Konstıtýsııa – táýelsizdik temirqazyǵy: Dástúrli quqyqtan demokratııalyq reformalarǵa deıin

Serik EGIZBAEV,

«Aýyl» partııasynyń tóraǵasy,

Májilis depýtaty

Uly dalada bılik qurǵan handyq dáýirinde zańdar jınaǵy mańyz­dy ról atqardy. Zańdar jına­ǵynyń eń bir jetildirilgen úlgisi Qasym han tusynda boldy. Ol bılik júr­gizgen kezeńde qazaq qoǵamyndaǵy quqyqtyq normalardy retteý maqsaty­men «Qasym hannyń qasqa joly» atalǵan zańdar jınaǵyn shyǵardy. Bul kóne jarǵy sol kezdegi qazaq qaýymynyń qo­ǵamdyq jáne quqyqtyq zańdaryn qa­lyptastyrdy, ádet-ǵuryp, turmys-salt erejelerin baıyp­tady. Jeke adam­dar, rý-taıpalar men qoǵamdyq top­tar arasyndaǵy qatynas júıesin ret­te­di. Bul jarǵy bir ǵasyrdaı qyzmet at­qarǵan soń, tıisti tolyqtyrýlar men­ ózgerister engizilip, «Esim hannyń eski joly» atalǵan zańdyq júıe ómir­ge kel­di. Esimniń nemeresi Táýke han­dyq qur­ǵan kezeńde qaǵıdalardyń úlgili nus­qasy, halyqtyń tártip, salt-dás­túri­niń júıeli jıyntyǵy – ataqty «Jeti jarǵy» qoldanysqa endi. Sol kezde qazaq eli basqarý júıesi handyq bılikke negizdelgen, saıası jaǵynan or­talyqtanǵan, birtutas quqyqtyq memleketke aınalǵany tarıhtan belgili. Dala dástúrine negizdelgen handyq dáýir­degi bul zańdyq qaǵıdattardy eldigimiz­diń, Ata zańymyzdyń tarıhı tamyry, memlekettiligimizdiń mańyzdy murasy dep qabyldaǵan abzal.

«Alash» qozǵalysy kezeńi­ne keler bolsaq, Álıhan Bó­keıhannyń tapsyrýymen zańger Barlybek Syrttanov «Qazaq eliniń ýstavy» atty eńbek jazdy. Bul sol zamanǵa saı jazylǵan tuńǵysh qazaq eliniń zańdar jıyntyǵy bolatyn.

Táýelsiz Qazaqstan óz tarıhynda el­diń basty qujatyn eki ret qabyl­da­dy. 1993 jyl­ǵy Konstıtýsııa negizin­de elimiz parlamenttik respýb­lıka mo­de­linde bolsa, 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııaǵa sáıkes Qazaqstan prezı­denttik-parlamenttik bılikke kóshti. Táýelsizdik jyldarynda negizgi qujatqa zamannyń aǵymy men talabyna saı alty ret ózgeris pen tolyqtyrý engizildi.

Konstıtýsııaǵa keıingi jyldary en­gizilgen ózgerister elimizdiń saıası ómirine sony serpin berdi. О́zgerister aldymen saılaý júıesinen bastaldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul reformalar týraly «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda saıası ózgeris­ter asyǵys jasalmaýy kerek ekenin aıta kele, «Saıası reforma bir kúnniń nemese bir jyldyń sharýasy emes. Muny el irgesin shaıqaltpaı, bereke-birligin buzbaı, baıyppen jáne birtindep iske asyrýymyz kerek. Biraq reformany soza berýge de bolmaıdy. Bılik halyqtyń al­dyndaǵy óz jaýapkershiligin sezingeni jón. Sol sebepti biz aýyl jáne kent ákimderin saılaýǵa kóshemiz. Osy arqyly eń tómengi deńgeıden bastap jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin nyǵaıtamyz. Bul qadam ózekti máselelerdi turǵyndar men jergilikti bıliktiń birlesip sheshýi úshin qajet. Sodan keıin aýdan ákimderin saı­laımyz. Jańa júıe óziniń tıimdiligin kór­setse, budan da joǵary deńgeıdegi ákimderdi saılaıtyn bolamyz», degen bolatyn. Ákimder saılaýyn ótkizý ıdeıasyn Memleket basshysy alǵash ret 2019 jyly Prezıdent janyndaǵy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda kóterdi. Al 2020 jylǵy Qazaqstan halqyna ar­naǵan «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qı­myl kezeńi» atty Joldaýynda atalǵan ıdeıany júzege asyrýdyń alǵashqy qadamy retinde ákimder saılaýyn 2021 jyly aýyl, kent, aýyldyq jáne kenttik ok­rýgter, sondaı-aq aýdandyq mańyzy bar qalalar ákimderi deńgeıinen bas­taýdy usyndy. 2021 jyly elimizde Mem­leket basshysynyń bastamasymen «Qazaqstandaǵy saılaý týraly» Kons­tıtýsııalyq zańǵa ákimder saılaýyn engizýdi kózdeıtin túzetýlerge qol qoıý arqyly aýyldyq deńgeıdegi, aýdan­dar men aýdandyq, oblystyq ma­ńyzy bar qalalar ákimderin tikeleı saılaý ınstıtýty engizildi. Bul qadam aza­mattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn tolyq­qandy iske asyrýdaǵy belsendiligin art­tyrýǵa, halyqtyń bılikke degen seni­min jáne ár ákimniń halyq aldynda esep be­rýin kúsheıtýge, halyqtyń qajettilikteri men problemalaryna den qoıý jedeldigin arttyrýǵa, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn tolyq kó­lemde iske asyrýǵa múmkindik beredi. Ár tur­ǵyn aýyl ákimin tańdaýda tikeleı daýys berý quqyna ıe boldy jáne aýyl ákimi laýazymyna azamattardyń ózin-ózi usy­nýyna jol ashyldy.

Saılaý júıesiniń ózgerýi ákimder men halyq arasyndaǵy baılanystyń nyǵaıýyna, jaýapkershiliginiń artýyna, olardyń qyzmetiniń tıimdiligine tikeleı áser etedi. 2023 jyldyń 5 qarashasynda elimizde alǵash ret qanatqaqty rejimde 45 aýdan men oblystyq mańyzy bar qa­lalar ákimderiniń tikeleı saılaýy ótti. Bul oqıǵa elimizdiń saıası ómirindegi ma­ńyzdy sát boldy. Saılaýǵa «Aýyl» partııasy da qatysyp, óz úmitkerlerin usyndy. Saılaý qorytyndysy boıynsha óz óńirinde eńbe­gimen elge tanylǵan abyroıly azamattar – 3 úmitker «Aýyl» partııasy atynan saıası dodaǵa túsip, jeńiske jetti. Bul úrdis 2025 jyldan bas­tap jappaı turaqty túrde jalǵasady.

Aýdan ákimderin saılaý elimizdiń tarıhyndaǵy asa mańyzdy belesterdiń biri bolary anyq. Ákimder saılaýyna ózin-ózi usynýshylarmen birge saıası partııalar da kandıdattar usynatynyn eskersek, saıası arenadaǵy básekelestiktiń bási arta túsetini aıdan anyq. Búgingi kúni «Aýyl» partııasynyń atynan res­pýblıkanyń 3 aýdanynyń ákimi ashyq saılaýda jeńiske jetip, óz qyzmetterin atqaryp keledi. Al saılaý júıesi men saıasat maıdanyndaǵy ashyq básekelestik – demokratııaǵa qadam basýdyń, qoǵamnyń damýy men kemeldenýiniń kepili. Jalpy, keıingi jyldary Prezıdent bastamasymen saılaý júıesine kóp jańashyldyq engizildi. Kez kelgen saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty azamattardyń memleketti basqarý isindegi rólin arttyrý ekeni túsinikti. Bul baǵytta atqarylǵan jumys az emes. Máselen, beıbit sherýlerdi uıym­dastyrý tártibi ózgertilip, buryn­ǵy ruqsat alý qaǵıdaty habardar etý qa­ǵıda­tyna aýys­tyryldy, saıa­sı partııa­lardy tirkeý úshin onyń músheleriniń sany jónindegi talap 40 myńnan 5 myń adamǵa azaıtyldy, saılaý kezindegi par­tııalyq tizimde áıelder, jastar jáne ın­klıýzıvti qoǵam ókilderi úshin 30 paıyz­dyq kvota qarastyryldy, par­lamenttik oppozısııa ınstıtýty en­gizildi. Sonymen qatar Memleket bas­shysynyń tapsyrmasymen aralas saı­laý júıesi engizildi. Soǵan saı Má­jilis­tiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy ma­jorıtarlyq júıemen jasaqtaldy.

Aralas saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy más­lıhattar saılaýyna da engi­zil­di. Bul – eldegi saıası júıeni odan ári jetildirip, demo­kratııalandyrýǵa baǵyttalǵan sony­ qadam. Iаǵnı buǵan deıingi partııa­lardyń Májilis pen máslıhatqa ótý shegin tómendetý úshin qabyldanǵan she­shimniń zańdy jalǵasy. Endigi jerde majorı­tarlyq júıe boıynsha árbir óńir Májiliske keminde bir depýtat saılaı alady. Al aýdandyq jáne qalalyq máslıhattarǵa saılaý tolyǵymen majo­rıtarlyq júıege kóshirildi. Mundaı qadam aımaqtarda básekege qabiletti saıası orta qalyptastyrýǵa jol ashty. Bul halyq arasynan oza shaýyp, tur­ǵyndardyń muń-muqtajyn tolǵap júr­gen jańa tulǵalardyń saıasat sahnasyna shyǵýyna múmkindik berdi. Saıası partııalarǵa da bir mandatty okrýgter boıynsha kandıdattar usyný múmkindigi berildi. Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa engizilgen bul jańashyldyqtyń barlyǵy 2022 jyldyń 19 naýryzyndaǵy Parlament Májilisi men Máslıhattar saılaýlarynda tuńǵysh ret tájirıbeden ótkizilip synaldy. Nátıjesinde, saılaý qortyndysy Ádiletti Qazaqstannyń partııalyq júıesiniń odan ári damýyna aıtarlyqtaı áser etti. Parlamentke alty partııanyń ótýi – buryn-sońdy bolmaǵan básekelestik kórsetkishi. Bul – partııalarǵa berilgen úlken múmkindik ári turǵyndardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýdyń naqty saıası quraly. Endi par­tııalar bul múmkindikterdi Par­la­mentke ótý jáne depýtattyq man­dattardyń barynsha kóp sanyn alý úshin ǵana emes, baǵdarlamalyq usta­nymdardy, azamattarmen jumys isteý jónindegi ádistemelik tásilderdi qoldanýǵa tıis. Búgingi kúnge «Aýyl» par­tııa­synyń ártúrli deńgeıdegi más­lıhattarda 228 múshesi depýtat jáne 38 partııalastardyń jergilikti atqarý ákimi, al 8 depýtattan quralǵan fraksııa Májilistegi barlyq 7 komıtettiń múshesi ekenin eskersek, el halqynyń bizge úlken senim artyp, jaýapkershilik júktep otyrǵanyn ańǵaramyz.

Bir sózben aıtqanda, Prezıdenttiń Konstıtýsııalyq zańdy reformalaý bastamasy elimizdegi saıası kúshterdiń belsendiligin arttyryp, serpindi isterdi qolǵa alýyna sebepker bolyp otyr. Jańa baǵdarlamasyn qabyldap, jańǵyrý jolyna túsken «Aýyl» partııasy, eń aldymen, jastar qaýymyna bet burdy. Qazirgi tańda partııanyń ártúrli deńgeıdegi basqarý organdaryna jastardy tartý maqsatynda bilimi ozyq, sana sezimi tereń, otanshyl jáne azamattyq ustanymy bıik kadrlar rezervin jasaqtaý ashyq túrde júrgizilip keledi. Mundaǵy eń bas­ty maqsat – partııa qyzmetine zamanaýı oılaý qabileti bar, jaýapkershiligi men rýhy joǵary, qazirgi talapqa saı trendterdi meńgergen jastardyń kadrlyq rezervin irikteý jáne Partııa jumysyna jańa serpin beretin jalyndy, jasampaz jastardy qoldaý úshin áleýmettik lıftini qolǵa alý.

Demokratııalandyrý jolyndaǵy eń basty qadam – Prezıdent bastamasymen 2022 jyly 5 maýsymda ótkizilgen búkilhalyqtyq referendým arqyly Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister men to­lyqtyrýlar. Referendýmda qabyl­dan­ǵan Konstıtýsııalyq reforma mem­leketimiz úshin taǵdyrsheshti mánge ıe boldy. Ata zańǵa engizilgen bul tú­ze­týler memleketimizdiń basqarý mo­delin jáne saıası júıesin túbegeıli ózgert­ti. Qazirgi «geosaıası daýylǵa» tap bol­ǵan aýmaly-tókpeli álemde qazaq eli­niń qýattanýyna, turaqtylyǵynyń nyǵaıýy­na, ekonomıkasynyń órken­deýine qajetti jan-jaqty jaǵdaı jasaldy.

Bul ózgerister ne berdi? Eń bastysy, júıe jańardy. Elimiz búkil mańyzdy she­shimderdi bir tulǵa qabyldaıtyn sýper­­prezıdenttik júıeden tolyq bas tar­typ, «Halyq únine qulaq asatyn memleketke» negizdelgen jańa turpatty pre­zıdenttik-parlamenttik júıege kósh­ti. Prezıdenttik laýazymǵa bir ret saılanatyn 7 jyldyq merzim engi­zil­di. Birqatar bılik ókilettigi qaıta bó­linip, Parlamenttiń róli kúsheıtildi. Kons­tıtýsııalyq túzetýler halyqtyń tek jer­gilikti bılikke emes, tikeleı Parla­mentke yqpal etýine jol ashyp, eldi bas­qarý isine qatysý múmkindigin keńeıt­ti jáne azamattardyń quqyqtaryn qor­ǵaý tásilderin jetildirý úrdisterine qu­­qyq­tyq negiz qalyptastyrdy. Jańa túzetý­lerge sáıkes el úkimeti óz moınyna­ jańa jaýap­kershilikter alyp, syndarly jaǵdaı­da zań kúshi bar aktiler qabyldaý quzyryna ıe boldy. Prezıdenttiń jaqyn týystary saıası memlekettik qyzmetshi, kvazımemlekettik sektor sýbektisi basshylary laýazymdaryn atqarý quqynan aıyryldy.

Májilistiń depýtattyq korpýsy ara­las saılaý júıesi boıynsha quryl­dy. Senattaǵy prezıdenttik kvota qys­qartyldy. Parlament Májilisindegi Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń kvota­sy jáne tuńǵysh prezıdenttiń Kons­tı­týsııadaǵy erekshe róli men artyq­shylyqtary týraly erejeler alynyp tas­taldy. Jergilikti máslıhattardyń mańyzy men róli kúsheıtilip, oblys ákim­derin birneshe kandıdat arasynan sol óńirdiń halyq qalaýlylary tańdaıtyn boldy.

Memleket basshysy: «Elimizde iske asyrylǵan reformalar eki jylǵa da jet­peıtin az ýaqytta halyqtyń saıası sana-sezimin edáýir ózgertti. Endi jur­tymyz memleketti basqarýdyń burynǵy tásilin qaıtarýǵa jol bermeıtinine senimim mol», degen edi. Búkil jarqyn isterimizdiń, táýelsizdigimiz ben tutas­tyǵymyzdyń, yntymaǵymyz ben beıbit ómirimizdiń bas­taýy Ata zańymyzdyń arqasynda ekeni sózsiz.