Eldiń jaıyn «Excel»-ge salyp, shym-shytyryq derekti shotqa qaǵyp, esep-qısapty shemishkeshe shaǵatyn statıstıka mamandary bergen málimetterge baıyptap bir qarasańyz, baıqaıtynyńyz mynaý – jyl ótken saıyn aýyl halqy sanynyń azaıyp bara jatqandyǵy. Al kerisinshe, qala turǵandarynyń qarasy qońdana túsedi. Tamyrymyz sol bir altyn dińgekten taraǵannan keıin be, áıteýir aýyl dese alańdap turatynymyz anyq...
Tym áriden tartpaı-aq, 2018 jyldan bastalatyn derek-dáıekterdi qumalaqsha shashyp tastaǵandy qup kórdik. Dáp sol jyly qala halqynyń sany 10,5 mln-ǵa (57,6%) jýyqtasa, aýyl halqynyń sany 7,7 mln-ǵa (42,4%) jetipti. Al 2019 jyly qalalyqtar – 10,7 mln-dy (58,2%), aýyldyqtar 7,7 mln-dy (41,8%) quraǵan eken. Keler 2020 jyly qalalyqtar 10,9 mln-ǵa (58,7%), aýyldyqtar 7,7 mln-ǵa (41,3%) jetken. 2021 jyly qalalyqtar sany 11,2 mln (59,1%), aýyldyqtar sany 7,7 mln (40,9%) tóńireginde turaqtapty. 2022 jyly qala halqynyń sany – 12 mln (61,5%), aýyl halqynyń sany 7,5 mln (38,5%) bolsa, 2023 jylǵy 1 shildedegi málimetke saı qalalyq jurttyń úlesi – 12 208 259 (61,8%), aýyldaǵy aǵaıynnyń mólsheri – 7 556 745 (38,2%). Al bıylǵy 1 sáýirdegi derek bylaısha sóıleıdi: jalpy el halqynyń sany 20 095 963 adam desek, onyń ishinde qala halqynyń sany – 12 513 014 (62,3%), aýyldaǵy aǵaıynnyń úlesi – 7 582 0949 (37,7%). Paıymdaı bilgenge paıyzdyń ózi-aq biraz dúnıeniń parqyn ashyp bergendeı áser qaldyrady. Rasynda da qala men aýyl halqynyń arasyndaǵy alshaqtyq ulǵaıyp barady. Ýrbanızasııany ýysyna syıǵyza almaǵan elimiz endi bul máseleni baqylaýda ustaýǵa qaýqarly ma? Sanany sansyratqan saýal kóp. Sonyń eń bastysy – «El nege elden kóshedi?» degen saýal bolsa kerek.
Qaıbir jyldary ýrbanızasııanyń deńgeıi 61,5%-ǵa jetti degen aqparat taraǵan-tyn. Údere kóshken úrkin kóshtegi aýyldyqtardyń úlesin azaıtý úrdiske aınalsa, rasynda da jaqsy-aq bolar edi.
Myń san boıaýly megapolısterdiń mańaıdaǵy aýyl jurtshylyǵyn magnıtshe tartyp, jaıyndaı jutyp qoıatyndyǵyna syryna endi qanyqqan bolarsyz. Kim-kim bolsa da jaıly ómir izdep, qala-qalany jaǵalap ketýi zańdylyq shyǵar. Oǵan bola el azamattaryn jazǵyrýdan aýlaqpyz. Eldi mekenderde jaǵdaı jasalsa, múmkindikter berilse, aýyldan qarys qadam uzaǵysy joq aǵaıyn kóp. Oǵan dálel Qyzylorda qalasynyń irgesinde qonys tepken Naǵı Ilııasov aýyly, bolmasa Astanadan asa bir alys emes jerde ornalasqan «Rodına» eldi mekenin aıtyp ótsek, jarasatyndaı. Bul aýyldardaǵy bereke-birlik pen jaǵdaıdyń jasalǵany sonshalyq, qala qansha jaqyn bolsa da aýyldan kóship jatqandar joqtyń qasy. Bul sekildi baq qonǵan mekenderde bos turǵan úı múldem bolmaıdy. Kerisinshe, kóship kelgisi keletinder kóbeıgen. El túgel eńbekpen qamtylǵan. Jas mamandardy da jatyrqamaı qarsy alady. Sońǵy úlgide salynǵan mektep, balabaqsha, emhana, mádenıet úıi, sport saraıy, saıabaq, meshit, saýda úıleri, bári-bári el ıgiligi úshin esikterin aıqara ashqan. Turǵyndardyń áleýmettik jaı kúıine de jiti nazar aýdarylyp otyrady. Osyndaı jaıly ómirden kimniń jyraqtaǵysy keler deısiń?
Al buǵan jete almaı otyrǵan aýyldardyń azamattary ǵana qalalyqtardyń qataryn tolyqtyryp keledi. Sondyqtan osyndaı aıy ońynan týǵan aýyldardy nege ózgelerine shynaıy úlgi etpeske? Odardyń ozyq tájirıbesin nege ortaq múdde úshin paıdalanbasqa? Osy máselege kóbirek nazar aýdarǵan durys ta sekildi. Sharýasyn shashyratpaı, óz tirligin órge súıregen sharýa qojalyqtary qaınaǵan eńbektiń de ulttyq rýhanııattyń qaınar kózi ispetti. Eger osy máselege shyndap nazar aýdarsaq, birtindep oń sheshimin tabatyndyǵyna da senimimiz jetkilikti. Tipti bul máselege memleket te shyndap bet buryp, túrli jobalar men baǵdarlamalar ázirlep, ony sátti júzege asyryp keledi. Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn óz Jarlyǵymen bekitip bergen edi. Odan bólek «Aýyl amanaty», «Dıplommen – aýylǵa!», «Aýyl – el besigi», «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» dep keletin jobalar el damýyna erekshe serpin qosyp otyr.
Iá, altyn arqaýly aýylǵa bar qazaqtyń kindigi baılaýly. Ajarly aýyldy azdyrmaı, týǵan jerdi tozdyrmaı keler urpaqqa sol kúıinde amanattaý qazirgi bizderdiń moınymyzǵa artylǵan úlken júk ekenin taǵy bir márte eske salyp qoıǵyń-aq keledi. Aýyl ıdeologııasyn aqsatyp almaý da – búgingiler úshin basy bútin bólek bir áńgime. Shekara shebindegi aýyldar máselesi de qaperden esh shyqpaýy kerek. Ult ulylarynyń ustahanasyna aınalǵan uıadaı ǵana aýyldar qaı kezde de urpaqqa úlgi bolýǵa tıis. Taıaýda ǵana «aýylǵa baraıyqshy» dep ata-anasyna qıylyp turyp ótinish aıtqan baldyrǵannyń áserli jazbasy áleýmettik jelini sharlap, eldegi aǵaıynnyń júregin bir qozǵap ótkeni anyq. Osyndaı el erteńi barda, kómeski tartqan aýyl shamy sóne qoımas dep senim artamyz. Muny da baqýatty aýyl qurý jolynda jasalǵan sátti bir qadam dep qabyldaıyq.