Memleket basshysy AES qurylysyn júrgizýge qatysty jalpyhalyqtyq referendýmdy 6 qazanǵa belgilegennen keıin, eldegi jetekshi saıası partııalar men azamattyq uıymdar ókilderiniń basyn qosqan Halyq shtaby quryldy. Búginde ár óńirde Prezıdent ıdeıasynyń máni men mańyzyn talqylaý qarqyndy júrgizilip jatyr.
PhD zertteýshi Amalbek О́mirtaıdyń aıtýynsha, AES – strategııalyq nysan. Onyń qaýipsizdigi memleket úshin birinshi kezekte turýy tıis másele ári memlekettik deńgeıde pysyqtalýy qajet. Qýattylyǵyna qaraı halyq pen ónerkásiptiń turaqty, uzaqmerzimdi energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge basymdyq berilýi jıi aıtylyp, artyqshylyǵymen qatar, kemshin tustary da talaı ret ashyq jarııalanǵan.
«Bizdiń el álemdik qaýymdastyq aldynda aýaǵa shyǵaratyn kómirqyshqyl gazyn 2-3 ese azaıtý týraly mindetteme alǵan. Halyqaralyq standarttar men talaptar saqtalmaı, esh memleket AES qurylysyn bastaı almaıdy», deıdi sarapshy Amalbek О́mirtaı.
Elimiz úshin energetıkalyq táýelsizdik – eń kúrdeli máselelerdiń biri. Sonyń saldarynan qýat kózin kórshiles elderden ımporttaýǵa májbúrmiz. Energııa tapshylyǵy sezilgen saıyn ǵalamdyq energetıka júıesiniń AES-ke degen táýeldiligi artyp keledi. Bıylǵy jarty jyldyń ózinde 6 myń megavat energııa jetispeýshiligi baıqalǵan.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bólim basshysy Tımýr Joldybaev bizdegi elektr energetıkasynyń naqty qýaty 16 GVt-ty quraıdy deıdi.
Iri óndiris oryndary kóbeıgen saıyn elektr energııasyna degen suranys artyp otyr. Bul – barlyq elge ortaq másele. О́zbekstan osyndaı tyǵyryqtan shyǵý úshin AES salýǵa kiristi. Birikken Arab Ámirligi men Túrkııa da AES-ti tańdady. Bizdegi elektr stansalarynyń basym bóliginiń tozyǵy jetken, 70 paıyzy kómirmen jumys isteıdi. Al keıingi kezde jıilep ketken energııa tapshylyǵyn sheshý úshin túrli nusqa usynyla bastady. Sonyń kósh basynda atom energetıkasyn paıdalaný tur. Bul rette AES-ti qaı jerge salǵan durys degen másele týyndaıdy. Buǵan deıin Shyǵys jáne Ońtústik Qazaqstan aýmaǵyna taldamaly jumystar júrgizilgen.
«Ekeýi de atom nysandarynyń qurylysyna jaramdy. Zertteýdi bizdiń kompanııa ıadrolyq tehnologııalar qaýipsizdigi ortalyǵynyń mamandarymen birlese atqardy. Úkimettiń ótinishi boıynsha japondyq atom kompanııasynyń kúshimen táýelsiz tehnıkalyq jáne ekologııalyq saraptama jasalyp, oń nátıje kórsetkennen keıin ońtústiktegi aýmaqty usyndyq», deıdi «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» AQ bas dırektory Tımýr Jantıkın.
Abaı oblysyndaǵy Kýrchatov qalasy qarastyrylǵanymen, Almaty oblysynyń Úlken kentinde ınfraqurylym turǵysynan artyqshylyq bolǵan. Balqash ózeniniń boıyndaǵy qurylys aýdany keńes zamany tusynan beri kózge túsip kelgen edi. 1984 jyly Ońtústik Qazaqstan aýmaǵyna GRES salý josparlanyp, keıin toqtatylǵan. 2008 jyldary Balqash JES-in salý týraly sheshim qabyldanǵanymen, ol da aıaqsyz qaldy.
Atom elektr stansasyn salýdaǵy aýdandardy zertteý MAGATE qujattary men elimizdiń normatıvtik-tehnıkalyq talaptary negizinde júrgizilgen. Ondaǵy qarastyrylǵan basty faktor – jer silkinisi men geologııalyq qubylystar, gıdrometeorologııalyq jaǵdaılar, AES paıdalaný kezinde aýdan gıdrografıkasyna áseri. Úlken aýyly aýmaǵynyń ınfraqurylymdyq artyqshylyqtary zerttelip, taldama nátıjesine qandaı da bir kedergi keltiretin jaǵdaı tirkelmegen.
Mamandardyń aıtýynsha, Balqash kóliniń jaǵasynda AES salý birneshe óńirde elektr energııasyna degen tapshylyqty joıyp, ımportqa táýeldilikti azaıtyp qana qoımaı, baǵany da turaqtandyrady. Sonymen qatar kóptegen qosalqy jumys oryndary ashylyp, Jetisý men Almaty óńirinde óndiris pen bıznes órken jaımaq.
Saıasattanýshy Marat Shıbutov elimizdiń ońtústik óńirlerinde energııa tapshylyǵy 2-3 jyldan keıin aıqyn bilinetinin, sondyqtan atalǵan aýmaqqa atom elektr stansasyn salý ońtaıly sheshim ekenin aıtady.
«Úkimet stansany salý týraly sheshim qabyldaý shyńyna jetti. Biz Balqash aýmaǵyn atap otyrmyz. Zań boıynsha úsh balama alańdy taldap, sıpattap, bireýin negizgi alań retinde usynǵanda ǵana, atom stansasy salynady», deıdi Tımýr Jantıkın.
Sonymen qatar sarapshy referendým nátıjesinen soń jetkizýshini, tehnologııany tańdaý, naqty ekonomıkalyq esep júrgizý jáne saraptaýdan ótý sekildi daıyndyq jumystaryna eki jyldaı ýaqyt ketetinin, memlekettik saraptamaǵa bir jyldyń ústinde, qurylys jumystaryna taǵy bes jyl, sonda barlyǵy bas-aıaǵy on jylǵa sozylatynyn aıtady.