Tarıh pen taǵylym toǵysqan óńir

Arqanyń ajary, tarıh pen ónerdiń qun­da­ǵy Aqtoǵaı óńiri – sondaı erekshe yqylasqa laıyq ja­rastyqty meken, joraly jurt. Saıyn dalanyń tórine bit­ken bul ólke qaı qyrynan alyp qa­rasańyz da qazynaly she­jire­niń qasıetti paraqtaryn ash­qan­daı áser qaldyrady. Aqtoǵaı – uly tulǵalardyń izi qalǵan kıe­li to­pyraq, halqymyzdyń rýhanı baılyǵyn saqtaǵan qasıetti me­ken. Alash kósemi Álıhan Bó­keıhan syndy kemeńgerdiń kindik qany tamǵan jer, qazaq jeriniń tutastyǵyn qorǵap, shekarasyn bekitken Álimhan Ermekovtiń týǵan ólkesi. Alash arysy Jaqyp Aqbaevtyń jastyq shaqtaǵy izderi de osy mekende saırap ja­tyr. Odan bólek, dalanyń úni men syryn dombyranyń per­nesimen sóıletken, án men jyr­dyń bıik shyńyna jetken Mádı Bápıulynyń sazdy áýenderi de osy dalanyń keýdesinen shyq­qan. Bul óńirdiń taý-tasy, ózen-kóli tarıhtyń tereńinen syr sher­tedi. Aqtoǵaı – tarıh pen taǵy­lym toǵysqan, qazaq rýhynyń bıik­tegen mekeni.

Osy maqsatta Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń «Eltaný» ta­rıhı-tanymdyq jobasy aıasyn­da ózge etnos ókilderiniń qaty­sýy­men eki kúndik zertteý ekspedısııasy uıymdastyryldy. Bul sapardyń maqsaty – qasıetti Aqto­ǵaıdyń baǵa jetpes máde­nı muralarymen tanysyp, olar­dyń syryn uǵyný. О́zge ult ókil­derine osy aımaq­tyń tarıhı qundylyqtaryn nasıhattaý, Aqtoǵaı óńiriniń baı máde­nıetin kórsetý.

Saparymyzdyń alǵashqy nysany retinde tańdalǵan Beǵazy-Dándibaı pıramıdasy nemese Qarajartas qorymy – ýaqyt qoı­naýynan syr shertetin, qola dáýiriniń sońǵy kezeńine jatatyn arheologııalyq eskertkish. Qorymnyń alyp tastary kóne­niń kózindeı, baıtaq dala tósinde mańǵaz qalypta ornalasqan. Akademık E.Bóketov atyn­daǵy Qaraǵandy zertteý ýnı­ver­sı­tetiniń ǵalymy, PhD Oljas Shoqataev Qarajartas qory­my­nyń tarıhy men mán-maǵy­nasy týraly naqty aqparat­ty egjeı-teg­jeı túsindirip berdi. Pıra­mı­da tek elimiz ǵana emes, búkil Eýra­zııa keńistigin­degi mádenıettiń damýyna úles qosqan eskertkish re­tin­de baǵala­nady. Qorymnan tabyl­ǵan arte­faktiler, onyń ishinde qoladan jasalǵan turmystyq quraldar erekshe nazar aýdartady.

Ekspedısııamyzdyń kelesi aıal­damasy Shet aýdanynyń ar­heo­logııalyq-etnografııalyq mýzeıi boldy. Munda qola dáýiri­nen bastaý alyp, ár kezeńnen syr shertetin tarıhı jádigerler saq­talǵan. Jaqynda ǵana mýzeı ishinen erekshe dızaınmen kórkemdelgen, zamanaýı talap­tarǵa saı qurylǵan, bilim úderisin shyǵarmashylyqpen ty­­ǵyz ushtastyratyn, balalar­ǵa ar­nalǵan coworking ortaly­ǵy ashylypty. Ekskýrsııany joǵary deńgeıde júrgizgen Shet aýdany arheologııalyq-etno­grafııalyq mýzeıiniń dırektory Saltanat Dartaıqyzy men eks­pedısııa qatysýshylaryna qun­dy málimetterdi anyq-qanyq túsindirip, bilimimizdi odan ári tolyqtyrǵan Barqyt Murat­qyzynyń kásibı sheberligi men ónimdi jumysyna rızashy­lyǵy­myzdy bildirdik.

Ataqty Jıdebaı batyr: «Shap­paı júırik bolǵan Shaba­nym, Sóılemeı sheshen bolǵan Sha­banym» dep baǵalaǵan Sha­ban­baı bı kesenesine arnaıy baryp, ata-babalar rýhyna qu­ran baǵyshtadyq. Aıta ke­tý kerek, keseneniń sáýlettik sán-saltanaty da, mańyzy da óte joǵary. Arhıtektýralyq es­kert­kish memleket baqylaýyna aly­­nyp, jóndeý jumysy júr­gizilgen. Shamamen 1753-1838 jyl­dar aralyǵynda ómir súrgen Shabanbaı bı halqymyzdyń asa baı murasyn boıyna molynan jıǵan zerek, zerdeli, kókiregi qa­zyna, aqylǵa baı, oıy tereń, talǵamy keń, topshylaýy júırik, alǵyr da ádil bı bolǵan.

Kezekti tarıhı nysan Álı­han Bókeıhannyń ata-babala­ry jerlengen qasıetti meken – Taldybeıit zıratyn qalyń buqara táý etip júretin oryn. Bul beıit ult tarıhynda te­reń mánge ıe, sebebi ol Alash qozǵa­ly­synyń jetek­shi­si Álıhan Nurmuhamedulynyń túp-ta­myry, ata tegi jóninde syr sher­tedi. «Ultqa qyzmet etý – bi­lim­nen emes, minezden» dep, qa­zaq dalasynyń táýelsizdigi men ke­le­shegi jolynda aıanbaı qyzmet etken Á.Bókeıhan babalary osyn­da máńgi jaı tapqan. Sol ýaqytta Arqa dalasyndaǵy jerleý oryndary shoshaq beıit­ter nemese tórt qyrly bolyp salynsa, Taldybe­ıit saman kir­pishpen segiz qyrly etip qa­lanǵan. Zırat qabyrǵala­ry mezgil synynan ótkenmen, onyń rýhanı mańyzdylyǵy odan ári arta túskendeı. Bul zırat – bir áýlettiń ǵana emes, búkil qazaq ultynyń tarıhyn aıshyqtaı­tyn oryn. Saman kirpishten qalan­ǵan qabyrǵalar sol bir qasiret­ti dáýirdiń únin jetkizgendeı, al onyń arhıtektýralyq erekshe­likteri ótken ǵasyrdyń tiri she­jiresi ispetti.

Aqtoǵaı aýdanynyń arheo­logııalyq-etnografııalyq mý­ze­ıinde bizdi erekshe tańǵaldyrǵan dúnıe – Balqash kóliniń qamysyn meken etken Turan tuqymdas jolbarystyń beınesi boldy. Klassık jazýshy M.Maǵaýın­niń «Shaqan sheri» romanynda Turan jolbarysy jabaıy tabıǵattyń tylsymy, erkindik­tiń belgisi retinde sýretteledi. Qun­dy eksponat tarıhymyzdyń sarqyty retinde ótkenimiz ben keleshegimiz arasyndaǵy baılanysty kóz al­dymyzǵa ákeldi.

Ekinshi kúni ertemen Saryarqa taýlarynyń eń bıik núktesi sanalatyn Aqsorań shyńyna bet túzedik. Ekspedısııa jetekshisi Dýman Bazarkeulynyń utymdy ázilderi jol qysqartyp, boıymyzdy sergitti. Aqsorań taýyna shyǵamyn deseńiz 1 565 metr bıiktikti baǵyndyrý kerek. Taý ańǵaryndaǵy jýsan ısi, arsha ısi tynysymyzdy asha túskendeı. Degenmen Aqsorańǵa kóterilý fızıkalyq, moraldyq turǵyda qıynǵa soqty. Endi artqa sheginýge bolmaıdy, ne de bolsa táýekel dep, bar kúshimizdi jıyp, aıaǵymyzdy barynsha nyqtap, kópshilikpen birge shyńǵa qaraı umtyldyq. Arasynda bekteıge shalqalap jata ketip, tuńǵıyq kók aspanǵa kóz tigip, qııalǵa berilip, demalyp alamyz. Aınala múlgi­gen tynyshtyq, tóńirekte qońyr samal jelden ózge bir dybys estilmeıdi.

Ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetiniń dekany Eldos Er­ǵazyulynyń «Aqsorań bıigine shyǵý jaı ǵana bıikke kóterilý emes, alǵa qoıǵan maqsatyńa je­tý, ózińniń kúshiń men jigerińdi synaý. Sondyqtan bul shyńdy ba­ǵyndyrý – ómirde bıik beles­ter­ge jetýge úlken serpilis be­re­di», dep ár nárseni tuspaldap aıt­­qan júrekjardy sózi alǵa um­tyldyrdy, boıymyzǵa qýat quı­dy. Shyń basyna shyǵýǵa sál qal­ǵanda sharshaǵanymyzdy umyt­tyq. Asqar taýdyń ushar basy­na shyqqanda keýdemizdi qýanysh kernedi. Úlken tastyń tasasy­na tizerlep otyra qalyp oıpańǵa kóz tastadyq. Tómendeginiń bári ala­qandaǵydaı ap-anyq kóri­nedi. Shyńnyń bıiktigi ǵana emes, al­ǵan áserdiń tereńdigi máńgi esim­iz­de qalary anyq. Qarasań kóz sú­ri­netin jasyl belder, bir-birimen boı talastyrǵan bıik shyńdar, kók­jıekke deıin jaıylǵan ja­zyq dala eriksiz júrek tebiren­tedi, kóńil tolqytady.

«Eltaný» tarıhı-tanymdyq eks­pedısııasy Aqtoǵaı aýdany­nyń mádenı, rýhanı baılyǵymen tanysyp, qazaq tarıhynyń te­reń­digin sezinýge múmkindik ber­di. Bul sapar el tarıhyna degen qurmetimizdi arttyra tústi. «At aınalyp qazyǵyn tabady». Bizdiń altyn qazyǵymyz, tuǵyrymyz – týǵan jer men týǵan el. Sondyq­tan mundaı mazmundaǵy saparlardy jıi uıymdastyryp turǵan jón.

Dıana SAIаTQYZY,

E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy zertteý ýnıversıtetiniń 3-kýrs stýdenti

Qaraǵandy oblysy