Sadaq kóshpeli babalarymyzdyń basty qarýy desek qatelespeımiz. Kóne ataýy «qara sanaı» atalǵan bul áskerı qarý óz zamanynda pozısııalyq shaıqas júrgizýge, az kúshpen qarsy jaqqa alystan zor shyǵyn keltirýge múmkindik beredi. Muny ustaǵan qazaq mergenderi týraly mura halyq aýyz ádebıetinde jıi kezdesedi. Mysaly, «Bulǵary sadaq, buqarjaı» (Qobylandy batyr), «Sadaq toly saı kez oq», «Kón sadaqtyń ishinde, kóbe buzar jebe bar» (Mahambet), «Qaraǵaıdan sadaq býdyryp, qylshanymdy sary jún oqqa toltyryp» (Qaztýǵan) degen joldar bar.
Jalpy, sadaq týraly álem halyqtarynyń túrli ańyzy bar. Mysaly, kóne túrkilerde sadaq handyq bıliktiń belgisi retinde tańbalansa, arabtardyń kóne ańyzynda jańa týǵan aıǵa qarap jasalǵan, al dinı turǵydan alǵanda, perishteler ony Adam ataǵa daıyn kúıinde syıǵa tartqan, bergen-mys.
Orta ǵasyrda bas bostandyǵy bar árbir erkek sadaq atýǵa mashyqtanýmen aınalysqan. Oǵan aqsúıek te, qarapaıym adamdar da, jaýyngerler de, beıbit turǵyndar da jastaıynan jattyqqan. Mysaly, Otyrardan shyqqan uly ǵulama Ál-Farabı jastaıynan jaq atýdy úırengeni tarıhtan belgili. Ataqty fılosof ómiriniń sońynda Sırııada jol tonaýshy qaraqshylarǵa qarsy sadaqpen shaıqasyp, qaza tapqan.
Kóne qarý sanalatyn sadaq olımpıadalyq sport túrlerine engen. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń kóziri dese bolady. Kóptegen el osy sport túrin qolǵa alyp, sadaq jasaý, ony atýdy qaıta qalpyna keltirip, dástúrli ónerdiń bir túri retinde qasterleıdi. Sadaq tartylǵanda ıinderi ishke búgilip, ony jibere qoıǵanda boıyndaǵy serippe kúshti adyrna arqyly jebege darytady. Iinder kúshiniń arqasynda oq bastapqyda sekýndyna 50 metr jyldamdyqpen ushady.
Barlyq ult kóne zamannan ańshylyq jáne soǵys kezinde qoldanatyn qarý retinde sadaq ot qarýy – myltyq ústemdik alǵansha qoldanysta júrdi. Qadym zamanda aldyńǵy adam qaıyryp ketken aǵash butaǵy arttaǵy kisini soqqany bir tapqyrdyń maıysqaq aǵash boıynda kúsh jatqanyn túsindirgen shyǵar. Jasalý tásilderine qaraı sadaqqa qoldanatyn materıaldar da túrli-túrli. Tarıhı turǵydan alǵanda, qarapaıym jáne qurama sadaqtar dep ekige bólinedi. Osy qarý túrin zertteýshiler kúrdeli sadaqtar Azııa dalalaryn meken etken kóshpeli taıpalardyń at ústinen atatyn qarýdy jetildirý maqsatynda dúnıege ákelgenin jazady. Shaǵyn sadaq jasaýǵa ıilip, sozylǵan soń bastapqy qalpyna qaıta keletin múıiz, sińir sekildi materıaldardy paıdalanady. Tarıhtan qurama skıf sadaǵy, saýytty tesetin ǵun sadaqtary belgili.
Sadaq atý mádenıeti ásirese kóshpeli halyqtar arasynda, bir jaǵynan, kúnkóris, ekinshi jaǵynan qarý retinde erekshe damyǵany belgili. Es bilgennen at jalyn tartyp minip, «ata kórgen oq jonar» demekshi, qarshadaıynan osy qarý túrin atyp úırengen kóshpelilerdiń mergendigi jóninde túrli ańyz taraǵan. Ataqty Babyr óz shyǵarmasynda quralaıdy kózge atqan bir túrki sadaqshysy týraly aıta kelip, «arqanǵa baılanǵan sheńberdi aǵashqa ilip, arqandy barynsha burap tastap, arqan qaıta tarqatylǵanda sadaqpen atyp, oǵyn shyr aınalǵan sheńberden ótkizetin», dep jazady.
Túrkilermen birge kresshilerge qarsy qandy shaıqastarǵa qatysqan arab tarıhshysy Ibn Mýnkız (1095-1188) túrkilerdiń sadaq atýdan sheberlik shegine jetkenin jazady. Sadaq oǵyn burshaqsha jaýdyrý, jebeniń ysqyryp jáne alysqa ushýy kóshpelilerge orasan zor basymdyq bergeni tarıhtan barshaǵa aıan. Naıza – qylysh túıistirmeı turyp-aq jaýdyń tý-talaqaıyn shyǵaratyn sesti qarý.
Tarıhta túrki jebesi ushqan qashyqtyqqa birde-bir halyqtyń sadaq oǵy jetpegen. HVII ǵasyrda Irandy meken etken túrki taıpasynyń sheberleri kóshpelilerdiń sadaǵyn damytty. Ol qurama sadaq sol kezdegi Osman túrik ımperııasynda keńinen qoldanyldy. Iinderiniń ushtary (basy) alǵa qaraı búgilgen sadaqtyń uzyndyǵy bar bolǵany 111-116 sm bolsa da, adyrnany tartý uzyndyǵynyń ulǵaıýy esebinen eń kúshti sadaqqa aınalady. 1798 jyly III Sálim degen túrik sultany atqan oq 889 metrge jetkeni – tarıhı fakt.
Qoldan jasalǵan birde-bir sadaqtyń jebesi mundaı qashyqqa ushqan joq. Túrki sadaǵyna tán qasıet – uzaq ýaqyt qoldanbaıtyn bolsa ǵana jibin ajyratyp qoıady. Al aǵylshyn (Ýels) sadaǵynan atqan oq jetken eń alys qashyqtyq 557 qadam eken. Bul sadaq túri tal, shilik aǵashynan jasalǵandyqtan, kópke shydamaıtyn. Sondyqtan aǵylshyn áskeri sońynan arba-arba sadaqtar alyp júrýge májbúr bolǵany belgili. Onyń ústine sadaqtyń serippeligi men shymyrlyǵyn saqtaý úshin ony qoldanbaıtyn kezde jibin ajyratyp qoıý kerek edi.
Bul jerde áńgime tik atý emes, asyra atý, ıaǵnı jaýdyra atý tásili týraly bolyp otyr. Osy tásilmen ǵana jebe alysqa ushady. Zeńbirek oǵy 45 gradýs kólbeýlikte alysqa ushatyny sekildi, sadaq oǵynda da solaı. Osy tásilmen atýdy asyra, jaýdyra atý dep ataıdy. Jebe bastapqyda qatty jyldamdyqpen bıiktep alyp, birte-birte tómen qaraı ushqanda, óz salmaǵy da oǵan kúsh qosady.
Al eger sadaqshy tik atsa, tartylys kúshiniń áserimen oǵyn alysqa jetkize almaıdy nemese jetkizgenimen, qarsylasyna eshqandaı zııan tıgizbeıdi. Sadaq tarıhyn zertteýshilerdiń pikiri boıynsha, tik atqanda jebe 100 qadamǵa deıin ǵana óte qaýipti sanalǵan. Al saýyt kıgen adamǵa qyryq-elý qadamnan keıin eshqandaı qaýip tóndire almaǵan. Ortasha eseppen alǵanda, tik atqanda sadaq oǵy 100-150 qadamǵa ǵana ushady.
Qaırat SÁKI,
etnograf-qarýtanýshy