Daý nege kóp? Adamdar nege jıi aryzdanady? Bir qaraǵanda buǵan jaýap ta ońaı tabylatyn sekildi. Alaıda, burynǵydaı «Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry» deıtindeı jaǵdaı alystaǵan kórinedi. Sondyqtan biletinder adamdar quqyn qasaqana buzatyndar bar deıdi. Olar kimder? Sebebi nede? Adamdar quqyn quqyq qorǵaýshylar qorǵaıdy dep túsinemiz ǵoı. Olardyń sany da jetip artylady. Mundaı izgilikti iske ózge memlekettik organdar, partııalar, túrli qoǵamdyq uıymdar da barynsha atsalysyp baǵady. Iá, kóptik qylmasyn. Alaıda, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyn únemi qorǵap, qadaǵalap otyrý qajettigin elimizdegi quzyrly organ – Bas prokýratýranyń ózi de aıtyp otyr.
Máselen, jaqynda Bas prokýratýranyń alqa májilisi ótti. Onda Bas prokýror A.Daýylbaev baıandama jasady. Sonda ol: «Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaı otyryp, eseptik kezeńde qylmystyq óndiristiń sotqa deıingi satysyna qadaǵalaý jasaý aıasynda prokýrorlar zańsyz ustalǵan myń jarymnan astam (1506) adamdy bosatqan, toǵyz júz otyz adamǵa qatysty zańsyz shuǵyl izdestirý is-sharalary toqtatylǵan» dedi. Mundaıǵa nelikten jol beriledi? Myń jarym adamdy zańsyz ustaǵandarǵa nelikten shara qoldanylmaıdy? Aıtyp qoıý az, eń durysy ony boldyrmaý emes pe?
О́ıtkeni, baıandamada: «Áleýmettik-ekonomıkalyq salada prokýrorlar 395 myń zań buzýshylyqty anyqtady. 16 myńǵa jýyq zańsyz quqyqtyq aktilerdiń kúshi joıyldy. 746 myńnan astam azamattardyń, onyń ishinde 239 myń kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary qorǵalyp, qalpyna keltirildi» deıdi. Kórdińiz be, adamdardyń quqy úshin shyryldap araǵa túsip jatqan prokýrorlar ǵana eken.
Bul oraıda Azamattardyń eńbek aqylarynyń tólenýi salasyndaǵy quqyqtaryn qorǵaý jónindegi Prezıdent tapsyrmalary da oıdaǵydaı oryndalýda kórinedi. Byltyrǵy jyly barlyǵy 134 myń jumysshynyń paıdasyna 5 mlrd. teńgeden astam qarjy óndirilse, onyń ishinde 92 kásiporynda somasy 1 mlrd. teńgeden astam qaryz tolyǵymen ótelgen. Ásirese, qoldanylǵan sharalardyń arqasynda 500 mln. teńgege jýyq qaryz ótelgen Qaraǵandy, Qostanaı oblystarynyń jáne Almaty qalasynyń prokýratýralary erekshe kózge túsken.
Baıandamadan prokýrorlardyń quqyq qorǵaý barysynda barlyq salany qamtamasyz etip jatqany anyq baıqalady. Máselen, bıznesti zańsyz tekseristerden qorǵaý jónindegi Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý aıasynda Ulttyq kásipkerler palatasymen yntymaqtastyq jalǵasyn tapqan. Byltyrǵy jyly prokýrorlar 10 myń bıznes sýbektileriniń quqyqtaryn qorǵap, memlekettik organdardyń 880 laýazymdy qyzmetkerin túrli jaýapkershilikke tartqan. Osynyń nátıjesinde Memleket basshysy jarııalaǵan moratorıı ótken jyly tekserýlerdiń jalpy sanyn 176 myńǵa nemese 67 paıyzǵa azaıtýǵa múmkindik bergen. Bul rette jeke kásipkerlik sýbektilerin tekserý sany 142 myńǵa nemese 82 paıyzǵa azaıyp (173 082-den 30 807-ge deıin), onyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine qatysty tekserýler 136 myńǵa nemese 86 paıyzǵa tómendegen (158 915-ten 22 050-ge deıin). Sóıtip, búginde árbir prokýratýrada jumys jasaıtyn mobıldik toptar kásipkerlerdi tıimdi de jedel qorǵaıtyn qural bolyp otyr. Olar 2014 jyly kásipkerlerdiń quqyqtary buzylýynyń 750 faktisiniń jolyn keskendigin eskersek, úlken kómek.
Bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jumys isteı bastaýyna saı jáne shekara mańyndaǵy taýar aınalymy máseleleriniń ózekti bola túsýine oraı keden salasyndaǵy zańdylyqty qamtamasyz etý jóninen jumystar da jete júrgizilip keledi. Osy júrgizilgen tekseristerdiń qorytyndysymen 1400 astam zań buzýshylyq anyqtalsa, 2 mlrd.-qa jýyq teńge kólemindegi memleketke keltirilgen shyǵyn óndirilgen. Sol sııaqty 2 mlrd.-tan astam somanyń kontrabandalyq taýaryn memlekettiń kirisine ótkizýge sharalar qabyldanǵan.
Sol sııaqty memlekettiń múddelerine sottarda ókildik ete otyryp, prokýrorlar 35 myńnan astam qylmystyq, 113 myńnan astam azamattyq jáne 244 myńnan astam ákimshilik isterdiń qaralýyna qatysqan eken. Prokýrorlardyń keltirgen narazylyǵyna sáıkes 1405 tulǵaǵa qatysty 1873 azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha sot úkimderi zańǵa sáıkestendirilipti. Osylaısha, olardyń tikeleı aralasýynan keıin memleket kirisine 20 mlrd. 600 mln. teńge, azamattar men zańdy tulǵalardyń paıdasyna 3 mlrd. 700 mln. teńgeden astam, sonyń ishinde 1 mlrd.-tan astam teńgege jalaqy boıynsha qaryzdardy óndirip alý týraly sot sheshimderi oryndalǵan kórinedi.
Al ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bastap Bas prokýratýranyń jetekshiligimen ulttyq aldyn alý tetiginiń jumysy bastaldy, bul azamattyq qoǵamnyń oń baǵasyn alyp otyr. Sottalǵandarǵa shartty túrde merziminen buryn bosatý, qatań jazany neǵurlym jeńiline aýystyrý tárizdi yntalandyrý sharalaryn qoldaný tájirıbesi de keńeıtilýde. «Túrmedegi adamdar» sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan osy sharalarmen qatar ótken jyly Bas prokýratýranyń alqa májilisterinde penıtensıarlyq densaýlyq saqtaý, qaıtalap jasalatyn qylmystardyń profılaktıkasy, bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda qylmystyq «kóshbasshylar» men ekstremıstik sıpattaǵy radıkaldar áseriniń taralýyna tosqaýyl qoıý máseleleri qaralǵany belgili.
Sonymen, jalpy alǵanda, atqarylǵan is az emes ekendigi kórinip tur. Sondyqtan bıylǵy jyly da Bas prokýror Memleket basshysynyń baǵdarlamalyq qujattary men tapsyrmalarynan týyndaıtyn kóptegen mindetterdi júzege asyrýǵa tıistimiz deıdi. Endeshe, qoldaryndaǵy bılikti paıdalanyp, adam quqyqtaryn buzyp jatqandarǵa da bir shekteý bolatyn shyǵar.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».