Álem elderiniń arhıvshileri Almatyda

Qazaqstan Prezıdenti Arhıvi Ha­lyq­aralyq arhıvter keńesiniń (ICA), IýNESKO-nyń Almaty qalasyndaǵy О́ńirlik keńsesiniń qoldaýymen, Syrtqy ister mınıstrligi, Má­denıet jáne aqparat mınıstrligi, Almaty qalasy ákimdigimen birlese otyryp, tarıhı-mádenı, qujattyq murany saqtaýdyń ózekti máseleleri boıyn­sha kásibı qoǵamdastyqpen syndarly dıalog qurýǵa shaqyrdy. Bul arhıv­terdi damytýdyń ınnovasııalyq ıdeıa­laryn qalyptastyrýǵa, úzdik arhıv­tik tá­jirıbeni taratýǵa yqpal etedi.

Halyqaralyq aýqymdy jıyn Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń kongress qatysýshylaryna joldaǵan quttyqtaýynan óris aldy. «Barshańyzdy arhıvshilerdiń kezekti kongresiniń ashylýymen quttyqtaımyn. Arhıv salasy qyzmetkerleriniń bul basqosýynyń mańyzy zor. Kongress alǵash qurylǵan kúninen bastap bilikti mamandar óz ıdeıa­laryn ortaǵa salyp, tájirıbe almasatyn, arhıv isi salasyndaǵy zertteýlerdiń jańa tásilderin qarastyratyn dıalog alańyna aınaldy. Alqaly jıynnyń kún tártibinde mańyzdy qujattardy saq­taıtyn ınstıtýttardyń qazirgi qoǵamdaǵy orny jáne BUU-nyń ornyqty damý maqsat­taryna jetý jolyndaǵy róli sııaqty ózekti máselelerdiń qamtylýy – sonyń aıqyn dáleli. Búgingi is-sharanyń  Qazaqstan Prezıdenti Arhıviniń 30 jyl­dyǵyna oraı ótýinde erekshe mán bar. О́z isine adal kásibı mamandardyń birneshe býyny qa­jyrly eńbegimen táýelsiz Qazaqstannyń shejiresine qatysty qundy qujattardyń muqııat saqtalýyna zor úles qosyp ke­ledi. Kongreste keń aýqymdy ári ashyq pikirtalastar negizinde naqty usynystar ázirlenip, osy saladaǵy túıtkildi máse­lelerdi sheshý úshin ǵylymı jáne tehnolo­gııalyq áleýetimizdi jumyldyrý mańyzdy ekenine basa nazar aýdarylady dep sene­min», degen Prezıdent quttyqtaý hatynda.

Kongreste alǵashqy sóz tizginin alǵan Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiligi Jalpy bóliminiń meńgerýshisi Nurdáýlet Tóleev qujattarmen jumys isteıtin ádiste­melik uıym retinde arhıvter memleket qa­byldaǵan sheshimder júıesinde aıryq­sha oryn alatynyn atap ótti. Nurd­áý­let Tóleuly arhıvter memlekettik ap­parattyń jumys isteý negizin qujatpen qamtamasyz etip, arhıv mekemelerine memleket jadysynyń, onyń ıdeologııalyq jáne ıntellektýaldyq damý negizi onda­ǵan jyldar buryn júkteme alatynyn eske saldy.

Qazaqstan Prezıdenti Arhıviniń dırektory Álııa Mustafına kongress jumysynyń kún tártibi men erejesin úılestire otyryp, moderatorlyq min­detti óz qolyna aldy. «Arhıvter tu­raqty damý jolynda» atty baıandama­synda arhıv isi maman­dary betpe-bet keletin negizgi, ótkir máselelerdi or­taǵa saldy. Ol óz sózinde arhıv isin damy­týdaǵy halyqaralyq úrdis bir­neshe negizgi baǵytpen sıpattalatynyn atap ótti. Bul – arhıvterdi sıfrlandyrý, qoljetimdilikti damytý, arhıvterdi zertteý jobalaryna biriktirý, klımattyń ózgerýi jaǵdaıynda qujattardyń saq­talýyn qamtamasyz etý, derekterdi qor­ǵaýdyń quqyqtyq jáne etıkalyq máse­leleri, arhıvshilerdiń kásibı quzyretin damytý, arhıv úderisin birizdendirý jáne standarttaý. Joǵaryda atalǵan úrdis tehnologııalyq, klımattyq jáne mádenı ózgeristerge baılanysty oryn alatynyn aıtty. Á.Mustafınanyń aıtýyn­sha, búginde arhıv jumysynyń sharttary túbegeıli ózgergen. Sıfr­lyq ǵasyr arhıv qujaty, ony qorǵaý men saqtaýdy qaıta qaraýdy qajet etedi. Qarym-qa­tynas­tyń ózgergen tásilderi memleket pen qoǵamnyń ózara is-qımylynyń qujat­talǵan negiziniń saqtalýyna qaýip tóndirýde: aqparat joǵalýy, burmalanýy múmkin, tehnologııalyq eskirý ony oqyl­maıtyn jáne jaramsyz etýi múmkin. Al aqparattyń jańa tarıhı jaǵdaıda jańa urpaqpen jańǵyrtylýy qoǵamdyq sananyń barometri ispetti. «Osydan bizdiń azamattarymyzdyń, siz ben bizdiń jaýapkershiligimiz ben quqyqta­rymyzdy túsinýimiz týyndaıdy. Biz búgin jańa keleshekke qadam basatyn mejege jettik. Solardyń biri «aqyldy arhıvti» qurý traektorııasy, dep atap ótti Álııa Qusaıyn­qyzy.

BUU Jahandyq kommýnıkasııalar departamentiniń ókili jáne Qazaqstandaǵy BUU aqparattyq bıýrosynyń basshysy Vlastımıl Samek aýqymdy is-shara­lar­dyń biri sanalatyn arhıvshiler kon­gresine qatysý ol úshin úlken márte­be ekenin jetkizdi. «Qazaqstan arhıv­shilerimen eki jyl buryn da kezdes­ken bolatynbyz. Bul alańda biz eń aldymen, tájirıbe almasamyz. О́z máseleńdi ózge eldiń mysalymen salystyryp, qa­rastyryp, dıskýssııa jasap, talqylaý óte qyzyq. Bul mindet búgingi is-sharanyń da bir bóligine aınaldy. Ornyq­tylyq qoǵam úshin qashanda ma­ńyzdy, osyǵan úles qosqandaryńyz úshin erekshe alǵys aıtqym keledi», dedi BUU ókili.

Osy jyldar aralyǵynda bilim, ǵylym jáne mádenıet uıymy retinde IýNESKO mádenı murany jahandyq deńgeıde ilgeriletýde sheshýshi ról atqardy. Qazaq­stan men IýNESKO arasyndaǵy barlyq deńgeıdegi kópjosparly yntymaqtastyq ártúrli halyqaralyq mádenı almasýlardy keńeıtýge, bilim, ǵylym jáne mádenıet salasyndaǵy IýNESKO hartııa­sy maqsattaryn iske asyrýǵa, sondaı-aq, uıym qyzmetiniń barlyq negizgi ba­ǵyttary boıynsha jobalardy tabysty júzege asyrýǵa yqpal etedi. Kongress qatysýshylarymen onlaın baılanysqa shyqqan IýNESKO bas dırektorynyń orynbasary Taýfık Djelassı halyq­aralyq mańyzdy mıssııanyń Qazaqstanǵa qatysty osy tusyna jete toqtaldy.

T. Djelassıdiń aıtýynsha, IýNESKO-nyń álemdik mádenı muralardy saqtaý boıynsha júrgizip kele jatqan umtylysy 1992 jyly qurylǵan «Álem jady» baǵ­darlamasynyń negizinde jatyr. «Bul baǵdarlama jalpy adamı tájirıbeni jazatyn baǵa jetpes qujattardy tabıǵı apattardan, tehnogendi qaýipter men shek­teý­lerden qorǵap, aýdıovızýaldy, sıfr­lyq saqtalýyn qamtamasyz etedi. О́ıtkeni adamzattyń ótken tarıhy jazbalarǵa ǵana táýeldi emes, ol beıbit jáne ınklıýzıvti qoǵamnyń negizi sanalady. Qazaqstan «Álem jady» baǵdarlamasynyń toly­ǵýyna eleýli úles qosyp, óz kúshimen semınar ótkizý múmkindigine ıe bolyp otyr. Qoja Ahmet Iаsaýı jazbalary jáne Nevada-Semeı halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń aýdıovızýaldy qujattary jáne arhıv qoryndaǵy Aral teńizi týraly málimetter Qazaqstannyń álem boıynsha baı mádenı murasyn saqtaýǵa, taratýǵa beıimdiligin kórsetti. Qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń «ózge tilimen mádenıetti bilý adamdy sol halyqqa tán etedi» degen ǵajap sózi bar. Bul – úlgi alýǵa shabyttandyratyn sóz. Sonymen qatar arhıvter aldynda turǵan ózekti másele – ekologııalyq jáne ınfraqurylymdyq táýekelder. Klımattyń ózgerisi, aýa raıynyń kúrt qubylýy qujattardyń saqtalýyna aıtarlyqtaı qaýip tóndirýi múmkin. Osy máselelerdi retteý úshin arhıvtik ın­fraqurylymnyń turaqtylyǵyn arttyrý qajet. IýNESKO qundy materıaldardy ekologııalyq qaýipterden qorǵaý úshin tabıǵı apattar táýekelderin basqarý strategııalaryn ázirleý maqsatynda álemmen belsendi yntymaqtasady. Atap ótkim keletin másele, Qazaqstanǵa qatysty kóptegen mańyzdy jazba sheteldik mekemelerde, ásirese, Eýropa arhıvterinde saqtalǵan. Halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý osy ortaq resýrstarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin mańyzdy. IýNESKO osy bastamalar boıynsha kez kelgen eldi qoldaýǵa tyrysady. Bolashaq urpaqtyń taǵdyry úshin ortaq mádenı jadymyzdy saqtap qalamyz», dedi T.Delassı.

Túrkııa Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik arhıvter basqarmasynyń dırektory Muhammet Ahmet Toqtemirdiń baıandamasynda halyq­aralyq yntymaqtastyq jáne Túrkııadaǵy arhıvterdi saqtaý sharalary týraly keńinen aıtyldy. Basqarma dırektorynyń málimetine qaraǵanda, Túrkııadaǵy arhıv qory 150 mln qujatty, 550 myń regıstrdi qamtıdy. Elde arhıv salasynda qyzmet kórsetýdiń belgili bir standarty engizilgen. Tarıhı máni zor biregeı ári mańyzdy derekti mura bıo­lo­gııalyq, hımııalyq, fızıkalyq qaýip-qaterdiń barlyq túrinen qorǵalǵan. Qu­jattardyń jaǵdaıyn arnaıy mamandar qadaǵalap, tekserip turady. Búlingen, zalalǵa ushyraǵan qujattar arhıv qoryna tirkeýge alynǵannan bastap qolmen nemese tehnologııalyq tásilmen óńdelip, qaıta qalpyna keltiriledi. Halyqaralyq yntymaqtastyqqa aıryqsha mańyz beriledi. Dıreksııa 72 eldiń memlekettik jáne ulttyq arhıvterimen, sonyń ishinde Qazaqstanmen de yntymaqtastyq týraly protokolǵa qol qoıǵan. Bul kelisimder qujattardyń úlgilerimen almasý, bas­paǵa qujattardy birlesip ázirleý, kórme­ler men ǵylymı kezdesýler, arhıv qujat­taryn júıeleý, qalpyna keltirý, sıfr­lyq júıege kóshirýge baılanysty trenıngter uıymdastyrý, zamanaýı arhıv tehnologııasy salasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý sııaqty máselelerdi retteýdi kózdeıdi.

Ulttyq tarıhı-mádenı murany nasıhattaý jáne qundylyǵyn arttyrý maqsatynda izdenis jolynda júretin mamandardy bir forým aıasyna birik­tirip otyrǵan Qazaqstan arhıv qaýym­dastyǵynyń da óz mindeti bar. Mańyzdy salanyń úılesimdi qyzmet atqarýyna Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi basshylyq jasaıdy. Halyqaralyq is-shara qatysýshylaryna quttyqtaý hatyn joldaǵan mınıstrlik basshysy Aıda Balaeva Qazaqstannyń kez kelgen keleli máseleni taqlylaýǵa beıbit jáne ashyq alań ekenin aıtyp, álemniń ár túkpirinen kelgen arhıv salasy ókilderiniń nátıjeli jumys júrgizip, konstrýktıvti dıalog quratynyna senim bildirdi. Prezıdent Arhıviniń ujymyna arhıv isin zaman talaptaryna saı damytyp, halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý jumysyna jetistik tiledi.

IýNESKO Baılanys jáne aqparat sektorynyń qujattyq mura bóliminiń basshysy Fakson Banda «Álem jady» baǵdarlamasy tujyrymdamasyna keńinen toqtaldy. Baǵdarlama ǵalamnyń ár eli­niń arhıvterinde, kitaphanalary men mura ınstıtýttarynda saqtalǵan derekti muralardy jınaqtaýǵa negizdelgen. Bul qujattar ortaq mádenı mura re­tinde bola­shaq úshin saqtalýǵa tıis ǵy­lymı jańalyqtar, fılosofııalyq qoz­ǵalystar, aǵartý ıdeıalary týraly baıandaýy múmkin. Onyń aıtýynsha, kongress eki maqsatty kózdeıdi. Bul birinshi kezekte «Álem jady» baǵdarlamasy týraly mura ınstıtýttary mamandarynyń qulaǵyna jetkizýge, ekinshiden, halyqaralyq reestr­­­ge engizýge bolatyn jańa nysandar iz­denisine qozǵaý salý úshin kerek. «Ol búgingi jáne ótken shaqtaǵy rarıtetter men qujattar bolýy múmkin. Mysaly, COVID-19 kezeńinde biz HH ǵasyrdyń bas kezindegi ıspan tumaýy, osyndaı epıdemııaǵa adamdardyń qalaı qarsy turǵany týraly arhıv derekterin zerttep kettik. Soǵan sáıkes búgingi qoǵamnyń eki jyl burynǵy pandemııany qalaı qabyldaǵanyn qujattandyrdyq. Bul aqparatty biz keleshek urpaqqa qal­dyramyz», deıdi IýNESKO ókili.

Barlyq jetekshi saladaǵy ózara ortaq yntymaqtastyqqa Qazaqstan men О́zbekstan tarapy birdeı múddeli. Ásirese arhıv isindegi jalpy tájirıbe almasýǵa, baılanysty nyǵaıtýǵa, arhıvterin odan ári jiti damytýǵa eki el de kóp kóńil bóledi. О́zbekstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi janyndaǵy «О́zarhıv» agenttiginiń dırektory Ýlýgbek Iýsýpov ulttyq biregeılikti aıqyndaıtyn negizgi ustynnyń biri retinde arhıv isin de atady. «Arhıvter, mýzeıler qundylyǵyn, elimizdiń murasyn óskeleń urpaqqa jetkizýge bizdiń ótkenimizdi, qundy­lyǵymyzdy, dástúrimizdi kórsete otyryp, ulttyq biregeıligimizdi aıqyn­daıdy. Bul mekemeler mádenı bilim berý qyzmetimen ǵana aınalysyp qoımaı­dy, ekonomıkalyq, ekologııalyq, áleýmet­tik ornyqtylyqqa da úlesin qosýda. Eko­no­mıkalyq jaǵynan alǵanda, mádenı mura eldiń ekonomıkasynyń damýyna múm­kindik beredi. Týrıstik sektordy jan­dandyrady, óz kezeginde týrısterdiń kelýi jańa jumys oryndarynyń ashylýy­na, kásipkerlik pen ınfraqurylymnyń damýyna jol ashady. Patrıottyqtyń qalyptasýyna túrtki bolady, jastar sana­­synyń jaǵymdy ózgerisin týdyrady» deıdi «О́zarhıv» basshysy. Sondaı-aq ol onlaın aqparattyq málimetter bazasyn qurý, aýdıtorııaǵa usyný úshin sıfrlyq tehnologııalar bazasyn paıdalaný keregin alǵa tartty.

QHR Memlekettik arhıv basqarmasy ǵylymı tehnologııa jáne aqparattandyrý departamenti dırektorynyń orynbasary Dın Deshen sońǵy jyldary eleýli tabysqa qol jetkizip kele jatqan Qytaı eliniń mysalynda «aqyldy arhıvterdiń» tujyrymdamasy men tájirıbesi ha­qynda sóz qozǵady. Qytaıda arhıvterdi aqparattandyrý, normatıvtik aktilerdi jasaqtaý, aqparattyq ınfraqurylym men arhıvtiń jedel júıesin qurý, sıfrlyq arhıvtik qujat basqarýdyń tıimdi júıesi qurylǵan. Arhıv qujattaryn sıfr­landyrý boıynsha jumys sheńberine áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń eleýli qoldaýyn kórsetetin elektron­dy resmı qujattardy, sıfrlyq foto­sýretterdi, dybys jazbalardy, beı­ne­jazbalardy jáne jedel derekterdi saqtaý, basqarý kiredi. Qytaıda arhıv qyzmetin sıfrlandyrý jumysy ótken ǵasyrdyń sońynda bas­talyp, damýdyń úsh kezeńinen ótken. Nátıjesinde, ǵylymı zertteý, elektrondy arhıv, vırtýaldy arhıv uǵymy engizildi. Búgin Qytaıda 240-qa jýyq joǵary deńgeıli sıfrlanǵan arhıv bar. Sońǵy onjyldyqta Qytaı ınterneti damyǵan alpaýyt elge aınalyp, «aqyldy qoǵamnyń» qurylysyn bel­sendi ilgeriletýge, jańa dáýirge laıyq arhıv salasynyń ishki suranysyn ǵana emes, syrtqy ózgeriske beıimdiligi de eskerilip, qajetti mańyzdy shara qol­danyldy. «Aqyldy arhıv» – jańa tujy­rymdamalardyń biri. Ol 2013 jyly resmı túrde engizildi. «Aqyldy arhıv» sıpattamalary kóp. Qytaı eli bul qujat tujyrymdamasyn bastapqyda qara­paıym úlgide qoldanyp, keıin birtindep keńeı­tip, tereńdetýdi qolǵa aldy. Dın Deshenniń tal­daýyna qaraǵanda, aqpa­rattyq re­sýrs­­tardy qoldanýdyń tásilderi kóp. Zııat­­kerlik jınaq qu­ras­tyrý, tazalaý, biryńǵaılandyrý, bas­qarý, saqtaý, qol­­danysqa túsirý, qaýip­sizdikti qam­tama­syz etý, aqyldy qyzmet kórsetý, avto­mat­tan­dy­rý sekildi túrli sheshimdi usy­na alady.

Kongress sheńberinde plenarlyq jáne paneldik sessııalar, vorkshoptar, vebınarlar, arhıvter men ýnıversıtetterge saparǵa shyǵý, jetekshi halyqaralyq jáne otandyq sarapshylardyń sheberlik sabaqtary, semınarlar jáne hakatondar, qujattyq kórmeler ótti. Kongress aıasynda Prezıdent Arhıvi bastamasymen jaryq kórgen birneshe jınaq kópshilikke tanystyryldy. Olar: «Mem­lekettik, arnaýly memlekettik jáne vedomstvolyq arhıvterdiń qujattardy jınaqtaý, saqtaý, esepke alý men paıdalaný máseleleri boıynsha normatıvtik-quqyqtyq aktiler jınaǵy», «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń qa­zirgi kezeńdegi ǵylymı zertteý qyz­metiniń ózekti baǵyttary» taldamaly materıal­dar jınaǵy, «Arhıvshiler men qujat­tanýshylardy kásibı turǵydan daıar­laý jáne oqý-ádistemelik quraldarmen qam­ta­masyz etý» atty kitaptardyń jibek baýy kesilip, mazmunyna qysqasha sholý jasaldy.

Aqparatty saqtaý, ony paıdalanýda azamattardyń teń quqyn saqtaý, «aqyldy arhıv» qurý – arhıvtiń turaqty damýynyń úsh negizgi quramdas bóligi, osy úsheýi ortaq bir maqsatqa jumylsa, memleket pen qoǵamnyń ómirine belsendi aralasatyn berik arhıv klasterin qalyptastyra alady. Búginde arhıvterge memlekettik sektorǵa el ekonomıkasyna qatysýǵa qaýqary bar naqty usynyspen shyqqany mańyzdy. Bul arhıvtiń keleshek damýy úshin, bedelin kóterip, qundylyǵy men mańyzyn kórsetýge kómektesedi.

«Mura ınstıtýttary qoǵamdy ornyq­ty damytý jolynda» atty kon­greske kelgen qatysýshylar ár baǵyt boıyn­sha jumysyn qorytyndylaı kele, qa­rar qabyldady. Halyqaralyq arhıvkongress jumysy Qazaqstanda arhıv qyzmetkerleriniń kongresin turaqty ótkizý boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń bastamasyn qatysý­shylardyń aıqyn qoldaýlaryn kórsetti.

II kongress qatysýshylary ózderiniń munan keıin de aqparatqa qol jetimdilik, jol ashyqtyq týraly BUU konvensııasyn, azamattar men uıymdar rólderin óristetý týraly Orhýss konvensııasyn, Halyqaralyq arhıvter keńesiniń mura­ǵattary boıynsha ámbebap deklarasııa­syn, kongreste qaralǵan usynystardy qoldaıtyndaryn rastady.

Qatysýshylar barlyq deńgeıde naqty isterdi júzege asyryp, sharalardy qoldaýǵa mindettenedi.

ALMATY