyzmetke ornalasty. 1937 jyly 21 sáýirde qaıta ustalyp, sol jyly kúzde atyldy.
H.Á.Bolǵanbaı tulǵasy týraly T.Jurtbaı, D.Qamzabekuly, B.Omaruly, Z.Qabyldınov, D.Asaýov sekildi azamattardyń eńbeginde jaqsy jazylǵan.
Anamyz, ardager ustaz G.H.Bolǵanbaevanyń kúsh-qaıratymen 2005 jyly Astanadan atamyzdyń murasy tuńǵysh ret kitap bolyp shyqty. 2009 jyly «Iman kúshi» atty eńbegi jarııalandy. «Astana tarıhy», «Astana» ensıklopedııasy, «Alash qozǵalysy» anyqtamalyǵy, t.b. eńbekterde Haıretdın atamyz týraly málimetter bar. Baýyrym Dostyq Kámelov «Haıretdın Bolganbaev – svet neýgasımoı zvezdy» atty kitap jazsa, men de osy baǵytta «Meniń anam – Alash qyzy» atty zııaly urpaq sabaqtastyǵyna arnalǵan kitapsha jarııaladym.
Ultymyzdyń jáne Aqmola oblysynyń Qasym Táýkenov sekildi ardager, qaıratker zııalylaryna rahmet, úlken jıyndarda Haıretdın Bolǵanbaıdyń esimin, eńbegin ataýdy umytpaıdy. Bul oraıda Abaı Jaıjumanov, Marat Qamzebaev, Ardaq Baltabekov, Baýyrjan Isabaev sııaqty bilikti, isker azamattar Alash tulǵasy murasyn nasıhattaýǵa birshama atsalysyp keledi.
Áli esimizde, 2004 jyly Sabyndyda Qorǵaljyn aýdany ákimdigimen birlesip jaqsy konferensııa ótkizgenbiz. Oǵan marqum anam da qatysyp, sóz sóılegen. Keıin Astanada birneshe konferensııa, dóńgelek ústel uıymdastyryldy (Eýrazııa ýnıversıtetinde, EAGI-de, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy kitaphanasynda). Qaıratkerdiń 130 jyldyǵy qarsańynda Qorǵaljyn aýdany ortalyǵyna kireberisine qoıylǵan baner de – ótkenge qurmet dep sanaımyz. Alaıda bul jumys júıeli jalǵassa deımiz. Almaty men Astana zııalylary aıtqandaı, «Haıretdın Bolǵanbaı – Qorǵaljynnyń boıtumary. Nasıhat ta, atqarylatyn is te soǵan saı bolǵany shart».
Jalpy mektep salasyn basqaryp júrgen azamattar tarıhı Qazaq handyǵy, Alash avtonomııasy, Túrkistan avtonomııasy bolmasa, búgingi táýelsiz Qazaqstannyń bolmaıtynyn myqtap túsingeni durys. Bul – otanshyldyqtyń bastaýy. Biz Qazaqstannyń bilim salasynyń basynda turǵan qaıratkerlerdi qadirleýimiz kerek. Sondyqtan jas urpaqqa mádenıet, saýat ónege bolsyn desek, tarıhı tulǵalar atyn mektepterge laıyqty bergenimiz jón. Osy rette biz Astana zııalylarynyń birneshe jıynda elordadaǵy jańa bilim oshaǵynyń birine aqyn Maǵjan «bir teńi joq, bir kemi joq» dep baǵalaǵan Haıretdın Bolǵanbaı esimin berý týraly usynysy – mańyzdy eldik bastama dep bilemiz.
Jambyl Kámelov,«Haıretdın Bolǵanbaı»qaıyrymdylyq qorynyńtóraǵasy, sport ardageri