AES otandyq ónerkásiptiń damýyna serpin beredi

Jańa zań jobasy qoldaý tapty

Atalǵan máseleler boıynsha Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ult­tyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baı­bazarov, Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov, Qarjy mınıstri Mádı Takıev baıandama jasady.

Úkimet basshysy respýblıkalyq bıýdjettiń parametrlerin aıqyndaý kezinde eń basty mindet memlekettik qarjynyń teńgerimdiligin qalpyna keltirý ekenin atap ótti. Úkimettiń aldaǵy ýaqyttaǵy is-qımyly mindet­temelerdi, aktıvterdi jáne tutastaı alǵanda memlekettiń barlyq aqsha aǵynyn shoǵyrlandyrýmen baılanys­ty bolady.

«Úkimet ulttyq ekonomıkanyń sapaly ári serpindi damýy úshin keli­silgen salyq-bıýdjet, aqsha-kredıt jáne salalyq saıasatty júr­­gizý jónindegi jumysty jal­ǵas­tyrady. Usynylyp otyrǵan respýblı­kalyq bıýdjet jobasy mem­leket­tiń barlyq áleýmettik mindette­mesin tolyq jáne ýaqtyly oryndaýǵa baǵyttalǵan. Bizdiń aldymyzda bıýdjet qarajatyn barynsha tıimdi paıdalaný mindeti tur», dedi O.Bektenov.

Otyrysqa qatysýshylarǵa aıtyl­ǵan tásilderdi maquldap, daýys berýdi usyndy. Zań joba­lary biraýyzdan qoldaý tapty. Ulttyq ekonomıka, Qarjy mı­nıstr­likterine Úkimet apparatymen birlesip zań jobalary men Áleý­mettik-ekonomıkalyq damý bol­ja­myn Parlamentke engizýdi qam­tamasyz etý tapsyryldy.

AES-ke qatysty qaýly qabyldandy

Úkimet otyrysynda ǵalymdar­dyń qatysýymen elimizdegi atom energetıkasyn damytý keleshegi qaraldy. Máseleni talqylaý qorytyndysynda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev «Respýblıkalyq referendým ótkizý týraly» Prezıdent Jarlyǵynyń jobasy týraly» Úkimet qaýlysynyń jobasyn qaraýǵa engizýge usynys jasady.

«Referendým ótkizý atom energetıkasyn damytý jáne elimizdiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamta­masyz etý jóninde salmaqty sheshim qabyldaýǵa kómektesedi. Búgin biz tarıhı oqıǵa qarsańynda turmyz. Biz, qazaqstandyqtar, elimizde turaqty, ekologııalyq taza jáne únemdi elektr qýatynyń bolýy úshin mańyzdy sheshim qabyldaýymyz kerek. Bul – bolashaǵymyzdy aıqyndaıtyn sheshim», degen A.Sátqalıev atom energetıkasy týraly halyqaralyq uıymdardyń sheshimine toqtaldy.

«Alǵash ret Birikken Ulttar Uıy­mynyń Klımattyń ózgerýi jónindegi Negizdemelik konvensııasynyń 28-konferensııasynda kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýdegi atom energetıkasynyń róli atap ótildi. Konferensııa qorytyndysynda 2050 jylǵa qaraı atom energııasyn paıdalanýdy úsh ese arttyrý týraly Halyqaralyq deklarasııaǵa qol qoıyldy. Atom energetıkasyn damytýǵa barlyq qajetti jaǵdaı bar ekenin atap ótken jón. Qazaqstan óndiriletin tabıǵı ýran kóleminen álemde birinshi orynda jáne is júzinde tolyq ıadro­lyq-otyn sıkline ıe. Qazir biz ha­lyq­aralyq seriktestermen (AQSh, Qytaı, Fransııa jáne Reseı) birle­sip, ýrandy konversııalaý jáne baıy­tý kezeńderin damytý boıynsha ju­mys istep jatyrmyz», dedi mınıstr.

«Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» ShJQ RMK bas dırektory Saıabek Sahıev elimizde atom elektr stansasy salyn­ǵan jaǵdaıda maman máse­lesi týyn­daı qoımaıtynyn aıtty.

«Qazaqstan atom energetıkasyn damytý úshin qajetti kadrlyq áleýet pen ǵylymı-zertteý bazasyna ıe. Bizde bul úshin barlyq múmkindik jetkilikti. Saladaǵy ǵylymı-óndiristik uıym elimizde 67 jyl boıy jumys istep kele jatyr. Sondaı-aq qazir ınstıtýt – irgeli zertteýlerden bastap ónim óndirýge deıin tolyq ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar sıklin júzege asyratyn jalǵyz ǵylymı uıym», dedi S.Sahıev.

Aıtýynsha, elimiz qazirdiń ózinde Fransııa, Germanııa, Reseı, Túrkııa jáne Qyrǵyzstan sekildi 5 elge radıoızotoptar eksporttaıdy.

«Sonymen qatar Qyrǵyzstanǵa onkologııalyq aýrýlardy dıagnos­tıkalaý jáne júrek-qan tamyry júıesin emdeýge arnalǵan radıofarmpreparat MAGATE qarajaty esebinen jetkiziledi. Bul sheteldik árip­testermen tájirıbe jáne bilim almasý boıynsha tyǵyz yntymaq­tastyqtyń nátıjesinde múmkin boldy. Atap aıtqanda, jumys 30-dan astam sheteldik seriktespen, so­nyń ishinde SERN, Laýe-Lanjeven ıns­tıtýty sııaqty jetekshi halyq­aralyq ǵylymı uıymdarmen jáne álemniń iri ýnıversıtetterimen, sonyń ishinde álemniń joǵary oqý oryndarynyń reıtınginde 1-oryn alatyn Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtymen, eýropalyq ýnıversıtetter arasynda 4-orynda turǵan Karlsrýe tehnologııalyq ınstıtýtymen júrgizilip jatyr», dedi bas dırektor.

«Qazaqstandyq atom elektr stansalary» AQ bas dırektory Tımýr Jantıkın AES salý boıynsha jumystardy uıymdastyrý qandaı kezeńde ekenin aıtty.

«Qazaqstanda AES salý máse­lesi toqsanynshy jyldardan bas­tap qaraldy. Qazir energııa tap­shylyǵy men jumys istep turǵan qýattardyń tozýynyń artýy jaǵdaıynda bul másele qaıtadan ózekti boldy. Sondaı-aq atom elektr stansalary álemdegi eń qaýipsiz ári eń senimdi energııa kózderine jatatynyn atap ótken jón. Júrgizilgen zertteýler nátıjesinde mamandar AES úshin qajetti qýat 2,8 GVt-qa deıin ekenin anyqtady. Salý úshin Almaty oblysynyń Úlken aýy­ly

tańdaldy, sondaı-aq AES úshin teh­no­logııalardy anyqtady. III jáne III+ býyndarynyń sý-sý reaktorlary eń qolaıly dep tańdalady. Mundaı reaktorlarda bir-birin birneshe dúrkin qaıtalaıtyn belsendi jáne passıvti qaýipsizdik júıeleri bar. Olar tereń eshelondalǵan apatqa qarsy qorǵanys dep atalady. Qazirgi reaktorlarda shtattan tys jaǵdaıdyń paıda bolý yqtımaldyǵy óte tómen. Biraq mundaı jaǵdaıda da qaýipsizdik júıeleri onyń yqtımal saldaryn beıtaraptandyrady. Qorshaǵan ortaǵa áserge keletin bolsaq, atom energetıkasy, tipti JEK-pen salystyrǵanda, eń ekologııalyq taza energııa kózi bolyp sanalady. Sonymen qatar kóptegen damyǵan elde atom energetıkasy jasyl takso­nomııaǵa engizilgen. Atom energe­tı­ka­synyń damýy parnıktik gazdar shyǵa­ryndylarynyń tómen­deýine yq­pal etedi, bul ekologııalyq jaýapker­shiliktiń jahandyq trendterine sáıkes keledi», dedi T.Jantıkın.

Onyń aıtýynsha Reseı, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Fransııa jáne AQSh-taǵy 6 kompanııadan 13 AES jobasy qaraýǵa usynylǵan. MAGATE-nyń álemdik tájirıbesi men usynymdary negizinde qazaqstandyq tarap ózindik baǵalaý júıesin ázirlegen. Keıinnen ony áıgili fransýz ınjenerlik kompanııasy «Assystem» maquldapty.

«Referendým qorytyndysy boıynsha oń sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda atom tehnologııasynyń naqty jetkizýshisin tańdaý jáne jobanyń TEN-in birlesip ázirleý kelesi mańyzdy mindet bolady. Obektıvti shyndyq – Qazaqstannyń bolashaǵy atom energetıkasymen tyǵyz baılanysty», dedi bas dırektor.

Úkimet basshysy Oljas Bektenov elde atom energetıkasyn damytý máselesi kópten beri kóterilip kele jatqanyn jáne bul salanyń keleshegi zor ekenin aıtty.

«Búginde elimizde ıadrolyq otyn óndirisi tolyqtaı derlik ıgerilgen, shaǵyn reaktorlardy paıdalaný tájirıbesi jınaqtaldy. Bul baǵytta mamandar men ǵalymdarymyz da bar. Kadr daıarlaýǵa da kóńil bólinip keledi. Sondyqtan atom energetıkasyn damytýdyń kelesi kezeńine kóshý durys qadam bolyp otyr. Bul, ásirese, elimizdiń energetıkalyq ınfraqurylymyna júkteme artýy­nyń mańyzy aıryqsha», dedi Úkimet basshysy.

Premer-mınıstr elimiz búgin­niń ózinde energetıkalyq qýat tap­shylyǵyn tartyp otyrǵanyn atap ótti. Eger máseleni osy bastan sheshpese, onda ekonomıkanyń ári qaraı ósýine qajetti elektr energııasyn úlken kólemde satyp alýǵa týra keletinine toqtaldy.

Atom energııasy jónindegi ha­lyqara­lyq agenttiktiń málimetinshe, búgin­de álemniń 31 elinde 415 ıadrolyq ener­­goblok jumys isteıdi. Qazirgi ýaqyt­ta 15 memlekette, sonyń ishinde Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Uly­brıtanııa men Túrkııada jańadan 61 atom stansasynyń qurylysy júr­gizilip jatyr. О́ıtkeni jahandyq kún tár­tibinde kómirtegi beıtaraptyǵy máselesi tur. Osy turǵydan alǵanda da atalǵan máseleniń mańyzy arta beredi.

Bul rette jańartylatyn qýat kóz­deri turaqty energııamen qamta­masyz ete almaıdy. Elimizde sý elektr stansalarynyń áleýeti shek­teýli. О́ıtkeni energııa óndirý úshin talapqa saı keletin ózender joqtyń qasy. Búginde elimizde JEO-nyń keıbirin gazǵa aýystyryp, jańa bý-gaz qondyrǵylaryn salyp jatyrmyz. Alaıda ekonomıkanyń damýy men halyq sanynyń ósýin eskersek, keleshekte ol da elektr energııasynyń tapshylyǵyn jabýǵa jetkiliksiz. Sondyqtan atom energetıkasyn damytý – biz úshin bolashaǵy óte zor baǵyt», dedi Úkimet basshysy.

Zamanaýı atom elektr stansalary kópdeńgeıli qaýipsizdik júıesimen jabdyqtalǵan. Qazaqstanda Atom elektr stansasyn salý týraly sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda ony jobalaý, salý jáne paıdalaný kezinde MAGATE-nyń halyqaralyq qaýipsizdik standarttary qatań basshylyqqa alynady. Sonymen qatar shıkizat bazasy ózimizde, ıaǵnı ýran baǵasynyń aýytqýy bizge áserin tıgizbeıdi. Bul elektr energııasyna turaqty ári boljamdy tarıfterdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

«Bizdiń elimiz sııaqty eń kóp energııa paıdalanatyn ekonomıkany damytýǵa dál osy atom energetıkasy negiz bolyp, halyqtyń turmys deńgeıin odan ári arttyrýǵa múmkindik berýge tıis. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, atom energetıkasy ekonomıkanyń kóptegen salasynda ınnovasııalardy qoldanýǵa yntalandyrady. Ári otandyq ónerkásiptiń damýy­na da úlken serpin beredi. Sondyqtan ózimizde balamasy joq turaqty jáne senimdi energııa kózinen tys qala almaımyz», dedi O.Bektenov.

Máseleni qaraý qorytyndysyn­da daýys berý júrgizildi. Usynylǵan Úkimet qaýlysynyń jobasy biraýyz­dan qoldaý tapty.

Energetıka mınıstrligine Úkimet apparatymen birlesip Prezıdent Ákimshiligine Jarlyq jobasyn engizý tapsyryldy.