Dıdarǵaıyp

Memlekettik tapsyrys ne­gi­zinde «Ana tili» baspasynan jazýshynyń qos tomdy­ǵy shyǵarylyp, «Folıant» kitap úıinen ujymdyq estelikter jınaǵy jaryq kórdi. Ǵ.Músirepov atyndaǵy jastar teatrynda spektaklderi qoıylyp, aka­demııanyń Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda jazýshy tvorchestvosy týra­ly ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi.

Osylardy eske alyp turyp, jıyn ótkeli turǵan alańǵa qaradym. Sol sátte... ıá, sonda osynda qyzmet istegen bir isker basshy kóz aldyma kelip, sol azamattyń yqpalymen jańaryp, jańǵyrǵan ǵımaratqa kózim tústi. Ol Baqqoja Muqaı atyndaǵy aýdandyq Mádenıet úıi edi. Endi, mine, onyń aldynda jazýshy eskertkishi saltanat­ty túrde ashylǵaly jatyr. Osylardy kórgende: «Eger sol bilikti basshy bol­maǵanda, – dedim ishimnen, – búgin bu­lar myna aýdan ortalyǵynda bu­laı as­qaqtap turmas edi-aý. Iá, solaı. En­deshe, elge qazir Mádenıet úıindegi ataý men eskertkishke bastamashy bolǵan sol ǵa­zız jan týraly nege aıtpasqa?!». Osy oımen minbege qaraı bettedim.

* * *

2018 jylǵy mamyr aıy edi. Alma­ty­dan Aıtaqyn aǵa Ábdiqal tele­fon soqty. Az-kem aman-saýlyq suras­qan soń: «Endi bir aptadan keıin, – dedi ol kisi qýanyshty únmen, – bas­pa­dan bárimiz­diń ustazymyz, qart qa­lam­ger­ Álnur Meıirbekov aqsaqal týraly estelikter jınaǵy jaryq kóredi. Qurastyrýshysy – men. Demeýshisi – Toqqoja Estenov atty elge belgili azamat. Osy aıdyń aıaǵynda, mine, sol kitapty alyp Narynqolda onyń tusaýkeserin ótkizbekshimiz. Soǵan kel. Jaraı ma?!».

Myna habardy estigende eleń ete tústim. О́ıtkeni sonyń aldynda bul óńir jeke aýdan bolyp, Kegennen jańa ǵana bó­linip shyqqan-tyn. Soǵan máre-sáre bolǵan jurttyń qýanyshynda shek joq edi. «Jańadan ashylǵan ­aýdan, – dedim ishimnen osy oqıǵany eske alyp. – Jáne ondaǵy jańadan ótki­zilýge tıis is-shara... Bul durys bastama eken. Baraıyn. Kóreıin». Sóıttim de, Astanadan Almatyǵa ushtym. Odan Narynqol...

...Aýdandyq Mádenıet úıinde bizdi boıshań kelgen, keń ıyqty, som deneli jigit jyly shyraımen qarsy aldy. «Jolan Omarov degen inilerińizbin. Munda ákim bolyp osydan bir aı buryn, ıaǵnı 18 sáýirde taǵaıyndaldym», dedi ózin qysqa ǵana tanystyryp. Sodan kóp keshikpeı jınalys ta bastalǵan. Sah­na tórinde qatar otyrǵanda baıqadyq, óńir basshysy óte qarapaıym. Ustam­dy. О́tkizilip jatqan is-sharaǵa orynsyz aralaspady. Alańdamady. Tapsyr­ǵan adamdaryna bek senetin sııaqty. Qyz­met­kerlerine erkindik berip, ózi tek baqylaýshy, jaı kórermen retin­de otyrdy da qoıdy. «Jaqsy qasıet!» dedik rıza bolǵan biz sonda ishimizden.

Jıynda jergilikti turǵyndar tara­pynan baspadan jaryq kórgen ujym­dyq jınaq, ondaǵy basty keıipker Álekeń, Álnur aǵa Meıirbekovtiń Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy erlikke toly ómiri men beıbit kezeńdegi osy Narynqol aýdandyq «Sovettik shekara» gazetine uzaq jyl jetekshilik etken redaktorlyq qyzmeti týraly kóp­tegen jyly lebiz aıtyldy. Sodan keıin tusaýkeserdiń lenta qııý rásimi bastalǵan. Odan kitapty elge úlesti­rý... Osy kezde baryp sóz alǵan Jolan ótki­zilip otyrǵan mádenı is-sharany qysqa da nus­qa sózben qorytyndyla­dy da: «Alys­taǵy aǵalarymyz mun­da kúnde kelip jatqan joq. Múmkin bul kisilerdiń biz­ge aıtar ótinishteri men usynystary bar shyǵar. Endi qonaqtarymyzdy tyń­daıyq», dedi.

Myna sózge bárimiz de ishimizden: «Bárekeldi!» dedik. Sebebi aıtar oı joq emes – bar, tipti mol edi. Ol ási­re­se jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syı­­lyqtyń laýreaty Baqqoja Muqaı men ataqty aqyn Erkin Ibitanovqa qa­tys­ty máseleler bolatyn. Osy jerdiń aıtýly perzentteri bul talant ıeleri­niń ómirden ótkenderine sol kezderi ­ 9-10 jyldyń júzi aýsa da jurtshy­lyqtyń olarǵa aýdannan mektep, kóshe attaryn berýdi surap jazǵan hattaryna joǵarǵy jaq nazar aýdarmaı, uzyn arqaý, keń tusaýǵa salýmen kele jatqan edi. Sol keleńsizdikti myna basqosýǵa Astana men Almatydan qatysýǵa kelgender atynan 4 adam: ardager jýrnalıst Dáýlet Jeldikbaev, aqyn Aıtaqyn Ábdiqalov jáne qoǵam qaıratkerleri Toqqoja Estenov pen Rysbek Sársen­baı jeri­ne jetkize aıtyp berdi. ­«Bul máseleni qozǵap, kóterýde, jalpy jınalys hattamasyn toltyryp, usynys berýde myna otyrǵan elde esh kiná joq», dedi olar. Sonyń bárine oblystyq ákim­dik pen mınıstrlik birese moratorııge silteme jasap, odan qalsa bastama tómennen bastaý alýǵa tıis degen ondaǵy bar nársege túsiniksiz ýáj aıtyp, aqyr sońynda biz nusqaý bere almaımyz, jergilikti jer ózi sheshsin dep keri qaıtarady da otyrady. Adam kúler­lik jaǵdaı. Moratorııdiń bitkenine mine, eki jyl. Aýyl turǵyndarynyń jalpy jınalystaǵy uıǵarymy bastamanyń tómennen bastaý alýy emeı nemene? Bıliktiń jergilikti jer ózi shesh­sin degeni qaı sasqany? Úkimettiń qup­taı­tyn qujatynsyz aýdan óz betinshe qalaı qımyldaı alady?

Minbedegi aǵalarynyń myna sózin estigen Jolan: «Túsindim», dedi. Sóıt­ti de: «Iá, bárin uqtym. Aldaǵy ýaqyt­ta bul másele nazarymyzda bolady. Abyrjymańyzdar, aıtqandaryńyz­­dyń oń sheshimi tabylyp qalar. Tek jo­­ǵar­ǵy jaqqa jiberilgen qaǵazdardy iz­dep ­taýyp, olarmen tanysý ýaqyt alma­sa...». Myna sózdi estigen Aıtaqyn aǵa sol sátte maǵan qarady da ıek qaqty. Bul meńzeýdi túsingen men sómkemdi ashtym. Sóıttim de, ondaǵy oblystyq ákimdik pen mınıstrlik jáne Úkimetke keıingi 7-8 jyldan beri joldanǵan qujat­tar men olardyń jattandy jaýaptar kóshirmesi bar papkany Jolannyń ­aldyna aparyp qoıdym. Muny kórgen ol ondaǵy qaǵazdardy paraqtap, olarmen sol jınalys ústinde-aq den qoıyp tanysa bastady.

...Arada arbanyń dóńgelegindeı aınalyp aı, sodan soń jyljyp jyl ótken. Biz, yntaly top músheleri jo­ǵa­rydaǵy jaǵdaıdan habar bol­ma­ǵan soń: «Bul ýáde de aldyńǵy shyǵa­ryp­salma jaýaptardyń kebin qushqan shy­ǵar», dep úndemeı qoıǵanbyz. Bir kúni elordaǵa Aıtaqyn aǵanyń tele­fon soqqany... Qýanyp tur! «Súıin­shi! dedi ol kisi alqynyp. – Jolan batyr­dyń byltyrǵy ýádesi bar emes pe? Mine, sony ol oryndady! Jigit eken!!! Jańa ózi Narynqoldan Almatydaǵy maǵan habarlasyp: «О́tken kúzde aýyl aqsaqaldarynyń rızashylyǵymen olardyń Baqqoja aǵaǵa aýdan orta­ly­ǵyndaǵy, al Erkin aǵamyzǵa Qara­saz­daǵy Mádenıet úıleriniń atyn berý jónindegi uıǵarymdaryn tıisti organ­darǵa jibergen edik, – dedi. – Úkimet sol ótinishterimizdiń bireýin qana­ǵat­tandyrdy. Narynqoldaǵy Mádenıet saraıy budan bylaı jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Baqqoja Muqaıdyń 70 jyldyǵy­na oraı sol kisiniń esimimen atalatyn ­boldy. Endigi kezek Erkin aǵamyzdiki. Kelesi jyly aqynnyń 85 jyldyq mereıtoıy ǵoı. Buıyrtsa sol ýaqytta jaqsy habar bolyp qalar». Estip tursyń ba meniń sózimdi, inim? Ákim jańa ǵana, mine, osylaı dedi. Sondyqtan tez Almatyǵa jet. Aqyldasatyn sharýalar bar».

Myna sózdi estigende jan qala ma? Dereý elordadan Almatyǵa qaraı qus­taı ushtyq. Jetken soń sonda Baqqoja aǵanyń shańyraǵyn ustap otyrǵan Nurjamal tátemizdiń úıinde jerles­ter: Aıtekeń, Rysbek, Batyq, Dúısen, Janarbek, Baqyt – bárimiz bas qosyp, aýdandyq Mádenıet úıiniń jańa ataý­men ashylýyna daıyndyq jumysta­ryn júrgizdik. Sóıttik te, ol is-sharaǵa baratyn delegasııaǵa kórnekti aqyn-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń ­laýreaty Nurlan aǵa Orazalındi basshy etip jolǵa shyqtyq.

5-6 saǵat jol júrip, Narynqolǵa da ja­qyndaǵanbyz. Eń sońǵy aıaldama – 280-shaqyrymdaǵy Raıymbek baba eskertkishi eteginde bir top adam tur eken. Bul qurmetti qonaqtardy qarsy alamyz degen aýdan ákimi Jolan Omarov pen aqsaqaldar alqasynyń músheleri jáne fermerler men muǵa­limder qaýymy bolyp shyqty. Bári­mizben ańqyldaı amandasqan óńir bas­shysy sol sátte óte kóńildi edi. Bul qýa­nyshynyń sebebin biz oıǵa alǵan isi­niń oryndalǵanyn­da ǵoı dep bildik. Shy­nynda da, muny ol: «Baqqoja sekildi asqar taýdaı aǵam­nyń aldyndaǵy pa­ryzymdy sizder erteń kýá bolatyn is-shara arqyly júzege asyratyn sııaq­tymyn», dep qurmetti qonaqtardyń biri, ataqty jazýshy Smaǵul Elýbaımen áńgimesinde jasyrmaı aıtty da.

Jolan arqa-jarqa sol kóńil kúı­men endi aýdandaǵy bir jyl ishindegi atqarǵan, isterdi kórsetýge kiristi. Olar: oqtaı etilip jóndelgen jol, jańadan salynǵan ádemi kópir men eldi mekender arasyna qazdaı tizilip egilgen ­800 túp balapan qaıyń, taldar edi. Oǵan kólik terezesinen artta qalyp bara jat­­qan Qaınar, Tekes aýyldaryndaǵy muntazdaı etip sypyrylǵan kósheler men syrty áktelip, sharbaqtary syr­lanǵan eńseli úıler jáne ár múıis­tegi samaladaı jarqyraǵan elektr sham­daryn qosyńyz. Al Narynqolda orta­lyq kósheler asfalttalyp, 27 úı salynypty. Aıtpaqshy, osy aýyldyń kire­berisinde... Iá sondaǵy toǵaı she­tinde bir kóńilsiz kórinis bar-tyn. Ol 1997 jyly aýdan taraǵannan keıin tur­ǵyndardyń óz úılerindegi kúl-qoqys­taryn alysqa apara almaı, jol she­tindegi taqyrǵa tóbe-tóbe etip úıe berýi edi. Bir sheti móldirep turǵan ormandy oazıske tirelip, ekinshi jaǵy kóne zıratqa jaqyndap qalǵan sol kózge súıel kóńilsiz kórinis qazir joq. Ony joǵaltqan Jolannyń jalǵyz «jar­lyǵy» eken. Sol pármen boıyn­sha jumyssyzdardan jasaqtalǵan ar­naıy brıgada aýyldyń atalǵan mańǵa 21 jyl boıy jınaqtalǵan kúl-qoqysyn 2 aı boıy tasyp, 12 shaqyrym jerdegi elsiz jyraǵa aparyp tastapty. Sóıtip, Narynqolǵa kelgen qonaqtardan osy keleńsizdik úshin qysylatyn jurt endi eshkimnen yńǵaısyzdanbaıtyn bolypty. Biz de buǵan qatty qýandyq.

...Ertesinde aýdandaǵy saltanatty jıyn da bastalǵan. Ony táptishteı aıtyp, jazý artyq qoı dep oılaımyn. О́ıtkeni mundaı is-sharany Jolan Omarov sekildi bilikti basshy uıym­das­tyrǵan jerde (ony sol kúni tań­sáride Taldyqorǵandaǵy aktıvke shaqy­ryp alyp ketti), ondaǵy jınalysty Nurlan aǵa Orazalın sııaqty kóp­tegen sheteldik forým, sımpozıýmda ysyl­ǵan memleket qaıratkeri júr­giz­gen kezde ekeýinen ne artylýshy edi? Jáne ol mádenı is-shara sol kúngi res­pýb­lıkalyq telearnalar men radıoda, ertesinde úlkendi-kishili gazetterde egjeı-tegjeı jazylǵan-tyn. Son­dyqtan men olardy qaıtadan qaýzap jatpaı, sol sapardaǵy oıǵa ustap qal­ǵan bir ǵıbratty iske toqtalaıyn.

Bul – óńir basshysynyń Astana men Almatydan kelgen meımandardy óz úıine shaqyryp, qonaqasy bergen ke­zinde bolǵan oqıǵa. Úlken astan keıingi úziliste Rysbek Sársenbaı Jolanǵa qaraı burylyp, bir áńgime bastady. Áriptesimizdiń sózine qaraǵanda, osydan biraz jyl buryn jergilikti jer­degi yntaly top músheleri Saryjaz­daǵy Altynbek Sársenbaev oqyǵan mek­tepke eskertkish taqta qoıý jóninde bas­tama kóteredi. Kóptegen uıymdas­ty­rý jumysynan keıin oǵan sol kez­degi oblys ákimi Serik Úmbetov ruqsat berip, taqta sol bilim uıasy qabyr­ǵa­syna ilinedi. Keıin osy bertinde atal­ǵan mektep eski ári tarlyq ete bastaǵan soń jańa ǵımarat salynyp, bári soǵan kóshpeı me? Mine, sonda álgi belgige: «Ruq­sat kerek», degen syltaý paıda bo­­­lady. Sóıtip, eskertkish taqta jańa mek­­­tep qabyrǵasyna ilinbeı qalady. «Son­­­da bul ne? Muny qalaı túsinýge bola­dy?», degen Rekeńniń renishine: «Me­niń bu­dan habarym joq edi, aǵa, dedi ­Jolan. – Kezinde durys uıǵa­rym jasa­lyp, sheshimin tapqan máselege qaıta ruqsat suraý... Ol – jaltaqtyq. Bireýlerdiń bilmestiginen týǵan áreket. Aıtarym, sol eskertkish taqta tańerteń álgi jańa mekteptiń qabyrǵasynda ilýli turatyn bolady. Osy sózim – sóz. Seni­ńiz maǵan!».

...Saltanatty jıyn aman-esen ótip, as berilgen soń, keri qaıtýǵa jınala bastadyq. Kelgen qonaqtardyń bir toby Sharynnyń Sarytoǵaı mańyn­da­ǵy Jarty baba keshenin baryp kóretin boldy. Buǵan jaýapty Nurlan aǵa men Dúısen úsheýmiz sol jaqqa baratyndardy kólikke otyrǵyzyp túgendesek, Rysbek joq. Sóıtsek, ol Almatyǵa tike tartatyn áriptesteriniń ortasynda ­eken. «Rahmet, Jáke, dedi shaqyrýy­myz­ǵa. Men myna toppen Saryjazǵa jete­ıin. Ondaǵy Altynbek oqyǵan mektep­ke so­ǵaıyn. Ákimniń keshegi ýádesi oryndaldy ma, joq pa, sony óz kózimmen kóreıin. Sony oılap, soǵan alańdap turmyn».

...Sodan arada bir jeti ótken. Men ­de apta ortasynda Narynqoldan Alma­ty­ǵa qaıtqanmyn. Elordaǵa júrer aldynda áýejaıdan Rysbek pen Jolanǵa telefon soqtym. Oıym – Rekeńnen áneý kúngi ózi aıtqan Saryjazdaǵy jaǵdaıyn bilý, al aýdan ákimine jos­par­lanǵan is-sharanyń oıdaǵydaı ótke­nine rahmet aıtý. Áriptesimiz kóńildi eken. «Azamatqa alǵystan basqa aıtarym joq!», dedi ol kisi. О́zińmen sóı­les­kennen keıin Saryjazǵa keshtetip otyryp barsam, eskertkish taqta mektep qabyrǵasynda ilýli tur. Mundaı qýanbaspyn! Birsózdiligi úshin inimizge myń da bir rahmet!».

Al Jolannyń telefondaǵy aman-saýlyqtan soń aıtqany: «Sizder rıza bolsańyzdar boldy. Biz soǵan qýana­myz. Endigi mindet – Erkin Ibitanov aǵa­myz­ǵa Qarasazdaǵy Mádenıet úıiniń atyn berýdi júzege asyrý. Odan soń aýdan­da Altynbek Sársenbaev atyndaǵy fýtbol týrnırin uıymdastyryp, mek­­tep atyn berýdi qolǵa alýymyz kerek», dedi. Sóıtti de: «Aýdanǵa ákim bop kelgen alǵashqy kúnderi mundaǵy 21 jyl ishindegi keteýi ketken tirlikke kúıingen adamdardy kóp kórdim, dep jańa bir áńgimeni bastady. – Aıǵaıy kóp sondaı bir basqosýda sóz alǵan apaıdyń: «Nemene, sen de alǵaly keldiń be? Alyp-alyp boldyńdar ǵoı», – dep dúrse qoıa bergeni. Sonda men ol kisige: «Alǵaly emes, bergeli keldim, – dedim jaı ǵana. – Iá, bermesem, sizderden eshteńe almaımyn». Bul meniń bıýdjet qaraja­tyn ońdy-soldy shashpaı, únemmen jum­sap, onyń bárin osyndaǵy el, olardyń ıgiligi úshin uqyppen paıdalanamyn degen oıym edi. Aýdan ashylǵan kúnnen bas­tap, mine, sol ustanymmen jumys istep kelemiz. Úzikke qıyq jalǵap at­qarǵan ol tirligimiz jaman emes. Onyń naqty kórinisi bir jyldyń ishinde kóz­ge kórinerlik kóptegen nátıjege qol jetkizgenimiz. Biz, mine, soǵan qýanamyz, soǵan maqtanamyz, aǵa!».

Bul meniń Jolanmen sońǵy sóıle­sýim edi. Aqyrǵy til qatysýym-tyn. ­Odan keıin habarlaspadym. Ol: «Ýaqytyn ­al­­maıyn» degen ádep bolatyn. Qazir en­di sol ásire saqtyq, «konservator­lyq» qaǵıdatyma ókinemin. Qınala­­myn. ­Eger­ sodan keıin de telefonmen sóı­­le­­sip, áńgimemizdi odan ári jalǵastyr­­­saq, ­ta­laı tolymdy is, taǵylymdy jaıt­­tar­­ǵa kóz jetkizer me edik, qaıter edik. ­Endi bári kesh. Iá, kesh... О́ıtkeni qaı­ran ­aza­mat 2020 jyly jazda atyń ósh­kir «táj tumaýy» atty tajaldan opat ­boldy.

* * *

Bul ómirde armandaǵan, qııaldaǵan, sóıtip, sol arqyly aldyna maqsat qoıa bilgen óte jaqsy qasıet eken ǵoı. Meı­li ol basshy nemese baqtashy, jalpy, ­kim bolsa da. О́ıtkeni bizdiń paıym­daýy­myzsha, bul adamdy toqmeıilsit­peı, alǵa jeteleıdi. Asqaraly asý­lar­dy alýǵa umtyldyrady. Ǵumyry ­ja­syn otynyń jarqylyna uqsas Jolan ­baýyrymyz Narynqol óńirinde qyz­­met etkende, mine, osyndaı oıly bas­­shy bola bildi. Oǵan – onyń ózimizge ete­ne tanys bastamalarynyń búgingi ómir­den naqty kórinis tabýy anyq dá­lel. Sonyń arqasynda týma talant Baqqoja Muqaıdyń eskertkishi óziniń aty be­ril­gen ǵımarat aldyna myzǵymastaı bolyp oryn tepti. Aryndy aqyn Erkin Ibitanovtyń esimi Qarasazdaǵy Má­denıet úıiniń mańdaıshasyna jazyldy. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Altynbek Sársenbaevtyń atynda aýdan kóleminde fýtboldan týrnır uıym­dastyrylyp, ol qazir jyl saıyn ótetin ıgi dástúrge aınaldy. Sondaı-aq sheıit ketken esil erdiń esimi Saryjazdaǵy ózi oqyǵan orta mektepte tur. Osynyń báriniń bastamashysy Jolan bolatyn. Iá, sol. Ol ıdeıalardyń keıingi ákimder tarapynan túsinistik taýyp, júzege asqandyǵy biz úshin óte qýanyshty. Sóıtip, Jolan Omarovtyń artynda sóz ben istiń birligin bildiretin biregeı iz qaldy. О́shpes, ónegeli, izgi iz.

Janbolat AÝPBAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Almaty oblysy,

Raıymbek aýdany,

Narynqol aýyly