Daýdyń basy – konkýrs qujattamasy

Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin áńgimeni áriden bas­taıyq. 12 qyrkúıek kúni keshke qaraı Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty Ǵylym komı­te­tiniń saıtyna 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrsty ótkizý týraly habarlandyrý ilindi. Munda ǵylymdy damytýdyń basym baǵyttary kórsetilip, ótinimderdi tirkeý talaptary, konkýrstyq qujattama jáne ótinimdi rásimdeý jónindegi suraqtar boıynsha telefon nómirleri, sondaı-aq ótinimder­di qabyldaý ýaqyty týraly maǵlumat berilgen. Al sol habarlandyrýdyń tómengi tusynda konkýrstyq qujattama talaptary jazylǵan materıal júktelipti. Ashyp qarasaq, saıttyń qazaq tilindegi nusqa­syn­da da, orys tilindegi nusqasynda da qujattamanyń tek orysshasy tur. 11 qyr­­kúıek kúni Ǵylym komıteti tóraǵa­synyń buıryǵymen bekitilgeni jazylǵan konkýrs qujattamasynyń jalpy ere­je­sine kóp uzamaı ǵalymdar arasynda jap­paı qarsylyq bastalǵandaı boldy. «Olar qarsy bolatyndaı qujatta ne bar, qandaı talap tur?» dersiz. Bul suraq bizdi de mazalady. Ony qarsylyq bil­dir­gen jandardyń sózimen túsindirip kóre­lik.

Qarsylyq legin jas ǵalymdar bastady. Anyǵy, ótken juma kúni, 12 qyrkúıekte Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń jas ǵalymdarmen kezdesýi ótken. Biraq oǵan jýrnalıster shaqyrylmady. Biz bul týraly jıynǵa qatysýshy taraptan bildik. Sol kezdesýde Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń Jas ǵalymdar keńesi 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstyq qujattamanyń jańa talaptaryna túbegeıli qarsylyǵyn bildiripti. Jıynda aıtylǵan qarsylyqtyń jazbasha nusqasy keńestiń feısbýk áleýmettik jelisindegi paraqshasyna jarııalanǵan. «Qazaqstandaǵy ǵylymnyń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn ǵylymı qaýym­das­­tyqqa jáne barsha azamattarǵa ma­ńyz­dy úndeý» degen taqyryppen ja­rııa­lan­ǵan jazbada kórsetilgendeı, aka­demııa ja­nyn­daǵy Jas ǵalymdar keńe­si­niń múshe­lerin tómendegi máseleler alań­dat­qan:

Grant alýǵa shekteý: ǵalymdardyń jetekshi retinde granttyq qarjylandyrý kon­­­kýrstaryna tek úsh jylda bir ret qaty­sý­ múm­kindigi – otandyq ǵylym úshin keri qadam. Fılosofııa doktoryn (PhD) daıar­laýǵa qoıylǵan, oryndalýy múmkin emes talaptar: Fılosofııa doktorlaryn (PhD) úsh jylǵa jetpeıtin merzimde da­ıyndaý talaby ǵylymı bilim berý sapasyna jáne bolashaq zertteýshilerdiń kelesi býynyna qaýip tóndiredi. Ǵalymdardyń avtorlyq quqyq­ta­ry­nyń buzylýy: ýákiletti organmen zııatkerlik menshikti (patentter, avtor­lyq kýálikter) birlesip paıdalaný týraly mindetti kelisim jáne patent ıesi retinde ýákiletti organdy kórsetý talaby ǵalym­dardyń óz jumystaryna degen quqyq­taryn buzady, olardyń erkindigin shek­teıdi jáne jetekshi halyqaralyq táji­rıbege qaıshy keledi. Sondaı-aq olardyń óz eńbekteriniń nátıjelerine baqylaý múmkindigin joǵaltý qaýpin týdyrady.

Úndeýdiń sońynda: «Osy jáne basqa da daýly máseleler myqty ǵylymı top­­tar­dyń damýyn tejep qana qoımaı, joǵary bilikti ǵylymı kadr­lardy qalyp­tas­tyrý jónindegi kúsh-jigerdi joıady. Nátı­je­sinde, ǵylymı zertteýlerdiń túpki nátı­je­leri ýákiletti organ qyzmetiniń negizgi kórsetkishterin oryndaýmen shekteledi. Qazaqstandaǵy ǵylymnyń bolashaǵyna beıjaı qara­maıtyn árbir azamatty bizdiń úndeýimizge qosylýǵa shaqyramyz», delingen. Úndeýge 100-den asa adam qosy­latynyn bildirip pikir qaldyrypty.

Al joǵaryda atalǵan Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy Maqsat Jaba­ǵın málimdegendeı, mınıstrdiń jas ǵa­lym­­darmen kezdesýinde bolǵan ashyq talqylaýda S.Nurbek konkýrs qu­jat­­tamasyna engizilgen jańa­shyl­dyq­tar onyń bastamasy emestigin, sybaılas jemqorlyqqa qarsy uıym­nyń eskert­peleri ekenin aıtqan. Soǵan qara­mastan, mınıstr ǵylymı qaýym­das­tyqtyń qarsy­lyǵyn Prezıdenttiń, Prezıdent ákimshi­liginiń aldynda barynsha qorǵaýǵa daıyn ekenin jetkizipti.

Sondaı-aq M.Jabaǵın konkýrstyq qujattamaǵa qatysty óziniń oıyn: «2019 jyly ǵylymı qaýymdastyq Memleket basshysynyń qoldaýyna ıe bolyp, jyl saıynǵy konkýrstarǵa qol jetkizdi. Bul óz kezeginde qarjylandyrýdyń úsh jylǵy úzilisin boldyrmady. Endi jańa konkýrstyq qujattamaǵa sáıkes, biz 2018 jyldyń sharttaryna qaıta oralamyz. Buǵan deıin ońtaıly sheshim usynyldy, onda shekteýler ótken jyly eki túrli konkýrstyń jeńimpazdaryna qatysty boldy. Dál sol logıkalyq nusqaǵa oralý kerek. Ekinshi tarmaqtaǵy talapqa kelsek, joba sheńberinde doktorantty daıarlaý mindettemesi is júzinde ǵylymı jetekshini fılosofııa doktory (PhD) retinde daıarlaý qajet doktorantqa táýeldi etip qoıady. Mundaıda jetekshi doktoranttyń daıyndyqty aıaqtaýy úshin, sonyń ishinde maqalalar men dıssertasııa­lar jazýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa májbúr bolady. Bul ereje, ásirese ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń basshylaryna teris áser etedi. Doktoranttardy jobalarǵa tartý – durys bastama, biraq tásil kerisinshe bolýy kerek: joǵary oqý oryndary jaq­sy jobalary bar myqty ǵalymdardy ózi­ne tartyp, soǵan doktoranttardyń bas­shy­lyǵyn usynýy kerek. Bul tarmaq aıtar­lyq­taı jetildirýdi qajet etedi», dep bil­dirgen.

Onyń aıtýynsha, jaqynda jarııa­lan­ǵan konkýrstyq qujattamanyń úshinshi tarmaǵy «Ǵylym jáne teh­no­lo­gııalyq saıasat týraly» zańnyń 33-babyna qaıshy keledi. Atalǵan zań­­nyń 33-baby, 1-tarmaǵynda: «Ǵy­lymı jáne (nemese) ǵylymı-teh­nı­kalyq qyzmet sýbektileriniń jeke kásipkerlik, kvazımemlekettik sektor sýbektilerimen birlesip ǵylymı-zertteý jumystary men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy oryndaýy sheńberinde jasalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerine aıryqsha quqyqtar, eger olardyń arasyndaǵy shartta ózgeshe aıtylmasa, olarǵa ortaq túrde tıe­sili bolady», delingen. Al konkýrs qujat­ta­masyndaǵydaı ýákiletti organdy patent ıelenýshiler qataryna qosý týraly usy­nys ulttyq zańnamaǵa da, halyqaralyq táji­rı­bege de qaıshy. Mundaı talap alynyp tastalýy kerek.

Jas ǵalymdardyń joǵarydaǵy bas­tamasyn aǵa býyn ókilderi de belsendi qoldap jatyr. Sonyń biri ıadrolyq astrofızıka salasyndaǵy ǵalym, professor, ǵylym jáne tehnıka baǵyty bo­ıynsha Ál-Farabı atyndaǵy mem­leket­tik syılyqtyń ıegeri Sergeı Dýbovıchenko áleýmettik jelidegi paraqshasynda: «Mınıstr myrza, biliksiz sheneýnikter­diń 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan konkýrstyq qujattama erejelerine engizgen keıbir jańalyqtary Qazaqstanda ǵylymnyń túpkilikti quldyraýyna ákelýi múmkin. Grant berilgen ýaqytta PhD doktorantyn daıyndaý degen – múldem bolmaıtyn nárse. Osy jańalyqtardyń kesirinen kelesi 3-5 jylda mundaı talaptarmen kelispeıtin jáne jalǵan doktorlardy daıarlaýǵa jaýapkershilik almaıtyn kóptegen ǵalym ǵylymnan ketip qalady», dep jazdy.

Al tarıhshy, professor Meńdigúl Noǵaıbaeva: «Búgingi jaǵdaı boıynsha ǵylymdaǵy tutas bir orta býyn eskerýsiz qalyp otyr. Mysaly, jasy 40-tan asqan 50-diń aınalasyndaǵy býyn – naǵyz osyndaı aqymaq reformalardyń qur­ba­ny. Birinshiden, biz ǵylymǵa kelip, kan­dıdattyq qorǵap, endi doktorlyq ta­qy­rypty talqylap jatqanda, ıaǵnı 2010 jyldan bastap bul múmkindik joıyldy. Ekinshi, postdoktorlyq talaı jyl sheshilmeı kelip, keıingi jyldary tek 40 jas­qa deıingiler ǵana ótetin boldy. Osy­­­laı­sha, 40-tyń qyrqasyna ilikkender orta­da «joǵalǵan urpaqtyń» kúıin keship qal­­dy. Ulttyq ǵylymı keńes múshelerin zań boıynsha 3 jylda aýystyryp otyr. Bul – durys. Bir adam eki merzimnen artyq múshe bola almaıdy. Biraq osy talapty bel­­d­­en basyp «máńgilik» otyrǵandar bar. Son­­­d­a talap qaıda qaldy?», dep pikir bil­dir­­gen.

Biz Ǵylym komıtetinen joǵarydaǵy qar­sylyqtar men synı pikirlerge qatysty jaýabyn berýdi suradyq. Ǵylym komıteti tóraǵasynyń orynba­sary Jaıyq Hamıt­uly bul jerde ǵa­lym­darmen arada keıbir talaptar tóńireginde túsinbestikter baryn aıtyp, túsindirýdi qajet etetin tustaryn atap kórsetti.

«Shyny kerek, konkýrs qujat­tama­syn­da granttyq qarjylandyrý konkýr­syna 40-tan asqandar qatysa almaıdy degen talap múldem joq. Sol sebepti aǵa tolqyn ǵalymdarymyz alańdamaı qatysa berse bolady. Munda tek grant konkýrsyna ótkiziletin joba qatysýshylarynyń quramynda kemi 30 paıyzǵa deıin 40 jasqa deıingi jas ǵalymdardyń bolýy kerektigi týraly talap bar. Sol saqtalsa bolǵany. Al PhD doktorantyn daıarlaý máselesine kelsek, elimizde jyl sa­ıyn myńdaǵan adam doktorantýrany bitirgenimen, sonyń 30 paıyzdaıy ǵana doktorlyq dárejesin qorǵap shyǵady. Osy túıtkildiń túıinin tarqatý maqsatynda 3 jylǵa berilgen grant kezinde doktorantty qorǵatyp shyǵý talaby qoıylyp otyr. Biraq bul jerde qatyp qalǵan talap joq. Doktorantty jobaǵa qatysýshy retinde alýdy da, grant ıelengennen bastap taqyrybyn endi alǵan 1 kýrs stýdentin joba sońynda ǵylymı dárejesin qorǵaý­ǵa súıreýdi de mindettemeıdi. Bar bolǵany grant alǵan jobanyń taqyryby jobaǵa qatysýshy 2 nemese 3 kýrs doktorantynyń taqyrybyna saı kelse ǵana daıyndap shyǵý degen talap qoıylady. Endi keıbir ǵalymdardyń grant konkýrsyna qatysa almaý týraly shekteýine jaýap bersek, bul jerde talap tek ǵylymı jetekshige qoıylǵan. Atalǵan shekteý bo­ıynsha 2023–2025 jáne 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan konkýrstar sheńberinde qarjy­lan­dyrýǵa maquldanǵan jobalar men baǵdarlamalardyń jetekshileri jetekshi retinde qatysa almaıdy, degenmen olar­dyń joba oryndaýshysy retinde qaty­sýyna shekteý joq», dep jaýap berdi.

Komıtet ókiliniń aıtýynsha, jetek­shige qoıylǵan mundaı talap basqa da ǵalymdardyń jáne ǵylymı toptardyń damýyna yqpal etedi. Ǵylymǵa tyń taqyryptar men ıdeıalardy alyp keledi jáne de bul talap jemqorlyqqa qarsy agenttiktiń ǵylym salasynda júrgizil­gen is-sharalary boıynsha berilgen nusqaýlyq negizinde qoıylyp otyr. Atalǵan shekteý «Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń bazasy bo­ıynsha júrgizilgen saraptamalyq taldaý negizinde qoıyldy. Bul saraptama nátıjesinde keıbir ǵalymdardyń 3 nemese odan da kóp jobalar men baǵdarlamalarǵa jetekshilik jasaıtyndyǵy anyqtaldy, olar munymen qosa negizgi jumysyn alyp júrýi kerek. Sondaı jaǵdaılar sybaılas jemqorlyqqa qarsy uıymnyń kúdigin oıatqandyqtan, osyndaı talap engizildi.

«Kadr daıarlaý máselesi boıynsha (PhD) tolyqtyryp ótsek, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda elimizdiń ǵylymı áleýmetin damytý týraly, ıaǵnı ǵylymı kadrlardy daıarlaý týraly naqty tapsyrma bergen bolatyn. Konkýrstyń talaptaryna saı úsh jyldyń qorytyndysy boıynsha bir fılosofııa doktoryn daıarlaý qajet. Bul norma buǵan deıin bolǵan, biraq mindetti emes edi. Kadr daıarlaý ǵylymı mektepterdi damytýǵa, jańa baǵyttardy ashýǵa úlken múmkindik beredi. Konkýrs qujattamasynda doktoranttyń úsh jylda qorǵap shyǵýy mindettelmegen. Talap boıynsha dıssertasııa taqyryby ǵylymı zertteý jumysy taqyrybynyń baǵytyna saı bolýy aıtylǵan. Bul norma boıynsha doktorant jumysynyń dıssertasııalyq keńeske qorǵaýǵa usynylǵany jetkilikti», dep túsindirdi J.Hamıtuly.