Birtýar aqyn Maǵjan Jumabaıuly «Alty Alashtyń basy qosylsa, tór – muǵalimdiki» dep ósıet etti. Baǵamdasaq, memlekettiń ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı qýatty, baı bolmaǵy – sol eldiń adam kapıtalyna tikeleı táýeldi. Al adam kapıtalynyń myqty bolýy – tárbıe men bilimnen. Kóp máseleniń mánisi aldynan ǵalym da, shahter de ótetin muǵalimniń mártebesi men kásibıligine kelip tireledi. Sol sebepti mektep júregi sanalatyn mamandardyń kadrlyq áleýeti men memlekettiń qoldaý múmkindigine sholý jasaǵan edik.
Sandar sóılegende
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń keıingi deregine súıensek, elimizdegi memlekettik mektepterde 400 myńǵa jýyq muǵalim eńbek etedi. Onyń 33 paıyzy – 20-35 jastaǵy jas mamandar. 22 paıyzdan kóbin egde jastaǵy tájirıbeli muǵalimder quraıdy. Basym bóligi, ıaǵnı 43 paıyzdaıy – 36-50 jastaǵy orta býyn ókilderi. Al eń azy – zeınet jasyndaǵylar, olar orta bilim uıymdarynda eńbek etetin pedagogterdiń 1,4 paıyzyn quraıdy. Muǵalimderdiń kóbi – Almaty oblysynda. Atalǵan óńirde 33 myńnan asa muǵalim oqýshylarǵa bilim beredi.
Odan keıingi orynda 28 myńnan kóp pedagogpen Jambyl oblysy tur. Bul kórsetkishtegi alǵashqy úshtikke Qyzylorda oblysy kiredi, onda 23 myńǵa jýyq muǵalim jumys isteıdi. Al orta bilim uıymdaryndaǵy muǵalimder sany eń az óńirlerge Abaı oblysy (12 myńnan asa), Atyraý oblysy (13 myńnan asa), Qostanaı oblysy (14 myńǵa jýyq) jatady.
Pedagogterdiń bilimine kelsek, 343 myńdaı muǵalimniń joǵary bilimi bar, 26 myńǵa jýyǵy kolledj dıplomymen eńbek etip júr, 30 myńnan kóbi joǵary bilimnen keıingi bilim alǵan, ıaǵnı magıstratýra nemese doktorantýra oqyǵandar nemese oqyp júrgender. Biliktilik sanatyna toqtalsaq, «pedagog-moderatordy» 102 myńǵa jýyq maman alǵan. Odan joǵary sanalatyn «pedagog-sheber» biliktilik sanaty 3400-den asa muǵalimde bar. 75 myńnan asa muǵalim – «pedagog-zertteýshi», 115 myńnan kóbi – «pedagog», 4,5 myńy – «Ekinshi sanatty», 3,6 myńy – «Birinshi sanatty», 2,5 myńy – «Joǵary sanatty». Mektep dırektorlarynda biliktilik sanattarynyń ataýy bólek. Mysaly, 4,2 myńy – qatardaǵy basshy, myńnan sál kóbi – «basshy-uıymdastyrýshy», 800-den asa dırektor – «basshy-menedjer», 500-ge jýyǵy – «basshy-kóshbasshy» sanatynyń ıesi.
Mártebeli mamandyq
90-jyldardaǵy toqyraý kezeńinen keıin, onyń ústine táýelsizdiktiń alǵashqy jáne ekinshi onjyldyǵyndaǵy jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqtyń kesirinen bilim salasy quldyrap ketti. Mundaı máseleniń salqyny, ásirese salaǵa syrttaı oqyǵandar men dıplomdy jeńil jolmen alǵandardyń kóptep kelýi muǵalimderge degen qanshama ýaqyt boıǵy qalyptasqan oń kózqarasqa daq túsirgendeı edi. 2019 jyly qabyldanǵan «Pedagog mártebesi týraly» Zańy osy túıtkildiń túıinin tarqatýǵa sep bolǵan-dy. О́ıtkeni zań pedagogterge talapty kúsheıtý, qolaıly jaǵdaı jasaý, olardyń kásibı ósýin yntalandyrý jónindegi júıeli sharalar keshenin iske asyrýǵa múmkindik berdi. Mysaly, 2020 jyldan bastap mektepke deıingi, orta, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim salasy pedagogteriniń eńbekaqysy eki esege artty. Attestattaý qorytyndysy boıynsha mektepke deıingi, orta, qosymsha, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim uıymdarynyń 270 myńnan asa pedagogi biliktilik sanatyna baılanysty laýazymdyq jalaqysynyń 30-50% mólsherinde qosymsha aqy alady. Dırektorlar biliktilik sanatyn rastaǵan jaǵdaıda eńbekaqysyna tıisinshe 30, 50 nemese 100 paıyz qosymsha aqy tólenedi. Tálimgerlik, magıstr dárejesine, sondaı-aq sport seksııalaryn júrgizgenine qosymsha aqy júıesi engizildi, orta bilim uıymdarynda dápter teksergenine qosymsha aqy mólsheri ulǵaıtyldy. Pedagogterdiń júktemesi azaıtylyp, olardyń eńbegin, sondaı-aq demalys ýaqytyn normalaý júıesi engizildi. 2021 jyldan bastap muǵalimderdiń aptalyq saǵat júktemesi 18-den 16-ǵa qysqartyldy. Bilim sapasyn qamtamasyz etý jónindegi aýmaqtyq departamentter janynan pedagogıkalyq etıka jáne pedagogterdiń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha keńester quryldy.
Úzdikterdi úkileý úlgisi
2012 jyldan beri «Úzdik pedagog» respýblıkalyq baıqaýy ótkizilip keledi. Jyl saıyn uıymdastyrylatyn baıqaý nátıjesinde osy ýaqytqa deıin 688 pedagog jeńimpaz atanyp, joǵaryda atalǵan zańǵa sáıkes 1000 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde (bıyl belgilengen mólsher boıynsha 3 692 000 teńge) syıaqy aldy. Máselen, 2023 jyly 64 úzdik ustazǵa jalpy somasy 220 mln 800 myń teńge kóleminde syıaqy tólengen.
Osyǵan qosa «Pedagog mártebesi týraly» Zańnyń 9-babyna sáıkes pedagogtiń asa úzdik jetistikteri jáne Qazaqstan Respýblıkasyna sińirgen aıryqsha eńbegi úshin memlekettik nagradalar, onyń ishinde «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» qurmetti ataǵy beriledi. «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» qurmetti ataǵyna ıe bolǵan pedagogterge de aılyq eseptik kórsetkishtiń 1000 eselengen mólsherinde birjolǵy syıaqy beriledi.
2023 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes «Bilim berýdegi ózgeristerdiń 1000 kóshbasshysy» jobasy iske qosyldy. Sol jylǵy kadr rezervine engen 207 pedagogtiń 148-i (71,5%) konkýrssyz dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Qazirgi ýaqytta 385 úmitker áńgimelesýden ótkizilmek. Respýblıkalyq kadr rezervine kirgen pedagogter konkýrstyq rásimderden ótpeı-aq laýazymdarǵa taǵaıyndalady. Sondaı-aq laýazymǵa taǵaıyndaý kezinde attestattaýdan ótpeı «birinshi sanattaǵy basshy» biliktilik sanaty beriledi.
Jas kelse – iske
Joǵaryda jazǵanymyzdaı, bilim salasyndaǵy jas muǵalimderdiń qatary az. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda 2021 jyldan bastap salaǵa jas bilikti mamandardy tartý baǵytynda birqatar shara qabyldandy. Atap aıtqanda, pedagogıkalyq baǵyttarǵa grant sany artty (2022 – 15 273 grant, 2023 – 15 923, 2024 – 15 973); pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha oqıtyn joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine shákirtaqy mólsheri 58 myńnan 67 myń teńgege deıin ulǵaıtyldy; pedagogıkalyq mamandyqtarǵa ótý baly 50-den 75 balǵa deıin kóterildi, bul rette pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túsetin talapkerlerdiń ulttyq biryńǵaı testileýdiń ortasha baly 115 baldy qurady.
Qazir daryndy jastar arasynan pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túsýshilerdiń oń dınamıkasy baıqalady. 2023 jyly 1797 «Altyn belgi» tósbelgisiniń ıegerlerine grant taǵaıyndaldy. Jergilikti atqarýshy organdar bólgen pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha joǵary bilimi bar mamandardy daıarlaýǵa arnalǵan bilim berý grantynyń sany artyp keledi.
«Pedagog mártebesi týraly» Zańnyń 12-babyna sáıkes aýyldyq jerdegi pedagogke turǵyn úı, onyń ishinde qyzmettik jáne (nemese) jataqhanaǵa áleýmettik kepildikter; zańnamada kózdelgen tártippen jeke turǵyn úı qurylysyna arnalǵan jer ýchaskeleri kózdelgen. Sonymen qatar aýyldyq eldi mekenderge kásiptik qyzmetti júzege asyrý jáne turý úshin kelgen pedagogke jergilikti ókiletti organdardyń sheshimi boıynsha turǵyn úı satyp alý nemese salý úshin kóterme járdemaqy, áleýmettik qoldaý kórsetiledi.