Kóshpeliler keńistigindegi Polo

Kóshpeliler dalasy haqynda biregeı jazba qaldyrǵan ve­nesııalyq saıahatshy Marko Polonyń ómiri qyzyq ta shytyrman. Aǵaıyndy Nıkola men Matveı Polo jáne Nıkolanyń uly Marko Polo 1250 jyly taýarlarymen Konstantınopolge keledi de, budan ári Shyǵys, Azııa elderin betke alady. Mar­ko Polonyń saıahattarynda kósh­peliler eli turǵyndarynyń minez­deri, turmys-tirshiligi, qytaı­dyń Iýan áýleti, onyń ımperatory Qubylaı han týrasynda qyzyqty málámetter keltirilgen. Saıahatshy qazaq jerinde qo­nystanǵan kóshpelilerdiń men­talıtetin baıandaı kele, sıpattama beredi. «Men sizge aıtaıyn, olar bıe sútin aq sharap tárizdi ishedi, shemıýs (qymyz) dep ataıdy jáne óte dámdi. Qarýlary sadaq, semser jáne shoqpar, sadaq tartýdyń sheberi bolǵandyqtan ony jıi qoldanady. О́zgelerge qaraǵanda kezbe keledi, qajet bolsa aılyq jolǵa eshbir azyqsyz shyǵa beredi, ózi bıe sútimen, ań etimen qorektense, aty joldaǵy shóppen otyǵady. Qajet bolsa, qarý-jaraǵymen túndi at ústin­de ótkizýge bar. Qıyndyq pen muq­tajdyqta kimnen bolsa tózimdi».

Qubylaı hannyń qol astynda 15 jyl qyzmet etken jıhanger qaǵannyń qolǵa úıretken 500 suńqar men ózge de qyran qusy bolǵanyn, olardy baptaıtyn 10 myń qusbegisi bolǵanyn tamsana jazady. Iаǵnı qusbegilik óner kóshpeliler dalasynda áý bastan-aq keńinen etek jaıǵanyn ańǵarýǵa bolady.

Bir qyzyǵy, Marko Polo eńbekterinde Shyńǵys hannyń mońǵol emestigi aıtylady. Jı­hanger derekterinde mońǵol halqynyń ataýy birde-bir ret kezdespeıdi. Kóshpeli halyqtardy jalpylama «tatarlar» dep atap ótedi. Ári han Shyńǵys beınesi týraly qanisher, ozbyr degen sózder kezdespeıdi, kerisinshe «Shyńǵys han batyl, aqyldy jáne erjúrek adam bolǵan» dep uly qaǵandy dáripteıdi.

Saıahatshy eńbekterinde kósh­pelilerdiń bir táńirge sene­tinin, olar erkindik pen azattyqty basty orynǵa qoıatyny aıtylǵan. Iá, áý bastan darqan dalamyz ben onda týǵan erler rýhy táýelsizdik atty uly uǵymmen shektesip jatqany talassyz aqıqat. Bul rýhymyzdyń basty daralyǵyndaı.