Maqtymquly jáne qazaq óleńi

«Elim úshin ómir súrem tym asqaq», «Arttaǵyǵa asyl hat» dep jaratýshydan daryǵan bıik mıssııa qudiretin tasqa bas­qandaı aıqyn tańbalaǵan Maqtymquly Pyraǵy. Túrikmen halqynyń tiri sózin ulyqtaǵan, oǵyzdyń poetıkalyq sanasyn jańǵyrtqan dara. Maqtymquly ózin anyq kóre bilgen: «Maqtymquly, iri me eń, Táńir tilin kúrmegen?». Qazaqtyń Iman­júsibi sáýle bop saýlaǵan otty jyrmen óz beınesin tap basyp aıtty: «Qyp­shaqtyń myń qatyny ul tapsa da, Báribir Imanjúsip bola almaıdy!». Er asyly solar boldy. Eger olar osy zamanda ómir súrse, Gollıvýd, keremet ak­terler jolda qalar ma edi? Tabıǵı harız­ma, er azamatqa laıyq bekzat tek­tilik, jalǵany joq bolmys, degdarlyq, tańdaýlyǵa tıesili nesibe.

Maqtymquly sóz energııasyn tuń­ǵıyq sezgen aqyn: «Aıtylǵan sóz – bolar órt», «saqta bizdi ashy tildiń zárinen». Sóz kıeli, ómir men ólim, tirshilik qupııasy sózge baılanǵan. Qazaqta: «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq», «Jaqsy sóz – jarym yrys». Habarsyz ketken aǵa-iniden tirideı aırylyp, qıyn-qystaý jaýgershilik zamannyń qara bulty seıilmeı, eli úshin qaıǵy ýytyn shekkenimen týǵan hal­qynyń keleshek taǵdyryn aq batamen órnektegen Maqtymquly:

«Úlde menen búlde kıer serisi,

 Jupar shashar jıdegi men jemisi.

 Jaısańdar men jaqsylar kil el ishi,

 Jer jumaǵy bolar eli túrikmenniń».

«Men qalaǵan qabyrǵa, bilip qoı, jer kindigi, Azat bolar ol árkez, onda túrik­men ordasy». Halyq kókeıinde tun­ǵan qýatty tiri sózge telingen eń asyl arman-murat has aqynǵa ǵana darıdy. Abaı Qunanbaıuly (1845-1904) 150 jyldaı buryn «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» dep ǵylym-bilimnen kem qalǵan, qarańǵyda zaryqqan eliniń taǵdyryn oılap kúızeldi. Maqtymquly men Abaı eskilik meńdegen rýlyq júıede ómir súrdi. Ekeýi de rýsyz sóz sóılemedi, áıtkenmen poezııada óz tegin, shejirelik derek, shyqqan taıpasyn jıi aıtsa da, ártúrli taıpalardan quralǵan qany bir halyqty bóle-jarmaı birtutas kórýimen kemeńgerlik tanytty. Áleýeti bar halyqtarda rýhanı tolysý, eseıý ýaqyty bastalarda irilik, tulǵalyq fenomen paıda bolýy tabıǵı zańdylyq.

Aǵylshyn ádebıetiniń negizin salǵan Djefrı Choser, nemis ádebı tiliniń bastaýynda turǵan Martın Lıýter, jańa dáýir ádebıetiniń irgesin qalaǵan iri tulǵalar – nemis fon Gete, orys Pýshkın, túrikmen Maqtymquly, qazaq Abaı, saha Platon Oıýnskıı – óz halqymen qosa adamzattyń baǵyna týǵan sýretkerler. XVIII ǵasyrda tarmaq-tarmaq sóz magııasy birtutas ádebıet qoryna quıylaryn, poezııa adamzattyń ortaq qazynasy bolǵandyqtan, keleshekte dúnıejúzilik ádebıet dáýiri týyp, ár halyqtan tań­daýly ókilder ekshelip shyǵaryn 1827 jyly 31 qańtarda Gete anyq boljaǵan. Da­nyshpan Gete ádebıetke «asqan uly aqyn» degen dál uǵymdy engizdi. Abaı aıt­paqshy, «О́leńge árkimniń-aq bar talasy, Sonda da solardyń bar tańdamasy», qudaı áýlıe qylmasa naǵyz aqyndyq kisige qonbaıdy. Ejelgi Rım aqyny Vergılıı sııaqty Maqtymquly men Abaı bolashaqqa ashylǵan altyn kilt ıesi, poe­zııa paıǵambary edi.

Aqyndar taǵdyry qaı ýaqytta bolsyn qasiretke toly. «Maqtymquly: Ol kim edi tabanynan soıdyrǵan? Dýrdy shahır: Nesımı ǵoı tabanynan soıdyrǵan» («Suraq-jaýap»). Oǵyz násili Nesımı (1369-1417) ázerbaıjan ádebıeti bas­taýynda turǵan uly aqyn, kertartpa dinbasylar aıyp taǵyp, Mysyr sultany onyń terisin tirideı sypyrǵan.

Ákesi Dáýletmamed Azady sýfıı, ǵalym, aqyn, qos baýyryna jáne ákesine ar­naǵan Maqtymquly jyrlary En­kıdýdy Gılgamesh joqtaǵany sııaqty. Maqtymquly ákesin «Oǵylym-Azadym» atty qalyby dıalog óleńde sıpattaı­dy, áke kókjıekten bilim izdegen bala­syn alys jol, qaterli saparǵa jiber­gisi kelmeı qınalady. «Aýǵan jaqta mu­­sylman da qatygez» deıdi janashyr áke, úsh ǵasyrdaı ýaqyt ótse de bul sóz­diń ýytty shyndyǵy tarqamaı tur­ǵany ókinishti. Pyraǵy ákege tartyp ul týaryn, tektik qasıetti jyrlady: «Joqtaıynshy Azadyny, Azadyǵa kim jetedi?»; «Baharymnyń nur tańy – qaıda meniń Azadym? El-jurtymnyń jyr-sáni – qaıda meniń Azadym? Ǵóklenimniń urpaǵy – qaıda meniń Azadym?». Abaı inisi Ospan, uly Ábdirahman ólgende jazǵan birneshe joqtaýda «Ata tegiń mundaǵy – Orta júzdiń ulyǵy» dep óz áke­si Qunanbaıdy ulyqtap, tuqym tek­tiligin jyrǵa qosty.

Maqtymquly Abaıdan 121 jyl buryn týǵan, bir-birin bilmese de ekeýara úndestik, kongenıaldyq qubylys zor bolmaǵy súıinishti. Olardyń erotıkalyq saryndaǵy bııazy, ádepten aspaǵan, búrkemelengen lırıkasynda óte uqsastyq bary aıqyn. Maqtymqulynyń «Neke», «Bul kún», «Nazdy Dilbar» jáne Abaıdyń «Álıfbı óleńi», «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa», «Jigit sózi», «Qyz sózi», «Kózimniń qarasy» sııaqty lırıkasy buǵan aıǵaq. «Maqtymquly ǵashyq dertin, О́leńimen emder bul kún». Túrikmen sha­ıyr «Qarańǵyda tań edim. ...Kózsizderge kóz edim, Sózsizderge sóz edim, Tabany taımas boz edim»; «Kim tyń­daıdy ókpemdi, Rahymnan joq belgi» dese, qazaq shaıyry «Qyzyl tilim býyn­syz, Sózimde jaz bar shybynsyz, Tyń­daýshymdy uǵymsyz, Qylyp táńirim bergen-di» deıdi. Mundaı parallelder, oı kemeńgerligi qos tulǵada óte mol ári jıi kezdesedi. Iаpyraý, qandaı uqsas tanym úndestigi, dana teńdestik! Maqtymquly: «Dúnıe – ıt, jaqsyńdy – qaýyp ketip barady» dese, Abaıda: «Jany aıaýly jaqsyǵa qosamyn dep, Árkim bir ıt saqtap júr yryldatyp». Ar­tyq týǵan ekeýdiń ýaıym-qaıǵysy, aınala nadan elge nalýy, kún astyndaǵy aýmaly-tókpeli dúnıeni aıqyn kórýi, elim-jerim kórkeıse degen azamattyq asyl muraty bir-birinen aýmaıdy. «Maq­tymquly, bilgirsip, Túzemeksiń kimdi ursyp?! Maǵan kelgen myń qyrsyq, Ketti me dep jylaǵyn». Abaı: «О́zderińdi túze­ler deı almaımyn, О́z qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń»; «Bir qaıǵyny oı­la­sań, Júz qaıǵyny qozǵaıdy». Maq­tym­qulynyń «Naýryz», Abaıdyń «Ja­z­ǵy­tury» atalǵan shedevr óleńderi keńistik qudireti sarynymen qosa til kestesi asa kórkem tabıǵat lırıkasy.

Maqtymquly murasyn orys tiline arǵy tegi qypshaq Arsenıı Tarkovskıı kóp aý­darǵan. Qan tartady. Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty, túrikmen topy­raǵynda týǵan daryndy aqyn Dúı­sen­bek Qanatbaev ana tiline (1940-2011) Maq­tymquly jyrlaryn súıip tárjimalady.

Sfragıda – ár óleńniń sońynda óz esimin belgilep, atap jazý dástúrin qazaqtan góri túrikmen shaıyrlary jıi qoldandy. XIV ǵasyrdaǵy ázerbaıjannyń uly aqyny Nesımı týraly dastan jazǵan Nurmuhammed-Ǵarıb Andalıb, ózin mahabbat padıshahy ataǵan Mollanepes jáne Maqtymquly, ár óleńine mór basqandaı óz esimimen bekitýi jarasymdy. Parsy-tájik klassıkalyq poezııasynan jalǵasqan ıgi dástúr.

Kóshpeli elderge tán ortaqtyq bar. Maqtymquly men Abaıda musylmandyq eshatologııa, tozaqpen qorqytý joq. Maq­tymquly «Kók táńiri, o, Ahmet Iаsaýı, Me­niń saqypjamalymdy kórdiń be?»; «Túrkis­tanda Qoja Ahmet aty óship barady» dep qaıǵyrady. Abaıda ımanı jyrlar tereń.

Abaıdyń nemere inisi Shákerim ózin Mutylǵan, ıaǵnı Umytylǵan ataıdy. Maq­tymqulynyń laqap esimi Pyraǵy, ıaǵnı Aırylǵan: «Jalynda, órten, Pyraǵy, Jastyqtyń bolmas turaǵy»; «Men Pyraǵy, jany ǵashyq, Kópti kórdim aryp-ashyp»; «Kóńil sherin, Pyraǵy, tereńirek qozǵashy, Meniń osy syrymdy / Kimge bolsyn talǵap aıt». Abaıda: «О́leń shirkin – ósekshi, jurtqa jaıar, Syrymdy toqtataıyn aıta bermeı». «Pyraǵy, kózdiń shyraǵy, Sóngenshe suhbat quralyq»; «Pyraǵy buzbas sóz shyrqyn, Kóredi-aý bárin, kóz, shirkin... Jyl ótken saıyn qyz-qyrqyn, Uıat pen ardan tonalar»; «Pyraǵy, baıqa, aıdahar, Jatpasyn toryp jolyńdy» dep áıel zatynyń opasyzdyǵyn ısharalaıdy. Abaı: «Qandaı qyzda lázzat bar jan tatpaǵan, Sulýy bul zamannyń tek jatpaǵan», «Sen meni ne etesiń?», «Oınasshy qatyn bolsa qar, Ańdyǵan erde qala ma ar?» dep jazǵyrady.

«Úsh júz alpys áýlıe bar, Barsań Hasar taýlaryna» dep Maqtymquly óleń­ge qosqan áýlıeli Mańǵystaý – eki halyqqa ortaq ólke. Ejelden shóleıt qum­dy en jaılap kóship-qonǵan qazaq pen túrikmen sóz qudiretin, aqyndyqty qaster tutqan. Nurlan Orazalın «Jylat­pańdar aqyndy! Aqyn – eldiń arýaq qonǵan arqasy!» dep jyrlasa túp-ta­myry bir qos butaq qypshaq-oǵyz túrikteriniń tanym-túısigi.

Klassık aqyn Qadyr Myrza Álı «Maqtymqulynyń zary», «Kemıneniń shapany» atty jyrlar jazdy. Maqtym­quly medalin alǵan, «Bes myń jyl­dyq tarıhyn túrikmenniń, Bes-on kún­de aıǵaqtap aıtam qalaı?..» dep Ashha­bad saparynan tebirengen Ǵalym Jaı­lybaı túrikmen sıklin jazdy. Esen­ǵalı Raýshanovtyń qustar týraly zoologııalyq esselerinde túrikmen halqy týraly izgi oılar bar. Svetqalı Nurjan Maqtymqulynyń «Qaıranda ǵoı, qaıranda» atty óleńin aýdardy. «Shyn ǵashyqtar arnap Haqqa yshyǵyn, Qaıranda ǵoı, qaıranda ǵoı, qaıranda. ...Hırka kıgen Qul Qoja Ahmet – Pirimiz, Saıramda ǵoı, Saıramda ǵoı, Saıramda»; «Maqtymquly, tilge dilden ushqyn ber, Qulshylyq qyl – taptasa da ústińdi el. Taǵaty joq, ǵıbadatsyz miskinder, Erteń máńgi armanda ǵoı – armanda». Bul óleń túrikmen aqynynyń allashyl bolmysyn jáne kindik Azııa halyqtaryna ıslam dinin ashqan ári eldik salt-dástúrge laıyqtap, qasıetti Qurandy ana tilinde jyrlap sińirgen Qoja Ahmet Iаsaýı áýlıeni pir tutqanyn aıǵaqtaı túsedi.

Aıgúl KEMELBAEVA,

jazýshy