Bıyl HIH ǵasyrdaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysy jetekshileriniń biri, dańqty batyr Janqoja Nurmuhamedulynyń týǵanyna eki jarym ǵasyr tolyp otyr. Osyǵan oraı, taıaýda eldiń ardaqty tulǵasynyń týǵan jerinde ulyqtaý sharalary ótip, sonyń aıasynda respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyryldy. Sol jıynnyń qorytyndysy ispetti bul maqala otandyq jáne sheteldik arhıvterdiń qujattaryna, el ishinde saqtalǵan shejirelik derekterge negizdelgen.
Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda: «Bostandyq bizge ońaılyqpen kelgen joq. Ata-babalarymyz azattyq jolynda arpalysty. Talaı zulmat zamandar men náýbetterdi bastan ótkerdi. Osynyń bári halyqtyń esinde saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa berilýge tıis» degen bolatyn. Memleket basshysy aıtqandaı, qazaq halqynyń táýelsizdigi jolynda janyn pıda etken qaharmandardyń qatarynda Janqoja Nurmuhameduly da bar.
Syrym Datuly, Isataı Taımanuly, Kenesary Qasymuly bastaǵan iri kóterilister jeńiliske ushyraǵan soń, qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysy birjola janyshtalǵandaı kórindi. On toǵyzynshy ǵasyrdyń orta sheninde áli de bolsa táýelsizdigin saqtap, Syrdarııa ózeni boıyn jaılaǵan qazaqtar patshalyq Reseı, Hıýa jáne Qoqan handyqtarynyń endigi kezektegi shapqynshylyq nysanyna aınaldy. Ásirese Reseı ımperııasynyń joıqyn áreketi Janqoja Nurmuhameduly bastaǵan ult-azattyq kóterilistiń óristeýine qozǵaý saldy.
Halyq jadynda batyrǵa arnalǵan onnan astam tarıhı jyr-dastan urpaqtan-urpaqqa aýyzsha jetip, saqtalyp qalǵan. Bulardyń sapynda Musabaı, Nurmaǵambet, Jókeı, Luqpan, Qarman, Nursultan, Izjan, Ornyqbaı jáne basqa jyraýlardyń shyǵarmalaryn atap ótken jón. Mysaly, Janqoja batyr týraly jyrdy orys ofıseri I.V.Anıchkov Musabaı jyraýdyń óz aýzynan jazyp alyp, 1894 jyly baspa júzinde jarııalaǵan.
Janqoja Nurmuhameduly 1774 jyly dúnıege kelgen. Ol Kishi júz Álimuly taıpalyq birlestiginiń Kishkene Shekti rýynan shyqqan. Atasy Kıikbaı batyr kisi bolǵan. Ol týraly Elekeı Qasymovtyń 1847 jyly Janqoja batyrǵa jazǵan bir hatynda: «Meniń atam Ábilqaıyr han bolǵan kezde seniń atań Kıikbaı onyń batyry, ári bıi boldy. Sol kezde ekeýi birigip Syrdarııa ózeniniń boıynda kóship-qonyp júrgen qaraqalpaqtardy Hıýaǵa, Yrǵyz ben Torǵaıdy jaılap alǵan qalmaqtardy qytaı jerlerine qýyp tastap edi, bizdiń osy jerlerdi erkin jaılap júrgenimiz – solardyń arqasy», dep aıtylǵan.
Batyrdyń ákesi Nurmuhamed 1710 jyly dúnıege kelip, 1792 jyly Hıýa handyǵynyń zeketshisimen qaqtyǵysta qaza tapqan. Baılyqqa qumartpaǵan Nurmuhamedtiń 7-8 túıesi men 5-6 bıesi bolǵan degen derekter kezdesedi. Shejirege súıensek, odan tórt ul órbigen: Aqmyrza, Jolmyrza, Janqoja, Júzǵatar (nemese Jaýǵashar). Tabıǵatynan ustamdy Nurmuhamed jurtqa tynyshtyq bermegen Hıýa jáne Qoqan úkimdarlarynyń óktemdiginen qorǵaný maqsatynda uldaryn sarbazdyqqa baýlyǵan. Osydan bolar, Janqoja batyr qartaıǵan shaǵyna deıin qarýyn janynan bir sát tastamaǵan eken.
Janqoja bozbala shaǵynda-aq erkin, batyl minezimen el kózine túsip, 40 jasynda Syr boıyndaǵy qazaqtardyń arasynda joǵary bedelge ıe bolady. Batyrlyǵymen qosa, bı mártebesin ıemdenedi. Oǵan tipti aıyptyǵa ólim jazasyn taǵaıyndaý quzyreti berilgen. Mundaı bılik dárejesi negizinen Shyńǵyshan tuqymdarynda – Táýke, Ábilqaıyr, Sámeke, Jolbarys, Ábilmámbet, Abylaı, Ýálı handarda, Arynǵazy, Kenesary sultandarda, sondaı-aq Shektiniń taǵy bir batyry Eset Kótibarulynda bolǵany belgili. Mysaly, 1849 jyldyń sońynda beıqam jatqan eldi shapqan barymtashylardyń qolǵa túsken ekeýin darǵa asýdy buıyrǵan Janqojanyń úkimi dereý oryndalǵanyn estigen Reseı ımperııasynyń Shekaralyq komıssııasy bul istiń jaı-japsaryn qupııa túrde tekseredi. Ádildikti tý etip kótergen Janqoja batyr endi birde – 1848 jyly sultan Altynǵazy Nurymuly tórtqara rýynyń bıi Qulbaraq Bekbaýlyulynyń aýylyn shaýyp ketken kezde Jaıyq bekinisi ákimshiligine shaǵym aıtyp, búkil tonalǵan dúnıe-múlkin qaıtaryp berýge yqpal etken.
Qoqan men Hıýa handyqtary Syrdarııa boıyndaǵy qazaqtardy yǵystyryp, ol jerlerge bekinisterin sala bastaǵany jergilikti qazaqtardyń qarsylyǵyn týǵyzdy. Basqynshylar Qýańdarııaǵa taıaý ornalasqan Qaraq bıigine jaqyn Qurtóbe degen jerde bekinis salyp, onda 200-deı adamnan turatyn garnızondy jabdyqtady. Keıinnen Syrdarııaǵa tipti jaqyn mańda Qojanııaz bekinisi boı kóterip, ol sońyra Raıym bekinisi dep ataldy. Munyń izinshe Jańaqala bekinisi qatarǵa qosyldy. Bul aımaqtarda ejelden qazaqtar kóship-qonyp júretin. Hıýalyqtar salǵan bekinister saýda joldarynyń boıynda ornalasty. Olardyń áskerı jasaqtary árli-berli ótken kerýennen ǵana emes, qazaq dalasyna dendep enip, qarapaıym halyqtan da salyq jınap turatyn edi. Buǵan qosa, qoqandyqtar da eldiń mazasyn túgesip bitti. Olardyń bıligi Syrdarııanyń tómengi aǵysyna deıin sozyldy. Osylaısha, Syrdarııanyń oń jaǵalaýyn boılaı tutasqan áskerı bekinister qazaq dalasyna tereńdep kire tústi.
Qoqan men Hıýa handyqtarynyń jaýlap alý saıasaty óte qatań sıpat aldy. 1848–1849 jyldary Hıýa bekteri jibergen jasaqtardyń qazaq aýyldaryna shabýyly jıileı tústi. Nókerler tonaǵanymen qoımaı, maldy aıdap ketti, úılerdi órtedi, áıel zatyn kúńdikke saldy, bala-shaǵany aıaýsyz qyrdy. Olardyń maqsaty qazaqtardy óz bıligine boıusyndyrý, baǵyndyrý, sóıtip bodanǵa aınaldyrý edi. Maldan zeket, bıdaıdan ushyr, ıaǵnı ár tútinnen – bir qoı, on put astyqtan – bir put alynyp otyrdy.
Hıýa men Qoqanǵa qarsy shaıqastarda bedeli zor Janqoja batyrdy Reseı bıligi áýeli ózine qaraı tartýǵa umtyldy. 1845 jyly Orynbor shekara komıssııasynyń tóraǵasy Ladyjenskıı sheneýnik Beglovqa Janqoja batyrdy Jaıyq bekinisine shaqyryp, 200 rýbl jáne zerli shapanǵa arnalǵan shuǵany syıǵa tartýdy tapsyrdy. Beglov Janqoja batyrǵa adam jiberip, syı-syıapatty alý úshin bekiniske kelip ketýin suraǵan hat joldaıdy. Alaıda Janqoja batyr mundaı iltıpatqa jaı alǵys bildiredi de: «Men ondaı qurmetke laıyqty is jasamadym. Orysqa qatysty jaman nıette emespin», – dep qysqa jaýap qaıtarady. Sóıtip, Reseı ımperııasynyń arbaý saıasatyna aldanbady. Hıýalyqtardy talqandaýda tıgizgen kómegi úshin Reseı bıligi oǵan esaýl shenin taǵaıyndady. Biraq Janqoja qarttyǵyn alǵa tartyp, eshqandaı qyzmettik talaptardy oryndaı almaıtynyn aıtyp, ant bermese de, orysqa zııany joq ekenin eskertip, taǵy da shen alýdan bas tartty.
Osydan soń I Nıkolaı Janqojadan esaýl shenin qaıtaryp aldy. Janqoja batyrdan ant ala almaǵan general-gýbernator V.Perovskıı ony Kishkene shektilerdi basqarý isinen shettetti.
Janqoja batyr HIH ǵasyrdyń 40-jyldarynda orys bıligimen qarym-qatynasqa tek Qoqan men Hıýa handyqtaryna qarsy soǵysta odaqtas retinde qarady. Olar Raıym bekinisin salǵan kezde de saýda baılanystaryn ornatý úshin «kópesterińdi jiberińder» dedi. Biraq patshalyq Reseıdiń Syrdarııa áskerı bekinister jelisin salý arqyly óz bıligin ornatý maqsaty boldy. Otarlyq saıasattyń áreketteri Janqoja Nurmuhamedulyn jańa kóterilis bastaýǵa májbúrledi.
1853 jyly Aqmeshitti orys áskeri basyp alǵan soń Syrdarııa bekinister jelisi salynǵan jerlerdegi qazaqtar Reseı bodany bolyp sanaldy. Buryn Hıýa men Qoqan handyqtaryna ushyr men zeket tólep kelse, endi Reseıge jylyna bir tútinnen 1,5 rýbl kúmispen salyq tóleýge mindetteldi. Al qazaqtar ony qoımen ótegendikten, salyq artyǵymen alynatyn edi. Tipti jylyna bir emes, 3-4 retke deıin salyq jınaý ádetke aınaldy.
Syrdarııa bekinister jelisi salynǵan soń Jaıyq jáne Orynbor kazaktaryn Aral mańyna qaraı kóshirý bastaldy. Olarǵa qazaqtardyń jaıylymdyq jáne egindik jerlerin tartyp alyp berdi. Kóship-qonyp júrgen qazaqtar ár jyly jańa jerge kóship, tyńnan aryq júıesin qazýǵa májbúr boldy. Osyndaı jaǵdaılar qazaqtardy eń shuraıly jerinen aıyryp, sýǵarý júıesin buzdy. Jaıylymǵa mal jaıa almaǵan, ne egin ege almaǵan qazaqtar balyq aýlaýmen kúnkóris jasady. Biraq ahýal óte qıyn edi. Narazylyq órti órshı tústi.
Janqoja batyr bastaǵan kóterilis 1856–1857 jyldardy qamtydy. Kóterilisshiler sany 1856 jyldyń jeltoqsan aıynyń ortasyna qaraı 1 500-den asady. Kóteriliske Syrdarııanyń tómengi aǵysyn mekendegen Kishkene Shektiler ǵana emes, olardan bólek Aryqbalyq pen Aral teńizi arasyndaǵy kóptegen qazaq rýlary, onyń ishinde tórtqaralar men qarasaqaldar da qatysty. «Janqoja týraly málim bolǵany, ol 1 800-deı búlikshilerdiń basyn qurap, pishenge bara jatqan úsh qonystanýshyny tutqynǵa aldy jáne bireýin qataldyqpen mertiktirdi. Aıta keterlik nárse, Nurmuhamedov týraly egjeı-tegjeıli málimetti Syrdarııa jelisin basqarýshy myrza jetkizip beredi, ol búlikshilerge qarsy ózi attanýǵa sheshim qabyldap qoıdy jáne 23 jeltoqsanda Perovsk fortynan jyljyp ketti. Qazir Janqojanyń tobyry jáne onyń ózi, estýimizshe, Jańadarııa ózeniniń joǵary jaǵynda júr, ol jerde sumdyq tártipsizdikter oryn alyp otyr: onyń jaqtastary bir-biriniń malyn barymtalap, múlkin tonap jatyr. Janqojanyń narazylyǵyna tartylǵan qazaq bıleri men qarapaıym jurtshylyq maǵan hat joldady, onda ózderiniń qylyqtary úshin keshirim surady jáne onyń qaraqshylyq tobyna óz erkimen kelisim berip emes, zorlyqpen enýge májbúr bolǵandaryn jetkizdi», – delingen arhıv qujattarynyń birinde (Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik arhıvi, I383-qor, 14-is, 52-paraq).
Kóteriliske kóshpeli qazaqtarmen birge, Syr boıynda eginshilikpen aınalysatyn qazaqtar da belsene qatysty. 1856 jylǵy jeltoqsannyń sońyna qaraı olar Qazaly bekinisin qorshaıdy jáne birigip shaıqas júrgizý úshin hıýalyqtarmen, sondaı-aq Eset batyrdyń áskerlerimen kelissóz júrgizedi.
1857 jylǵy 9 qańtarda bolǵan iri shaıqas aldynda Eset batyrdyń qol astyna jınalǵan Shekti rýynyń birneshe júz qazaǵy Borsyqtan kelip, kóterilisshilerge qosylady.
Bul mezette Aqmeshitten general Fıtıngof bastaǵan 300 kazak, 320 jaıaý áskerden quralǵan jazalaý otrıadtary attanǵan bolatyn. Olar 54 zeńbirekpen jáne raketalyq stanokpen qarýlanǵan. Arhıv málimeti boıynsha: «Bul búlikti tyıý úshin Syrdarııa jelisiniń komandıri Perovsk fortynan №1 fortqa kelip, 300 kazaktan jáne 320 jaıaý áskerden turatyn, úsh zeńbiregi men eki raketalyq stanogi bar otrıadty jasaqtap, 9 qańtarǵa qaraǵan túni búlikshilerdiń Syrdarııany joǵary boılaı 17 shaqyrymnan alys emes jerdegi ordasyna attandy» (Reseı memlekettik áskerı-tarıhı arhıvi. 1441-qor, 1-tizbe, 82-is, 6-10-paraq).
1857 jyldyń basynda Janqoja áskeriniń quramynda 5 myń kóterilisshi boldy. Negizgi shaıqas Qazalyǵa jaqyn jerdegi Aryqbalyq mekeninde ótti. 9 qańtarda qysqa jáne qantógisti shaıqasta qazaqtar jeńilis taýyp, Hıýa aýmaǵyna qaraı shegindi. Batyrdyń nashar qarýlanǵan jasaǵy ot shashqan zeńbirektiń dobyna jáne myltyqtyń nóserdeı jaýǵan oǵyna tótep bere almady. Qazaq aýyldary qatań qysymǵa ushyrady. Fıtıngof qazaqtardy jazalaǵan áreketi týraly Perovskııge raportynda bylaı dep jazady: «Balyq kásipshiligin qurtýdaǵy basty kináliler jáne Janqoja Nurmuhamedovtyń sybaılastary – Kishkene Shekti rýy Asan tarmaǵynyń qazaqtary laıyqty jazadan taısalyp, Syrdarııanyń sol jaǵalaýynan oń jaǵalaýyna Eset Kótibarovtyń sońynan ergen Shektilerge qosylý maqsatynda ótkendigi týraly málimet alyp, men №4 batalonnyń 100 jaıaý áskerinen jáne 250 kazaktan turatyn, bir zeńbiregi jáne bir raketalyq stanogi bar otrıadpen birge olardy jazalaýǵa shyqtym, sóıtip Kishi Borsyq qumyn keship, keıbir aýyldy Mámbetbulaq saıynda qýyp jetip, olardy tonaý kezinde 100 túıe, 80 jylqy, azǵantaı ǵana múıizdi iri qara mal men 7 000-nan astam qoı oljalandy, sonyń ishinde ilgeri ketip úlgergen aýyldar qaldyryp ketkeni de bar» (Reseı memlekettik áskerı-tarıhı arhıvi. 1 441-qor, 1-tizbe, 82-is, 1-2-paraq).).
Janqoja batyr kóterilisi jeńilis tapqan soń da, burynǵysha halyq bıi retindegi qyzmetin jalǵastyra berdi. Halyq onyń ádil, halqyna degen adal peıilin erekshe baǵalady. Qazaqtyń kórnekti saıası jáne qoǵam qaıratkeri M.Tynyshbaev Janqoja batyrdyń orysqa da, hıýalyqtar men qoqandyqtarǵa da, tipti handardyń ózine moıynsynbaǵandyǵyn aıtyp ótken. Rasynda da, ójet batyr Janqoja patsha bıligine bet burmaǵan qalpy oqshaýlanyp ómir súre berdi. Shekara bıligi ony jaý kórip, qutylýdyń túrli joldaryn qarastyrdy. Janqoja batyr Syrdarııa jelisiniń basshysy maıor Debýdiń tapsyrmasymen sultan Elekeı Qasymuly bastaǵan jazalaý jasaǵynyń qolynan qaza tapty. Bul týraly ataqty Musabaı jyraý bylaı dep jyrlaıdy:
Bastaıtyn ár jolǵa da qudiret-ti,
Qýlary bul qazaqtyń túpke jetti.
«Bar bolsa Elikeı han, jaý bolmas» dep,
Janqoja uryspastan qapy ketti...
Halyq jadynda saqtalǵan Janqoja Nurmuhameduly tek batyr beınesinde ǵana emes, sonymen birge aqyl-parasaty men oıy kemel, órligi men ójettigi bıik, minezi ádiletti ári keń darqan jan keıpinde kórinedi. Búgingi azat urpaq qazaq halqynyń azattyǵy jolynda kúresken qaharmanyn umytqan joq, umytpaıdy da.
Zııabek QABYLDINOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA akademıgi