Osy ýaqytqa deıin Joshy han týraly ártúrli dúnıelerdi oqyp keldik. «Aqsaq qulan – Joshy han» týraly ańyz ben kúı qulaǵymyzǵa bala kúnimizden sińdi. Tipti mýltfılmnen kórip óstik. Ol kezde bir tústi qara sur ekran bolsa da ulttyq qundylyqtar molyraq sııaqty edi. «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?», «Aqsaq qulan – Joshy han» sekildi mýltfılmder tamashalaıtynbyz. Qazir bulardyń ısi de joq. Múmkin dál sol ýaqytta telmiretin basqa dúnıe bolmady. Aıtpaǵymyz ol da emes, Joshy han edi ǵoı.
Bizdiń ulttyq ádebıette jaqsy saqtalyp, uly Shyńǵys qaǵanǵa (handardyń hany, uly han) Joshy han ólimin estirtken ańyz tolǵaýly kúı búginge tegin jetpegen-aý. Rasynda, Joshy han týraly jastaı estigen ańyz-áńgimeler janymyzǵa qanshalyqty sińisti bolsa, keıinirek qarasaq, onyń týýy da, ómiri de, ólimi de jumbaq eken. Ol anasynyń qursaǵynda jatqanda, áli qýatty handyqqa aınalmaǵan Temýjin kúrenin merkitter shaýyp, Bórte anany tutqyndap alyp ketkeni týraly derekter ushyrasty. Buǵan týǵan uly Joshynyń Shyńǵystan buryn ólgeni qosyldy. Onyń ústine, el ishine naqty ádebıetterden góri qytaılar túsirgen «Shyńǵys han» atty serıal keńirek tarap ketti. Onda da Joshy kimniń balasy ekeni aıqyn emes, ekiushty kórsetiledi. Sodan keıin be, álde burynyraqta ma, osy taqyrypqa baılanysty dóńgelek ústelder ótkenin bilemiz. Biraq mektep jasynan estip ósken kúı men ańyz, Ilııas Esenberlınniń «Altyn Orda» trılogııasy Joshy handy uly babamyz retinde kókeıge qondyrǵan. Al bıyl ǵana jaryq kórgen «Joshy han» atty Ularbek Dáleıdiń myna kitaby – joǵarydaǵy áńgimeniń bárine núkte qoıǵan derekti tarıhı roman.
«Joshy han kim edi, onyń minez-qulqy, keshken taǵdyry, shekken mehnaty, bolmys-bitimi, tabıǵaty, túpki muraty qandaı, kóksegeni ne?», taǵysyn taǵy qaptaǵan suraqtyń naqty jaýaby joǵaryda biz ataǵan tarıhı romannan aıqulaqtanady. Qytaı jylnamalary, Rashı ad-Dınniń «Jamıǵ at-taýarıh», M.Maǵaýınniń «Shyńǵys han» romanyn taǵy basqa eńbekterden naqty derekter men siltemeler kórsetilip otyrǵandyqtan, oqıǵalary nanymdy. Joshy ómiriniń keıbir burmalanǵan tusyn qaz-qalpyna túsirgendeı qabyldandy. Onda bulaı dep jańsaq jazylyp ketken, shyndyǵy mynaý degen sóz joq, árıne. Oqyp otyrǵanda oqıǵalar tizbegi osyǵan deıin ornyǵyp qalǵan keı aqparattyń kúl-talqanyn shyǵaryp otyrady.
Árıne, Joshy týraly tolǵanǵanda, Shyńǵys qaǵandy aınalyp óte almaısyz. Qazaq handyǵynyń ilki bastaýy sanalatyn bul tarıh sondyǵynan da orta joldan bastap óte shyqqandy kótermeıdi. Roman Esýgeıdiń erligi men qaharmandyǵyn kókteı ótip, qońyrat Taı sheshenge quda túsýinen bastalady. Esýgeı atalary Qambaǵaı hannyń tatarlarǵa ketken kegi de áńgime bolmaı qalmaıdy. Taı sheshenge quda túsip, Temýjindi sonda qaldyryp, qaıtyp bara jatqan Esýgeı jolaı tatarlar qonysyna tap kelip, ýlanyp shyǵýshy edi ashyq derekte. Jolda tatarlar ýlap jibergen delinetin. Biz paraqtaǵan Ularbek Dáleıdiń «Joshy han» romanynda qııat taıpasynan taraıtyn borjyǵynnyń atalasy taıjýyttardyń sardary Tarǵytaıdyń isi bolyp shyǵady. Esýgeı bahadur qudalyqqa júrerinde onyń kómekshisi Todo men qyryldaq Tarǵytaıdyń jasyryn sóılesetini bar. Bahadur qaıtarynda tatar qonysyn basyp óterin bilgen qyryldaq Tarǵytaı qastandyǵyn Todonyń qolymen atqarady. Iаǵnı tatarlardyń qonysynan dám tatyp shyqqan Esýgeı ýlanǵan soń, kinálini alystan izdemesi belgili. Muny aıtyp otyrǵanymyz – bul sumdyqtyń syryn bes-alty jasar hanzada Joshy ashady. Eki keshtiń arasynda orda tóńireginde júrgen Qorshyny izdep shyǵyp, qansyrap óleıin dep jatqan Todonyń ústinen túsedi ǵoı. «Ba-alam... Sen kimsiń? О́lip baramyn, sý, sý bershi...» deıdi Todo. «Ata, men Esýgeıdiń balasy Temýjinniń úlken uly Joshymyn» ǵoı dese, sandyraqtap jatqan Todo: «Sen... Esýgeımin dediń be? Me... men Todegen-Kirtemin. О́ziń baǵyp ósirgen Todo. Temýjinge quda túsip qaıtarda, tatarlar qonysynan ótken soń Tarǵytaı bergen ýdy sýsynǵa qosyp ishkizip edim... Esýgeı, soǵystan keldiń be? Qymyz bershi... Tarǵytaı bergen qymyz shólimdi baspady», deıdi.
Bul qupııa basqa emes, bala Joshynyń jadynda qalýy tegin emes qoı.
Iá, Esýgeı ólerinde Temýjinge eski dosym Toǵryldan irgeńdi ajyrtpa dep ósıet qaldyrǵan. Bolashaq qaǵan bul ósıetti buljytpaı saqtaıdy. Báıbishesi Bórte Joshyǵa júkti kezinde Temýjin qonys qarap syrt ketip, merkitter qonysyn shaýyp, qatynyn qoldy qylady. Alaıda merkit shapqynshylary orta jolda Toǵryl hannyń uly Sángúnniń qolyna túsip, dereý han aldynda jaýapqa tartylady. Esýgeıdiń qan qosyp, qymyz ishisken andasy Toǵryl hanǵa Temýjin balasy esebinde. Sondyqtan kelini Bórteni ardaqtap, kútip-baǵyp ustap, keıinirek Temýjin Qasar men Býyrshy, Joshy-Tarmala batyrdy Saba noıanmen jiberip aldyrady. Temýjin ózi kelmegendikten, bulardy Toǵryl han aqylshysy Qoıyldyr-Joshyǵa bes júz jasaqpen kúzettirip jiberedi. Jolda, borjyǵyndardyń qonysyna jete bere, Bórte tolǵatady. Buǵan deıin Qojyn-bıke atty qyzdy bolǵan Temýjin tuńǵysh ulyn sonda kórip, aǵynan jarylady:
– Saba noıanǵa erip, Toǵryl han ordasyna kelgen Joshy-Tarmala batyr istiń yǵyn tapty. Kóshti aqylgóı Qoıyldyr-Joshy bastap, jasaǵymen qorǵap keledi ári shaýyp kelip súıinshi surady. Ulymnyń aty Joshy bolsyn! – dep edi deıdi avtor kitabynda. Bul – 1182 jyldyń kúzi. Osy kúzde Temýjin ákesi esebindegi Toǵryl han men Jamuqaǵa arqa súıep, úsh merkitti shaýyp, jurtynan bostyrady. Dúnıege Joshynyń kelýimen alapaty arta túsedi.
Ol kezdegi kóshpeli el balasy besikten beli shyǵa atqa qonary belgili. Joshy jastaıynan mahabbatqa malshynyp ósedi. Shyńǵys hannyń basqa balalaryndaı, týǵan baýyrlary Shaǵataı men Úgedeıdeı qıǵashtyǵy joq, ózimen ózi birtoǵa ári úlken júrekti parasat ıesi retinde sýretteledi kitapta. Ol bala kúninen anasy Bórte ǵana emes, ájesi О́gelinniń, qala berdi Temýlin apasynyń baýyrynda aýnap-qýnap, qýlyq-sumdyǵy bylaı tursyn, jaýyzdyqtyń ne ekenin bilmeı erjetedi. Únemi keshirimdi, jany izgilikke qanshalyqty jýyq bolsa, qaısarlyǵy men batyrlyǵy da bir mysqal kem túspeıtin Joshynyń ákesi qaǵannyń basqa uldaryna qaraǵanda qasireti de sol bolady. Joly da bolǵysh, sonysyna qaraı taǵdyry da aýyr jeńimpaz tulǵa. Júreginde mahabbat, elge degen janashyrlyq sezim molaıǵan saıyn adam taǵdyry da aýyrlaı bereri tarıhtan belgili bolsa, sonyń bir mysaly Joshy der edik. Bul kitap jazylmaı turyp, Shyńǵys han uldarynyń kim ekenin taný maqsatynda tórt ulyna qoıǵan suraǵy men olardyń jaýaby aıtylatyn el aýzynda júrgen ańyz bar edi ǵoı. Qalǵan úsh ulynyń jaýaby bir-birinikine uqsas: jer júzin jaýlaý, dúnıeni baǵyndyrý, bıligin kúsheıtý bolsa, Joshynyń jaýaby ǵana ózgeshe turypty shyqpaýshy ma edi? Onda el shaýyp, qan aǵyzý joq, úıir-úıir jylqy aıdap, beıbit eldiń berekeli tirshiligin elestetý ǵana kórinedi. Sol nıeti men peıiline bergen shyǵar, barlyq qazaq hanynyń atasy Joshy ulysy búginge deıin qarashańyraq, túgel túrik jurtynyń tóri retinde atyn joımady. Sonaý myńjyldyqtardan tamyr tartqan rý-taıpalar men irili-usaqty elder baıyrǵy mekeninde otyrǵanyn kóremiz. Nesheme ǵasyrlar men dáýirlerden beri úzilmeı kele jatqan altyn júlgeniń arnaly basynda uly Shyńǵys qaǵan men onyń parasatty hám dańqty uly Joshynyń turǵany qazirgi Qazaqstan úshin maqtanysh qana emes, ólmes murat, sónbes shyraq, urpaqqa rýhanı qýat der edik. Joshydan týatyn Orda Ejen men Batý hannyń tuqym-tuıaǵy – ult úshin jan berip, jan alysqan tórelerdiń sońy kúni keshegi Álıhan Bókeıhanǵa bir-aq tireledi. Demek, Ularbek Dáleıdiń «Joshy hany» eldiktiń altyn qazyǵyn qaqqan babalar tarıhynyń altyn paraǵy, Joshynyń tulǵasyn jan-jaqty kórsetken tatymdy taýarıh. Ákesi uly qaǵan jarlyǵymen qylyshyn qanǵa sýaryp, el shapqan onyń joryq saıyn qyby qanyp, mereıi asqanyn kórmeımiz. Alty jasynda atasynyń qandaı satqyndyqtan ólgenin bilgen hanzadaǵa odan keıingi ómirdiń qalaı tıeri osy emeýrinnen-aq belgili emes pe? Jan-jaǵyn jaýlap, tamam túrikti biriktirem dep júrgende, ol muraty tórtkúl dúnıeni baǵyndyrýǵa ulasyp ketken áke jarlyǵy tóbesinde tursa, kózi aqıyp, júregine kek qatyp, qan tilep turatyn Shaǵataıdyń shaldýar, kesir minezi aldynan shyǵa berse... Qansha qaharman, batyr bolǵanymen, onymen taıtalasar ishińde sonshama aqyl-parasat jatsa, Joshynyń taǵdyry ákesinikinen de aýyr da azapty, kúrdeli de mehnatty der edik. Onyń Shyńǵys hannan buryn qaıtýynda da osyndaı syrdyń ushtyǵy jatsa kerek. Kitapty oqyp bolǵanda, osyndaı ártarapty oı men sezim, izgilik pen zulymdyqty tarazylaǵan suraq pen saýaldar bas kóterip, aqyl-oıyńdy ár tustan ıektep, keıde Joshynyń janyn aýyrtqan Shaǵataı inisinshe shaǵady. Syrttan kelgen daý emes, qarýlanǵan qol emes, ishten jegen «jaý» jaman. Ol qandaı «jaý» deseńiz, hanzada kezinde áke jarlyǵymen uly joryqta júrip, Qutuqa bastaǵan eki myńǵa jýyq oıratty qapyda qyryp salýdyń ornyna, aman-esen jibere salatyny bar. Sonda tutqıyldan tap berer jerde turyp bylaı oılaıdy: «Qany bir, jany egiz, salty uqsas osynshama jurt bir-birimen nege sonsha bitispes jaýlyqqa barady, osynshama qan-qasaptan paıda kóretin kim?» dep oılady. Kúsheıgen saıyn mańyn jaıpap bara jatqan ákesiniń minezin túsine alar emes». Osyndaı jaqsylyǵynyń arqasynda Joshy tańǵuttar men taǵy basqa orman elderin qan shyǵarmaı, qaramaǵyna ótkizedi. Tipti keıbir janashyrlyqtary úshin áke tarapynan jazalanady.
Kitapta Joshynyń týǵanynan qazaq dalasyna kelip handyq quryp, aqyrynda jazataıym opat bolǵanyna deıin túgel sýretteledi. Baıypty eńbekti oqyǵan jan ult tarıhynyń altyn betterinen sanasyna sáýle sińireri anyq.