Dara tulǵa, daryndy basshy

Batyr Baýkeńniń, ıaǵnı Baýyrjan Momyshulynyń «Ushqan uıa» degen kitabyn kezinde qalyń jurtshylyq qoldan-qolǵa ótkizip, qyzyǵa oqyǵan edi. Onda Baýkeńniń ózi týraly «men óıttim, men búıttim» degen sózdi áste de keziktirmeısiz. Alaıda shyǵar­manyń atynyń ózi aıtyp turǵan­daı, batyrdyń ushqan uıasy, ol tár­bıelengen orta týraly tolyq máli­met alyp, bolashaq qyrannyń túlep ushqan uıasyn tolyq kóz aldyńyzǵa keltiresiz. Aqyr sońynda «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degen ulttyq támsildiń ulylyǵy men ulaǵattylyǵyna basy bútin bas ıesiz. Bizdiń búgingi keıipkerimiz, elimiz­diń zańdylyq tuǵyryn bekitý­ge eleýli eńbek sińirip, el týynyń asqaq jelbireýine ózindik úlesin qosqan ádilet generaly Rashıd Túsipbekov týraly áńgimemizdi ol kisiniń de ushqan uıasynan bas­taǵandy jón kórip otyrmyz. Rekeńniń ákesi Tóleýtaı Túsip­bekov – Qaraǵandy qalasynda otyzynshy jyldary ashylǵan Jambyl atyndaǵy tuńǵysh qazaq orta mektebiniń túlegi. Búkil ǵumy­ryn bir-aq salaǵa – ishki ister qyz­metine arnaǵan ol óz árip­tes­teri­niń, tipti bylaıǵy jurt­shy­lyq­tyń arasynda bedeli bıik bol­ǵan abzal azamat edi. Ol mundaı ataq­qa jo­ǵary azamattyq parasaty jáne adal eńbeginiń arqasynda qol jetkizdi. – Onyń jarqyn júzi, ańqyldaǵan peıili kóńilimizden bir sát te ketken emes, – dep jazdy keıinirek Tókeń­niń taǵy bir synyptasy qart jýrnalıst Qalı Amanbaev. – Ol úıde de, túzde de birqalypty shýaq­ty jan edi. Ol bárimizge ómir­diń máni men shyndyǵyn aıqara ashyp berip ketti. Onyń áli kúnge kelbeti kómeskilenbeı, aramyzda tiri júrgen adamdaı kórinýiniń de bir syry osynda bolsa kerek. О́z qyzmetin ómir boıy adal atqaryp, árqashan ádildiktiń aq týyn bıik ustap ótken Tókeń polkovnık sheninde zeınetkerlikke shyqty. Bar tirliktiń tizgini qyzyl ımperıa­nyń astanasy Máskeýdiń qolynda bol­ǵan ol kezde bul qazaq azamatyna buıyrǵan úlken olja bolatyn. Ol úsh ul, úsh qyzdyń asqar taýdaı ákesi atandy. Osy úsh uldyń bári de keıin áke jolyn berik ustanyp, quqyq qorǵaý salasynyń beldi de bedeldi, bilimdi de bilikti ofıserleri boldy. Ot ıesi áke bolsa, onyń kıesi ana der edik. Shyńyraq – otaǵasy bolsa, áıel-ana onyń bosaǵasy. Atalarymyzdyń: «Shańyraǵyń-bıik, bosaǵalaryń berik bolsyn» dep aq batalaryn aqtaryp jatatyny sodan bolsa kerek. Shańyraq ıesi myń jerden myqty bolsa da bosaǵań myqty bolmaı, berekeniń baı­laýy, tur­mys­tyń turlaýy joq. Túsipbekovter áýle­tiniń tereń tamyrlanyp, áýelep ósip, máýelep japyraq jaıyp, ósip-órken­deýine, uldarynyń samǵap-uıaǵa, qyzdary­nyń qanat qaǵyp qııaǵa qonýyna Balken ananyń eńbegi ólsheýsiz. Balken apamyz ben onyń qurbylaryna ómirdiń eń bir qıyn keze­ńin bastan keshirýge týra keldi. Olardyń balalyq shaǵy da, boıjetken bula kezi de surapyl soǵys tusyna dóp keldi. Býyndary qatpaı jatyp aýyr jumysqa jegildi. Barlyq aýyl turǵyndarymen birge erteden qara keshke deıin eńbek etip, jeńistiń jaqyndaýyna hal-qaderinshe óz úlesterin qosty. Bal­ken Sazdyqulqyzy aýylda júrip soǵystyń adam aıtqysyz alapat aýyrtpalyǵyn qarshadaı basymen qaıyspaı kóterdi. Soǵystyń sońyna taman ol taǵdyrdyń aıdaýymen Qaraǵandy qalasyna kelip qalalyq boldy. Ol bar baqytyn, ómirlik qosaǵyn osynda tapty. О́mirdiń ashy-tushy dámin tatpaı jatyp, mektepten keıin birden qaınaǵan qan maıdanǵa attanyp ketken ol kezdegi urpaq úshin bylaıǵy ómirge birden aralasyp, ómirdegi óz ornyn birden taýyp ketý ońaı bolǵan joq. Turalap qalǵan turmysty túzep, laıyqty jumys taýyp, bilim alý, otbasy quryp, shańyraq kóterý, mine, osynyń bári soǵystan keıingi qıyn kezeńde ońaıǵa soqpaǵany anyq. Sol bir surapyl jyldardyń tólderi Tóleýtaı men Balken qol ustasyp júrip, tatýlyq pen tabandylyqtyń arqasynda osy qıyndyqtyń bárin jeńe bildi. Balken ana úı sharýasy, bala tárbıesimen qatar jumysynan da qol úzgen emes. Sol bir qıyn kezeń­de áıelderge osylaı eki maı­danǵa birdeı aralasýǵa týra keldi. Sol zamannyń alapat qıynshy­lyǵyna qaıyspaı júrip ekeýi alty balapanyn aman-esen ósirdi. Olar bala tárbıesinde «Bulaq kórseń kózin ash» degen halqymyzdyń qasıetti qaǵıdasyn berik ustanyp, ár bala­synyń boıynan jylt etken jaqsy qasıet kórse, sony sýyrt­paqtap beri shyǵaryp, ári qaraı damytýǵa kúsh salatyn. Bul endi qazirgi uǵymmen aıtsaq halyqtyq pedagogıkanyń naq ózi edi. – Olardyń otbasy qonaqtan aryl­maıtyn, – dep jazady Qalı Amanbaev. – Ol otyrystar jaı yrdý-dyrdý emes, mindetti túrde tálim-tárbıelik jaǵyna kóńil bólinetin. Shaqyrylǵan qonaqtar­dyń dámdi de mándi sózderi, óreli ónegesi baıqalsa, Tókeń men Balken solardyń bir dánegi bolsa da bala­larynyń kókiregine egip jiberýge árdaıym daıyn otyratyn. Túsipbekovterdiń jora-joldas­tary keıin olardyń balalarynyń jan dúnıe­leriniń tap-taza bolyp jelkildep ósip kele jatqandaryn kórip, rıza bolatyn. Olardy árdaıym úlgi tutatyn. Qarapaıym qazaqy tálimge qurylǵan bul tárbıe aqyry óziniń tamasha jemisin berdi. Olardyń otbasylarynyń barlyq balalary ómirden óz oryndaryn oıyp turyp alyp, aldy aýyzǵa ilikken azamat boldy. Ata-analarynyń qadir-qa­sıett­eri men tálim-tárbıesin boı­lary­na qapysyz sińire bilgen olar ómirdegi óz bıikterin adaspaı tapty. Bar baqyttyń bastaýy Balken apa ózi ómir boıy saýda salasynda istese de kúndelik jazady eken. Sózderi nyq, oılary anyq. Asyl ananyń balalaryna degen kún shýaǵyndaı meıirimi, ananyń balaǵa degen aq peıili sol dápterdiń ishinde móldirep tunyp tur. – Alla qýat berip, kúndiz dem almaı, túnde tynysh uıyqtamaı, osylarǵa aqyl, baq bere gór, dep Alladan tilek suraýmen boldym. Tilegim perishteniń qulaǵyna shalyn­­ǵan shyǵar, shúkir, balalarym izgilik­ti, kisilikti bolyp erjetti. Allaǵa myń táýbe! Eki dúnıede rı­zamyn, – dep tolǵanypty asyl ana óz kúndeliginde. Keıin ol kisiniń uldarynyń biri de biregeıi Rashıd Tóleýtaıulynyń qol as­tynda on jyl istep, anasy aıtqan sol izgiligin kórip, kisiligin seziný baqytyna ıe bolǵan jan­nyń biri men­min. Prezıdenttiń Jar­lyǵymen, el Parlamentiniń maqul­daýymen Bas pro­kýror bolyp taǵaıyndalǵannan keıin kóp uzamaı-aq meni óziniń baspasóz hatshylyǵyna shaqyrdy. Sol kezdegi urpaqtyń úrdisine saı ol bul qyzmetke birden ıe bola qoıǵan joq. Bul bıik laýazymnyń barlyq satysynan abyroımen ótip, bul qyzmetke mol tájirı­bemen keldi. О́mirine bir sát kóńil qoıyp, kóz jibersek, onyń óziniń eńbek jolyn órt són­dirý bólim­shesinde qarapaıym júrgizýshiden bastaǵa­nyn kóremiz. Bir qyzyǵy sodan beri betimen jiberse ıe bermeı ketip, qoǵam ómirin órtshe jalmap, kókteı soldyratyn qylmys ataýlymen talmaı kúresip, ony órshitpeı óshirýmen keledi. Keıin Qaraǵandy ýnıversı­tetiniń zań fakýltetine túskennen keıin de ol bul jumysynan ajy­raǵan joq. Ol kezde qosaǵynan aıyrylyp, bar aýyrtpalyq ózinde qalǵan, anasyna salmaǵyn salmady. Sóıtip júrip, oqýyn da bitirdi. Jáne qalaı bitirdi deseńizshi, qatarynyń aldy bolyp, úzdik atanyp, qyzyl dıplomǵa ıe boldy. Bolashaq generaldyń talanty osylaısha sol kezde-aq tanylǵan edi. Ol oqý bitirgennen keıin Qaraǵan­dy qalasynyń Sovet aýdandyq sotynda úsh aı taǵylymdamadan ótkennen soń, sol kezdegi úrdis boıynsha halyq sýdıasy bolyp saılandy. Tek adal eńbekti ǵana maqsat tutatyn uıadan ushqan ol 28 jasynda Nura aýdandyq sotynyń tóraǵasy boldy. Bul orynda sot sala­synyń aldyńǵy shebin­de toǵyz jyl júrip, tolymdy táji­rıbe jınap, eren eńbekshildigimen kóz­ge túsken ol oblystyq sot tóraǵasy bo­lyp taǵaıyndalady. Sóıtip, oty­zynda orda buzǵan ol qyrqynda qorǵan da buzyp, aıtýly azamatqa aınaldy. О́ziniń qudaı qosqan qosaǵy Kúlásh Atashqyzy ekeýiniń tórt ulynyń bireýiniń Nurabı dep esim alýy sol tus. Adal eńbek pen arly jol ony árdaıym alǵa jetelep otyrdy. Bilimdi maman, bilikti basshy bolyp tanylǵan ol táýelsiz elimizdiń jańa astanasyna shaqyrylyp, endi Joǵarǵy Sottyń Qylmystyq ister jónindegi alqasynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Osy Joǵarǵy Sot janyn­da qurylǵan Sot ákimshiligi jónin­degi komıtettiń de alǵashqy tóraǵasy bol­ǵan osy Rashıd Tóleý­taıuly edi. Osy qyz­metterdiń qaı-qaısynda bolsa da ol olardy táýel­siz elimizdiń jańa úrdisine saı ja­ńasha jańǵyrtýǵa úlken úles qosty dep aýyz toltyryp aıta alamyz. Jańa basshylardyń ishinde tizgin­ge ıe bolysymen burynǵy qalyp­tasqan qalyptyń bárin tárk etip, jappaı ózgertýden kóz ashtyr­maı, ózine tapsy­rylǵan salany sapyrylystyryp jata­tyndary bolady ǵoı. Jańa Bas prokýror boıyn ondaıdan áý bastan-aq aýlaq ustady. Bárin de burynǵy tájirıbeli qyzmet­kerlermen, orynbasarlary Ońal­syn Jumabekov, Ilııas Baqtybaev sııaqty osy salanyń aıtýly bilgirlerimen aqyldasa otyryp sheshti. Sonyń arqasynda shalt basqan jańylys qadamǵa jol berilgen joq. – Rashıd Túsipbekov kelgennen keıin prokýratýra elimizdiń Ata Zańynda belgilengen óziniń negizgi qyzmetimen neǵur­lym túbegeıli aınalysatyn boldy, – dep eske alady Ilııas Baqtybaev. – Iаǵnı, zańdardyń qoldanylýyna joǵary qada­ǵalaýdy júzege asyrýǵa osy tusta erekshe betburys jasaldy. Burynyraqta halyq arasynda «Quqyq qorǵaý organdarynyń qylmystylar arasynda shabaqtarǵa ǵana áli keledi, al jaıyndary bolsa jaıyna ketedi» degen áńgime bolatyn. Al Túsipbekov tusynda zań aldynda jurttyń báriniń de birdeı jaýap beretindigi naqty ispen dáleldenip, jurtshylyqtyń quqyq qorǵaý organdaryna degen senimi eselep artty. – Túsipbekovtiń tusynda joǵary qadaǵalaý organynyń jumysy jańa sapalyq deńgeıge kóterilgeni daýsyz shyndyq, – deıdi Ilııas Baqtybaev. – Búgingi kúni onyń san-salaly qyzmetiniń óz deńgeıinde jalǵasyp jatqanynyń ózi sol tusta durys bastaý alǵanynyń anyq belgisi. Halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý salasynda da salıqaly qadamdar jasalyp jatty. Shetelde ustalǵan qyl­mys­kerdi alǵash ret ekstradısııa jasap, elimizge alyp kelgenin keńinen jarııalap, alǵash aqparat bergenimiz áli meniń esimde. Aıtpaqshy, Qazaqstan Respýb­lıkasy Bas prokýrorynyń baspasóz qyzmeti resmı túrde tuńǵysh ret arnaıy buıryqpen osy tusta qu­ryl­dy. Ol boıynsha men Bas pro­k­ý­ratýranyń tuńǵysh resmı bas­pasóz hatshysy (Baspasóz qyz­metiniń basshysy) bolyp taǵaıyn­daldym. Sóıtip, Rekeńniń arqasynda el prokýratýrasynyń tarıhyna iligip qalǵanymdy árqashan maqtan tutamyn. Bas prokýratýranyń resmı ókili­niń jurtshylyqty jeti saıyn osy salada jasalyp jatqan jańa­lyqtarmen tanystyryp turý úrdisi de Rekeńniń tikeleı bas­ta­mashylyǵymen júzege asty. Qys­qasy buryn jabyq mekeme bolyp sanalatyn prokýratýra salasynyń esigi jýrnalıster men jurtshylyq úshin aıqara ashyldy. Rekeńniń taǵy bir erlik isi pro­kýratýra qyzmetkerleriniń erekshe esinde qaldy desem shyndyq­tan aýlaq ketpes­pin. Keıbir sheneý­nik­terdiń, ásirese, sybaı­las jem­qor­lyqqa jaqyn jandardyń arasynda prokýratýranyń myqty­ly­ǵyn qalamaıtyndarynyń bar­lyǵy shyndyq. Olar kóbine óz­deriniń jeke bastarynyń qamy úshin prokýratýrany álsiretýge tyrysatyny da ras. Birde sondaı bir jasyryn, jymysqy kúshterdiń yq­palynan ba, búkil prokýratýra qyz­metkerleriniń formasyn alý kerek degen áńgime burq ete qal­dy. Bul bárimiz, ásirese, forma kııýdi talaı jyl armandap kelip, qoly endi jetken jastar úshin kádimgi qıyn is boldy. Tipti, osy saladan ketpekshi bol­ǵan­dar da tabyla bastady. Ne kerek, asa bir asylymyzdan aıyrylǵandaı bolyp bárimiz de abdyrap qaldyq. Rekeńniń sonda tabandap otyryp dáleldep, aqyry prokýratýra qyz­met­kerlerine formasyn qaıta kıgiz­g­enin erlik demegende ne deısiz. Búginde Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasy bolyp otyrǵan Rashıd Tóleý­taıuly Túsipbekovtiń Ádilet mı­nıstri, Qarjy polısııasynyń basshysy kezindegi keleli isteri de halyqtyń kóz aldynda demekpin.  Sáýlebek JÁMKENULY, ádilet polkovnıgi. ASTANA.