Ulttyq sportty uıystyrý – eldik maqsat

– Dalalyq tartystan qa­lalyq órke­nıet­tiń ózegine oıysqan etnosport ala­many da tarıh qoınaýyna ketti. Kósh­peliler mádenıetine dendeı boı­latý­dy kózdeıtin saıys­ty ótkizýde jaýap­ker­shilikti ju­myla kótere aldyq dep paıym­daımyz.

– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn elimizde ót­kizý – Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń usyny­symen júzege asqan mańyzdy shara. Arqa tósin alaman doda­lar­dyń dúbiri kernegen aıtýly alamandy joǵary deńgeıde uıym­dastyrýdy jaýapty oryn­darǵa júktedi. Buǵan deıin Dú­nıejúzilik kóshpeliler oıyndary úsh márte Qyrǵyzstanda, bir ret Túrkııada ótti. Biraq bul dodalarda ulttyq oıyn túrleri saıys­tan góri kórsetilimdik festıval dárejesinde uıymdastyryldy. Qatysýshy memleketter óz hal­qynyń kóshpeli mádenıetindegi ulttyq oıyndarynyń tarıhyn áıgileýge umtyldy. Al bizge Dú­nıejúzilik kóshpe­liler oıyndaryn halyqaralyq standartqa saı ótkizý júkteldi.

– Siz buǵan deıin Ult­tyq sport túr­leri qaýymdas­ty­ǵynda bas hatshy boldyńyz. Tól oıyn túrlerin damytýǵa etnosport alamany serpin berdi dep aıta alamyz ba?

– Erterekte ulttyq sport túrleriniń tanymaldylyǵy, halyq arasynda keńinen nasıhattalýy dál qazirgi bıigindeı boldy deı almasaq kerek. Tipti bi­rer jyl buryn tól oıyndarymyzdy ulyqtaýǵa, damytýǵa aı­tarlyqtaı kóńil bóline qoı­ǵan joq. Olımpıadalyq sport túrlerimen salystyrǵanda ulttyq oıyndarymyz óz dárgeıinde dáriptelmedi. О́ristetýge bólinetin qarajat ta mardymsyz boldy, damytýǵa serpin beretin kadr tapshylyǵy da qatty bilindi. О́ıtkeni joǵary oqý oryndarynda ulttyq sport­tyń mamandaryn daıarlaý isi júıeli júzege aspady. Ási­­rese at sporty túrlerinen bilikti kásip ıeleri áli de qat. Sondyqtan da úsh baǵytta strategııalyq jospar túzilip, mamandar daıar­laý, ınfraqurylymdy ny­ǵaı­tý, ındýstrııany kúsheıtýge kó­ńil bólindi. Kadr ázirleýde ju­mysshy toby qurylyp, ǵa­lym­darmen birlese aýqymdy ju­mys atqarylyp, baǵdar­lama­lyq oqýlyqtar jazyldy. Sonyń ne­gizinde Almatydaǵy Qazaq sport jáne týrızm akademııa­synan ulttyq at sporty jattyq­tyrýshysy mamandyǵy ashyldy. Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetinen at sportynyń veterınary degen mamandyqqa oqytý júzege asty.

Sporttyq ınfraqurylymdy damytý­dyń da sharýasy shatqaıaqtap tur. Elimizde 40-tan asa atshabar (ıppodrom) bar desek, eshqaısysy da halyq­aralyq standartqa saı kelmeı­tin. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizýdiń nátıjesinde Astana qalasyndaǵy «Qazanat» ıppodromyna kúrdeli jóndeý júrgizilip, jańǵyryp, jańaryp, álemdik standarttyń talabyna sáıkes jabdyqtaldy. Úkimet­tiń, Astana qalasy ákimdi­giniń qadaǵalaýymen «ERG» kompanııa­synyń qarjysyna qaıta túlegen atshabar kez kelgen dúbirli dodany qabyldaýǵa qaýqarly.

Bizde áli de ulttyq sporttyń ınfra­qurylymyn jaqsartýǵa septigin tıgizetin keshender jetkiliksiz. Mysaly, kókpar oıy­nynyń standartyna saı alań óte qat. Teńge ilý, dástúrli sadaq atý, jamby atý sportynyń da stan­­­dartqa saı kesheni tapshy, tipti joqqa tán. Keleshekte osy olqy­lyqty ornyn toltyrý maq­­sa­tynda aýqym­dy jumys qolǵa alynyp, ulttyq oıyn túr­lerin sporttyq deńgeıde damy­týǵa arnalǵan alań, nysandar soǵylady dep senemiz.

Sporttyq ındýstrııany damytý da mańyzdy. Mysaly, attyń tuıaǵyn saqtaıtyn taǵany, shegeni alaıyq. Tipti er-turmannyń basqa da kerek-jaraǵyn óndirýde seh, ortalyqtar kemshin. El ishi ustaǵa kende emes, sondaı altyn qoldy azamattardyń isin ilgeriletip, damytýǵa arnalǵan seh ashylsa, ındýstrııany nyǵaıtýǵa serpin beredi. Odan syrt ulttyq oıyndy damytýǵa kúsh qosyp júrgen sportshylardyń biryńǵaı kıim úlgisin óndirýdi de júıeli jolǵa qoıý kerek.

At ındýstrııasyn damytý baǵytynda birqatar sharýa júzege asyryldy. Kezinde ushqyr­ly­ǵy synalǵanda aǵylshyn jyl­qysynan keıin ekinshi oryn ıelengen, al 100 shaqyrymdy 4 saǵat 1 mınýtta shaýyp ótip rekord ornatqan Qostanaı jylqy tuqy­myn kóbeıtý qolǵa alyndy. Bú­ginge deıin bul rekordtyń kó­besin eshbir jylqy tuqymy ja­ńart­qan joq. Keleshekte at spor­tyna qajet qylquıryqtarǵa degen suranysty shetelden satyp alýmen toltyrmaı, osy jyl­qy tuqymyn kóbeıtý arqyly máseleni sheshý qolǵa alyndy. 2012 jyldan beri Qostanaı jyl­qy tuqymyn ósirýge sýbsıdııa berý toqtap qalǵan edi, byltyrdan bastap qaıta jandandy. Ár óńirde osy júırik tuqymyn ósirip, kóbeıtýge yqylasty aza­mat­tardyń da qatary artyp ke­ledi. Ǵylymı zertteý júr­gizemin deıtin ǵalymdarǵa, jylqy tu­qymyn satyp alyp mal basyn arttyrýǵa beıil sharýaǵa memleket qarjylaı qoldaý kórsetedi.

Ulttyq sport túrlerin damytýda klımattyń da tıgizer áseri zor. Mysaly, kókpar oıy­ny ór­kendesin desek, alty aı qys­tyń astynda qalatyn oblys­tarda da jyldyń ár mezgilinde tartys ótýge tıis. Árıne, oǵan jabyq, aıazdy kúnde jylýy qo­sylatyn keshen soǵylýy kerek. Ońtústik óńirlerde damyǵan oıyn teriskeıde de, sol deńgeıge jetkende ǵana básekeles­tik artady. Deı turǵanmen de, elimizde 10 ulttyq sport klýby, 13 ulttyq sportqa baýlıtyn mektep jumys isteıdi. Mine, osy sport mek­tep­teriniń baǵdarlamasy áli de tolyqtyrylyp jazylýǵa tıis.

– Ulttyq oıyn túrlerin halyq­aralyq standartqa saı dárejede damyta alamyz ba? Máselen, kókpar oıyny.

– Bıyl sáýir aıynda Túr­kııada ótken VI forýmda zertteýshi mamandarymyz oılaryn ortaǵa saldy. Kókpar oıynynyń erejesi jalpyǵa ortaq bolý kerektigin aıtty. Tar­tys kezinde eń aldymen adamnyń ómirine qater tónbeýin, attyń on eki múshesine zaqym kelmeýin eskertti. Bul tartys bizde kókpar, qyrǵyzdarda kókbóri ataýymen óris ala beredi, al kóshpeliler oıyndarynda ortaq ereje, álem­dik standartqa saı biryńǵaı tártippen ótkiziledi degen baılam jasaldy. Biraq kókparǵa da, kókbórige de keıbir elder áli de oń qabaq tanytpaıdy. Se­bebi atty sabaý, tipti arasynda er ústindegi kókparshyǵa da qamshynyń tıip ketýi, eńkeıip jerdegi serkeni ilý kezinde omyraý­lap kelip qaǵýy, attardyń birin-biri soǵýy, túıýi sheteldikterge jat kórinedi. Olar «Horse Ball» degen regbı oıyny sekildi at ústin­degi saıys­ty damytqan. Mu­nda qaǵý, soǵý, attardy sabaý joq. Biz de keleshekte kókpar oıy­nyn osyndaı órkenıetti saıys sana­tyna qosylýǵa laıyq ortaq ere­jesin áli de shırata túsýimiz qajet.

– Kóshpeliler oıynda­ry­na qatysqan sportshylary­myzdyń ázirligi júıeli júrgi­zildi me?

– Qurama komanda jasaqtalyp, birneshe kezeńdik oqý-jattyǵý jıyny ótti. Sodan soń Týrızm jáne sport mınıstrliginiń qol­daýymen eki keshendi ǵylymı top quryldy. Birinshi top qaty­sýshy adamdardyń ázirligine, den­saýlyǵyna zertteý júrgizse, ekinshi top saıysqa minetin attar­dyń áleýetin baqylady.

Sportshylarǵa buǵan deıin genetıkalyq pasport berilip, fýnksıonaldyq dıagnostıka jasalǵan emes. Keshendi top osy olqylyqty bútindedi. Nátı­jesinde, bapkerlik quram qaı sport­shyǵa qandaı salmaqty jat­tyǵý jasatýǵa bolatynyn aldyn ala saraptap otyrdy.

At sporty túrlerine minetin sáıgúlik­terdi irikteý Almaty oblysynda ótken oqý-jattyǵý jıynynda júrgizildi. Kók­parǵa, kókbórige, teńge ilý, jamby atý, aýdaryspaqqa qaı at yńǵaıly ekeni saralandy. Tipti attardyń júrektiligi, minezi­niń sha­dyr­lyǵy, ne jýastyǵy, úrkek­­tigi jiti qa­daǵalandy. Ár jylqyǵa arnaıy dıagnostıkalyq taldaý ja­saldy. Mamandar attarǵa jem-shóbi, sýy qandaı mólsherde bolý keregin atbegilerge jazyp berdi. Keshendi ǵylymı toptyń júıeli jumysy paıdasyn tıgizdi.

– Tóreshilerge arnaıy semınar da uıymdastyryldy emes pe?

– Etnosport alamanynda buǵan deıin tóreshilerdiń biliktiligin arttyratyn semınar ótken emes. Astana tórindegi semınarda ár sporttyń bas tóreshisi men hatshylary qazylyq etýshilerdiń qarym-qabileti saralanyp, jo­ǵary deńgeıli tóreshilerge ser­tıfı­kat berildi. Keleshekte Dúnıe­júzilik kóshpeliler oıyndarynda, bolmasa ulttyq sport túrlerinen ótetin álem chempıonaty, qurlyq dodasynda sertıfıkat alǵan tóreshiler qazylyq ete alady.

– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynyń bas tóreshisi boldyńyz. Kók­­par dodasynyń fınaldyq tartysynda týyn­daǵan daýdyń túıini qalaı tarqatyldy?

– Qyrǵyzdar kókbóri dep ataıtyn oıyn men bizdiń kókpar dodasynyń erejesindegi aıyrmashylyq 26 tarmaqtan turady. Kókpar saıysynyń bas tóreshisi Ǵanı Ahmetbaev bas­taǵan tóreshiler alqasymen beı­ne qaıtalaýdy bir emes on shaqty ret qaradyq. Ras, bizdiń kókparshy qyrǵyz quramasynyń oıynshysyna qamshy kótergen. Biraq oıynnyń ústin­de emes, tartys toqtap, kókparshylar alań jıeginen tysqary shyǵyp ketkende bolǵan jaıt. Kókpardyń erejesine saı bizdiń oıynshy 2 mınýtqa oıynnan shettetilip, shara qoldanyldy. Ony da qom­synǵan kórshilerimiz marapattaý sátinde Ánuranymyzǵa qurmet tanytpaı, marapat alańynan túsip ketti. Sporttyq etıkaǵa jat qylyq kórsetken qyrǵyz oıynshylaryna shara qoldanylady. Ne aıyppul salynady, ıa bolmasa osy oıynshylar kókpar saıysynan eki-úsh jylǵa shettetiledi. Kóshpeliler oıyndarynyń bas tóreshisi retinde uıymdastyrý dıreksııasyna osy máselege qatysty qorytyndy sheshimdi jiberdik. Olar Dúnıejúzilik etno­sport konfederasııasyna jol­dady. Qandaı sheshim shyǵar­ǵany aldaǵy kúnderi habarla­nady. Dúnıejúzilik kóshpe­liler oıyndarynyń kózdegeni – halyqtar dostyǵyn nyǵaı­typ, el men eldiń barys-kelisi jaqsarýyna altyn kópir ornatý. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta mun­daı keleńsizdik oryn almaýǵa tıis.

Qoryta aıtqanda, Dúnıe­júzilik kósh­peliler oıyndary 21 saıys túrinen ótse, barlyq dodanyń joǵary deńgeıde uıym­dastyrylýyna aıryqsha kóńil bólindi. At sporty, qusbegilik tartysyna qatysýshylardyń júırikteri men qyrandaryna da barlyq jaǵdaı jasaldy. Sport­shylardyń jatyn orny, saıy­s kesheni de júıeli retteldi. Tóreshiler de qajetti kerek-ja­raqtan tarlyq kórgen joq. Ár sport túrinen saıysty birneshe kameramen túsirdi, ádil, ashyq bolyp, burmalaýshylyqqa jol bermeý qatań qadaǵalandy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qýanysh NURDANBEKULY,

«Egemen Qazaqstan»