• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Mıras 24 Qyrkúıek, 2024

Qazaq sadaǵynyń ataýlary

260 ret
kórsetildi

Qazaq sadaǵy qarapaıym eki bólikten turady. Birinshisi, ıaǵnı aǵash nemese súıekten jasalatyn, atatyn bóligi sadaq nemese jaq dep atalady. Al shireı tartyp, sadaqtyń oǵyn ushyratyn kerme baýdy adyrna dep ataıdy. Al sadaqtyń ıilmeli, serippeli bóligin eki ıini (joǵary jáne tómengi) dep atasa, adyrnanyń eki ushy baılanatyn arnaıy qadany suǵyn nemese suq (joǵary jáne tómengi) deıdi.

Atalarymyz sadaqtyń sapasyn joǵaltpas úshin ıinderiniń ús­tine tartylǵan taramys pen astaryndaǵy múıiz qaptamany qońyr ańnyń nemese maldyń maıymen maılap otyrǵan. Hal­qymyzdyń dástúrli qarý-ja­raǵyn zerttep júrgen etnograf Qalıolla Samatulynyń eń­beginde sadaq suǵynyń bas­tary bólek-bólek jasalyp, ıi­nine burysh jasaı bekitiledi deı otyryp, sadaqty: qolǵa qysyp ustaıtyn bóligin – beli, jo­ǵary jáne tómengi ıilgen tusyn – ıini, kiris baılanatyn bóligin basy dep atap, bes fýnk­sıonaldyq bólikke bólipti. Bul ataýlardy óz tarapymyzdan tolyqtyrǵandy jón kóremiz. Iаǵnı sadaqtyń qolǵa qysyp ustaıtyn tusyn bel emes, «tutqa» degen durys. О́ıtkeni bul ataý mońǵol, altaı, hakas tilderinde «barýyl», ıaǵnı «tutqa» dep be­rilgen eken. Jalpy, qurama sadaq bes bólik, tórt býynnan turady.

Sadaqtyń suǵyny men tutqa­nyń qysyp ustaıtyn tusyna ornalastyratyn qystyrma synany qatty qaıyńnan jonady. Ol úshin shaýyp alynǵan jas qaıyń aǵashty syrtqy qabyǵynan arshyp, bir dúrkin sýǵa qaınatady. Sondaı-aq sadaqtyń suǵyn eshki múıiziniń ushynan 4–5 sm kesip alyp ta jasaıtyn tásil bar. Al sadaqty qaptaýǵa paıdalanatyn qaıyń tozyn (qabyǵy) 5–6 aıda alǵan durys. Al toz – sadaqtyń syrtyn oraǵan orama. Bul qaıystan, keıde qaıyńnyń qabyǵynan jasalady (Qashqarı M. Túrik sózdigi. 3-tom /Aýdarǵan A. Egeýbaı. – Almaty: Arda+7, 2017. – 600  bet)

Sadaqtyń eki basyn qosyp baılanǵan jipti adyrna nemese kerme jip deıdi. Ol berik jipten nemese jibekten, taramystan óriledi. Mindeti – oqty nysanaǵa qaraı ushyrý. Kerme jip sadaqtyń bir basyna myqtap bekitilip, ekinshi basy sadaqty bosatyp turý úshin almaly tuzaq túrinde aly­nyp-salynady. Adyrnasy qatty ser­pigende suǵyn jarylyp nemese setinep ketpes úshin onyń ıinmen tutasqan bóligine súıekten qorǵanysh ornatylady. Ony tobyq (tobyrshyq) dep ataıdy. Adyrna kúderi adyrna, qaıys adyrna dep bólinedi.

Sońǵy jańalyqtar