Elimizde ǵalymdardyń jalpy sany 22 myńnan asady. Ǵylymı dárejesi bar qyzmetkerlerdiń ortasha jasy – 57. Zertteýshilerdiń 15 paıyzy – zeınet jasyndaǵylar. Bul resmı kórsetkishter áli de biraz máseleniń bar ekeninen habar beredi, sonyń ishinde kezek kúttirmeıtini – ǵylymǵa jastardy tartý. Sebebi otandyq ǵylymnyń «qartaıyp» ketkeni qaı jaǵynan da tıimsiz. «Sońǵy kezde jas ǵalymdardy qoldaý artyp keledi» degen mazmundaǵy oıdy zertteýshiler de, úkimet músheleri de jıi aıtady. Biz osy týraly áńgimelep, nasıhaty kemshin ǵylym salasynyń júgin jeńildetkendi jón kórdik.
Memleket qamqorlyǵy
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Ǵylym kúninde ótken Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda ǵylymdy damytý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar basymdyq ekenin, osy turǵyda ásirese daryndy, qabiletti jastardyń ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý keregin atap ótti. Sonymen qatar Prezıdent osy otyrysta jas ǵalymdarǵa qarata: «Sizder álemniń úzdik ǵylymı ortalyqtarynda bolyp, tájirıbe jınaqtap júrsizder. Kezinde halqymyzdyń kórnekti tulǵalary men qaıratkerleriniń de aǵartýshylyqpen aınalysqany tegin emes. Qazir jas ǵalymdardyń zamany týdy. Sizder usynǵan, oılap tapqan jobalardyń ıgiligin búkil elimiz kórýi kerek. Bir sózben, sizder sııaqty ǵalymdar Otanymyzdyń ǵylymı-tehnıkalyq damý kóshin bastaýy kerek. Sebebi ǵylym myqty bolsa, memleket te qýatty bolady», dedi.
Iá, jastardyń ǵylymǵa kóptep kelgeni kerek. Dese de buǵan olardy yntalandyratyn sharalar qabyldanyp, laıyqty jaǵdaı jasalýǵa tıis. Shyny kerek, jastardyń ǵylymǵa kelýine múmkindikter barshylyq. Endi sonyń bir parasyn tarqatyp kórelik.
Ǵylymǵa qadam
Magıstratýra. Qalyptasqan dástúr boıynsha ǵylymǵa bet burýdyń bastapqy qadamy magıstratýradan bastalady. Elimizde jyl saıyn magıstratýrada oqýǵa 13 myń grant bólinedi. Bul degenińiz – osynshama adamnyń ǵylymǵa kelýine jasalǵan jaǵdaı. Bıyl qyrkúıektiń 1-inen bastap magıstranttardyń stıpendııasy 15 paıyzǵa kóterildi. Qazir magıstratýranyń grant bólimine túsken stýdentter aıyna 107 061 teńge stıpendııa alady.
Sonymen qatar ǵylymǵa qadam basýdy oılap júrgen jandar magıstratýrany shetelde «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqı alady. Mysaly, ótken aptada Shetelde kadrlar daıarlaý jónindegi respýblıkalyq komıssııa otyrysynyń qorytyndy sheshimimen 120 stıpendıant shetelderdegi tańdaýly joǵary oqý oryndarynda magıstratýra baǵdarlamalary boıynsha bilim alatyndar tizimine qosyldy. Olardyń shetelde alańdamaı bilim alýyna (stıpendııa, jatyn oryn, jol shyǵyndary) qajetti jaǵdaı jasalǵan.
Doktorantýra. Bul deńgeı zertteýshiler úshin ǵylymnyń qaınaǵan qazany ispettes. О́ıtkeni bul – ǵylymmen aınalysýdyń jaqsy bir múmkindigi. Elimizde doktorantýrada oqýǵa jyl saıyn 2 myń grant bólinedi. Bıyl jańa oqý maýsymynan bastap doktoranttardyń stıpendııasy da 15 paıyzǵa kóterildi. Doktorantýrada grant negizinde bilim alyp júrgen stýdentterge aıyna 240 myń teńge stıpendııa túsedi.
Magıstratýrany ǵana emes, doktorantýrany da «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde oqýǵa múmkindik berilgen. Jaqynda jarııalanǵan Shetelde kadrlar daıarlaý jónindegi respýblıkalyq komıssııa otyrysynyń qorytyndysy boıynsha 6 adam doktorantýrany shetelde oqýǵa múmkindik aldy.
Postdoktorantýra. Kóbi dokdorantýradan keıin toqtap qalady, doktorlyq dárejesin de qorǵaı almaı jatady. Al postdoktorantýra zertteýshiniń bilimin ári qaraı jetildirip, ǵylymı taqyrybyna tereńdeı túsip, ǵylymmen aınalysýyna, bastysy ǵylymı dárejesin qorǵap shyǵýyna jaǵdaı jasaıdy. Postdoktorantýraǵa túsý úshin 40 jasqa tolmaǵan, keminde sońǵy 1 jyl boıy tolyq jumys kúni negizinde ǵylymı zertteý jumysynyń tobyna múshe nemese ǵylymı jumys tobynyń jetekshisi bolýy kerek. Postdoktorantýraǵa elimizde jyl saıyn 1 000 grant bólinedi. Osynshama adam postdoktorantýrada oqyǵanda 500 myń teńge stıpendııa alady.
Taǵylymdama
«500 ǵalym» baǵdarlamasy. Bul – Prezıdenttiń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda berilgen tapsyrmasynan soń qolǵa alynyp, 2021 jyldan bastap iske asyryla bastaǵan joba. Atalǵan taǵylymdamalyq baǵdarlama zertteýshilerge sheteldik ǵylymı, joǵary, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda 3-12 aıǵa deıingi taǵylymdamadan ótýine, sonymen qatar osy arqyly biliktiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. «500 ǵalym» jobasymen 2021-2023 jyldar aralyǵynda úmitkerlerden 1 225 adam iriktelip, stıpendıat atandy. Baǵdarlama boıynsha ınjenerlik, jaratylystaný, áleýmettik ǵylymdar salasyndaǵy, sondaı-aq aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar, medısına, bilim berý, agroónerkásiptik keshen salasy eń jıi tańdalatyn baǵyttarǵa jatady. Ǵylymı taǵylymdamanyń ıesine vızany resimdeý, turý, tamaqtaný, medısınalyq saqtandyrý, tipti arnaıy ǵylymı ádebıetterdi satyp alýǵa deıingi shyǵyndar respýblıkalyq bıýdjet esebinen tolyq tólenedi.
Grant
«Jas ǵalym» jobasy. Bul granttyq joba jas ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý jumystaryn qarjylandyrý maqsatynda engizilgen. Buryn ǵylymǵa jańa kelgen jastar saladaǵy saqalarmen, ıaǵnı grant alýdyń qyr-syryn jetik biletin ǵalymdarmen birdeı granttyq qarjylandyrý konkýrsyna qatysatyn. Jas ereksheligi men ǵylymdaǵy tájirıbesi eskerilmeıtindikten, jastardyń grant alý múmkindigi de az edi. Osyǵan oraı «Jas ǵalym» granttyq jobasy daıyndaldy. Bul aǵa býyn ǵalymdardyń zertteý jumystaryna jastardy bir qadam jaqyndatý maqsatynda ázirlendi. Nátıjesinde, árbir ǵylymı zertteýdiń sheńberinde ǵylymı maqalalar jarııalanyp, soǵan sáıkes ınjenerlik-tehnologııalyq baǵyttar boıynsha ınnovasııalyq patentter alynyp jatyr ári utyp alǵan jastardyń kópshiligi bilikti, tájirıbeli aǵa tolqyn ǵalymdardyń deńgeıinde qarastyrylatyn jobalarǵa qatysyp júr.
Jalpy konkýrstaǵy jas ǵalymdar úlesi. Joǵaryda jazǵanymyzdaı, biraz buryn jalpy konkýrsqa aty dardaı akademıktermen, professorlarmen birge qatysatyn edi, sodan saǵy synǵan jastar kelesi konkýrsty kútpeı, múlde basqa salaǵa ketip qalatyn jaǵdaılar bolǵan. Mine, osyndaı kedergilerdi joıý maqsatynda ǵylymı jobalarǵa arnalǵan barlyq konkýrstyń qujattamasyna arnaıy bir talap engizildi. Osy shart boıynsha konkýrsqa joldanatyn joba onyń qatysýshylary quramynda kem degende 30 paıyzǵa deıin 40 jasqa deıingi jastar bolǵanda ǵana ótetin boldy. Bul jas ǵalymdardy shettetpeýge yqpal etken shart bola alǵandaı. Sebebi ǵylymı jetekshiler ózderiniń ǵylymı jobalaryna grant alý úshin zertteý tobyna, qataryna 40 jasqa deıingi jas ǵalymdardy qosýǵa mindetti.
Áleýmettik kómek
Shyn máninde qandaı da bir turalap turǵan salany aıaqqa turǵyzý úshin sol baǵytqa bilikti mamandardy kóptep tartý kerek. Bul tetiktiń tıimdi jumys isteıtinin «Pedagog mártebesi» zańyn qabyldaýynan, osyǵan qosa pedagogterdiń jalaqysyn kóbeıtý, pedagogıkalyq mamandyqtarda oqıtyn stýdentterdiń stıpendııasyn basqa mamandyqtardaǵy qatarlastarynan artyq etý sekildi keshendi jumystardan kóz jetkizdik. Búginde muǵalimdik mamandyqty tańdaıtyn «Altyn belgi», «Úzdik attestat» ıegerleriniń sany ósken. Kezinde ketip qalǵandar da óziniń kásibine qaıta oralǵanyn kóz kórdi. Buǵan zańdy túrde engizilgen áleýmettik kómektiń aıtarlyqtaı yqpaly bolǵany anyq. Mine, osyndaı áleýmettik qoldaýdyń túrleri ǵalymdarǵa arnalǵan jańa zańda kórinis tapty. Bul – bıyl qabyldanǵan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań. Atalǵan zań boıynsha endi jas ǵalymdardy (40 jasqa deıingi) baspanamen qamtý úshin múmkindikter berý qarastyrylǵan. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men «Otbasy bank» AQ arasyndaǵy kelisim sheńberinde 2023 jylǵy 1 jeltoqsannan bastap atalǵan bank ǵylymı uıymdardyń, joǵary oqý oryndarynyń jas ǵalymdaryna arnalǵan 2023-2027 jyldar aralyǵyna kredıt berý baǵdarlamasy iske qosyldy. Bul baǵdarlama boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń turǵyn úıge muqtaj ǵylymı qyzmetkerleri úshin bastapqy jáne qaıtalama naryqta turǵyn úı satyp alý úshin bank tarapynan qaryz beriledi. Quny 20 mln teńgege deıingi úı baǵasynyń 10 paıyzynyn bastap 50 paıyzǵa deıingi mólsherin salyp, qalǵan somany jyldyq 5 paıyzben 25 jylǵa deıin ıpotekaǵa alýǵa bolady. Qaryz somasynyń 50%-yn jınaǵan soń, qaryz boıynsha jyldyq syıaqy mólsheri 3,5%-ǵa tómendeıdi. «Otbasy bankiniń» saıtynda osy baǵdarlamaǵa qatysýǵa quqyly ǵylymı uıymdardyń, joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynyń tizimi jarııalanǵan. Tizimde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, joǵary oqý oryndary, jalpy alǵanda 53 uıym bar. Osy uıymdardyń ǵylymı qyzmetkerleri joǵaryda jazylǵan jeńildetilgen ıpotekalyq nesıemen úı ala alady.
Bıylǵy mamyrdyń sońynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ǵylym ordasynda ǵalymdarmen kezdesý ótkizdi. Sol kezdesý sońynda Prezıdent jas ǵalymdarǵa áleýmettik turǵydan qoldaý kórsetý memlekettiń mindeti ekenin atap ótip, ǵylymnyń túrli salasynda eseli eńbek etip júrgen 10 azamatqa saltanatty túrde páter sertıfıkatyn tabystady. Osyǵan qosa Q.Toqaev atalǵan kezdesýde: «Byltyr 284 jas ǵalym jeńildikpen baspana aldy. Bıyl meniń tapsyrmammen olarǵa taǵy 200 páter beriletin boldy. Osyndaı naqty sharalar arqyly elimizdegi ǵylymdy jáne jalpy ǵalymdar qaýymyn qoldaý jumysy aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady», dedi.
Jas ǵalymdar keńesi men uıymdar
Elimizde jas ǵalymdarǵa arnalǵan túrli uıymdar bar. Mundaı uıymdardyń kóp bolǵany kerek. Sebebi bul jastardy ǵylymǵa tartýǵa, ǵylymǵa jańa kelgen jas býyndy ózindeı qanattas qatarlastarymen qıyndyqtardy birge eńserýge, áriptes, dos tabýǵa, túıtkilderdiń túıinin tarqatatyn orta qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Osyndaı uıymdardyń birqataryn tómende tizbektep, tarqata jazbaqpyz. Oǵan deıin bir nárseni túrte keteıik, tómendegi uıymdardyń belsendi músheleri qazirgi tańda ǵylymdy basqarý salasynda, atap aıtqanda, joǵary oqý oryndarynyń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń basshy qyzmetkerleri, sondaı-aq Prezıdent janyndaǵy ulttyq ǵylym akademııasynyń, Ulttyq ǵylymı keńestiń, Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń beldi músheleri bolyp otyr.
Akademııadaǵy keńes. Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynda Jas ǵalymdar keńesi bar. Keńeske iriktelgen kóshbasshy ǵalymdar ǵylymdy damytýmen qatar saraptamalyq-zertteý qyzmetimen aınalysady. Akademııa ǵylymı-ákimshilendirý salasynda alǵash ret jas ǵalymdardyń quqyǵyn qorǵaý úshin ombýdsmen, tóralqa múshesi, jas ǵalymdar keńesiniń laýazymyna, jas ǵalymdardyń mártebesin kóterý mıssııasyna mán berip otyr. Jetekshi jas ǵalymdar akademııanyń saraptamalyq-taldaý qyzmetine, ǵylymdy nasıhattaýǵa, forsaıttyq zertteýler, aqparattyq jumystar júrgizýge, sondaı-aq ǵylym jónindegi Ulttyq baıandama daıyndaýǵa óz usynystaryn engizedi.
Mınıstrliktegi keńes. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń janynan da Jas ǵalymdar keńesi qurylǵan. Atalǵan keńes – jas ǵalymdardy ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetke, ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý jónindegi qyzmetke tartý máseleleri boıynsha mınıstrliktiń janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organ. Keńes músheleri normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń, ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamalary men ózge de qujattardyń mazmuny boıynsha usynystardy alǵa tartý, engizý arqyly jas ǵalymdardyń kásibı damýyna qolaıly jaǵdaı jasaýǵa múmkindik alady.
Ýnıversıtet janyndaǵy uıymdar. Elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń janynan qurylǵan nemese ýnıversıtette oqyp júrgen ıdeıalas jastardyń bastamasymen qurylǵan jas ǵalymdar keńesteri de, alıanstary da bar. Mundaı uıymdar ýnıversıtettegi stýdentterdi ǵylymǵa tartýǵa, ǵylymmen aınalysatyn jastardyń basyn biriktirýge múmkindik beredi. Sondaı uıymnyń úzdik úlgisin Nazarbaev ýnıversıtetiniń stýdentteri qurǵan «Young Researchers Alliance» (YRA) jumystarynan kórip júrmiz.
Jas ǵalymdar alıansy («Young Researchers Alliance» – YRA) Nazarbaev ýnıversıtetinde jumys isteıtin jáne bilim alyp jatqan jas ǵalymdardyń bastamasymen 2018 jylǵy 18 sáýirde quryldy. Bul uıym ártúrli saladaǵy nıettes, murattas jas zertteýshilerdiń basyn biriktiretin aýqymdy alańǵa aınalyp keledi. Alıans jas ǵalymdar arasyndaǵy ózara kásibı yntymaqtastyqty damytýdy jáne jańadan bastaǵan zertteýshilerdiń arasynda tájirıbe almasýǵa múmkindik jasaýdy kózdeıdi. Kishkentaı komandadan bastalǵan uıymnyń qazirde 198 múshesi bar jáne qatary kún saıyn ósip otyr. Erikti, ózin-ózi basqaratyn, kommersııalyq emes qoǵamdyq birlestik retinde qurylǵan YRA búginde jyl saıynǵy dástúrli Jas ǵalymdar forýmyn, taqyryptarǵa arnalǵan ǵylymı semınarlar serııasyn uıymdastyrady. Osyǵan qosa alıans Nazarbaev ýnıversıtetiniń «Áleýmettik damý qory» korporatıvtik qorynyń qoldaýymen atalǵan joǵary oqý ornynyń bakalavrlary men magıstranttarynyń ǵylymı-zertteý jobalaryn qarjylandyratyn (1 mln teńge) grant usynady.