– Jangeldi Berjanuly, bir ǵulama: «О́tken tarıhty bilmegen adam náreste kúıinde qalady» degen eken. «Arhıvsiz tarıh joq, tarıhsyz halyq joq» degen qaǵıda taǵy bar. Bul týraly sizdiń pikirińiz qandaı?
– О́ziniń týyp-ósken jeriniń tarıhyn jete tanı bilgen adam eliniń, jeriniń qadir-qasıetin de boıyna sińirip ósetini sózsiz. О́zim Aqmola oblysynyń týmasy bolǵandyqtan, qasıetti týǵan jerge degen perzenttik súıispenshiliktiń belgisi retinde «Qaraqoıyn bolysyna qatysty keıbir arhıv derekteri», «Qashyrly syr-sandyǵy», «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy qazaqstandyqtardyń erligi – arhıv qujattarynda» sııaqty eleýli eńbekterdi, «Shahar shejiresi» albomyn oqyrman nazaryna usynǵan jaıymyz bar. Sonymen qatar arhıv janynan 2021 jyldan bastap «Arhıv habarshysy» ǵylymı-kópshilik, aqparattyq-ádistemelik jýrnaly shyǵyp keledi. Alaıda týǵan ólke tarıhynyń túpki túıtkilderin túgel tarqatý qazaq tarıhymen tutasqanda ǵana ulttyń jasampazdyq rýhy eki ese asqaqtaıtynyn eskersek, óńir tarıhy týraly eńbekterdi jalpy qazaq halqynyń taǵdyrymen sabaqtastyra júrgizgende ǵana isimiz nátıjeli bolady. Áý basta osy salaǵa birjola den qoıýymnyń sebebi de sodan.
– Qaraqoıyn-Qashyrly ataýy elimizdegi tarıhı kóne mekender qatarynda kóp ushyrasa bermeıdi. Jınaqta bul óńir týraly keıingi urpaq bile júrýi tıis qandaı derekter bar?
– Jınaq HH ǵasyr basynda Aqmola oblysy, Atbasar ýeziniń quramynda bolǵan Qaraqoıyn bolysynyń 20-jyldardaǵy tarıhyn arhıv qujattary negizinde baıandaıdy. Bul – Astana qalasy memlekettik arhıvinde saqtaýly №241, 244, 250-qorlardy zertteý nátıjesinde Qaraqoıyn tarıhyna qatysty tuńǵysh ret jaryq kórgen tolyqqandy eńbek. Qaraqoıyn dep otyrǵanymyz – Saryarqa dalasynyń berekeli, shúıgindi bir bóligi, al Qashyrly – jan-jaǵyn qalqalap, osy óńirdi baýyryna qushyp jatqan taý. Bul týraly tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jambyl Artyqbaev egjeı-tegjeıli óte jaqsy jazdy. «Jınaqqa engen qujattardyń HH ǵasyr basyndaǵy, sonyń ishinde Aqmola, Atbasar óńirleri tarıhyn zertteýge den qoıǵan tarıhshylar úshin mańyzy zor. Bizdiń tarıhnamada, ókinishke qaraı, bul kezeń tolyqqandy zerttelgen joq. Bul dáýirdi belgili bir dárejede Alash kezeńi deýge bolady. Sebebi 1917 jyldyń sońynda qurylǵan Alashorda úkimeti jáne onyń ekonomıkalyq, saıası bastamalary dál osy kezeńde jumys istep turdy. Kópshiligi arab árpimen tóteshe jazylǵan qujattar HH ǵasyrdyń 20-jyldaryna deıin Atbasar ýezi quramynda bolǵan Qaraqoıyn bolysynyń alasapyran zamandaǵy tarıhyna arnalǵan. Keıbir qujattardyń arasynan mańyzdy derekter kórip qalamyz. Mysaly, Kenesary zamanynda qazaqqa belgili bolǵan ataqty Aqqoshqar-Saıdaly urpaqtarynyń biri Saıdalyuly Nurhamıttyń tárkilenýi» deı kelip, bul jınaqty tarıhshylarǵa naqty málimet beretin derek kózi dep baǵalady.
– Arhıvtiń qazirgi tynys-tirshiligi týraly aıtyp berińizshi.
– Mundaǵy jumys úsh baǵyt boıynsha júzege asyrylady. Birinshiden, qor udaıy tyń derek, jańa qujattarmen tolyqtyrylyp otyrady. Ekinshiden, qujattardy zamanaýı talapqa saı durys saqtaı bilýdiń ózi úlken jaýapkershilikti talap etedi desek, úshinshiden, tarıhı murany paıdalaný aıasynyń jyl saıyn keńeıe túsýi kóńilge qýanysh sezimin uıalatady. Munda negizinen Astana qalasy aýmaǵyndaǵy barlyq mekemelerdiń qujattary saqtalady. Jylyna orta eseppen Qazaqstan azamattarynyń ǵana emes, alys jáne jaqyn shetelderden shamamen 8 000-8 500 áleýmettik-quqyqtyq, taqyryptyq saýaldar kelip túsedi. Basqalardan bizdiń arhıvtiń taǵy bir ereksheligi, qala burynnan toǵyz joldyń torabynda ornalasqandyqtan jan-jaqtan jumys isteýge kelgen adamdar kóp bolǵan. Olardyń birazy keıin kóship ketti. Sol sebepti Fransııa, Germanııa, Reseı, Belarýs, Izraıl sııaqty t.b. shet memleketterden qujat izdep, suranys jasaýshylar az emes. Keı jaǵdaıda qalanyń tarıhyna qatysty qujattardy issaparlarǵa shyǵý, kórshiles elderdiń qalasyndaǵy arhıvtermen memorandým jasaý arqyly alyp jatamyz. О́ıtkeni Aqmolanyń ortalyǵy 1830 jylǵa deıin Omby qalasy bolatyn. Sol kezeńge deıingi Aqmolanyń tarıhyna qatysty qujattardyń barlyǵy áli kúnge deıin Omby qalasy muraǵatynda saqtaýly. Reseıdiń zańy boıynsha qujat túpnusqasy basqa elge berilmeıtindikten, tek elektrondy kóshirmesin ǵana alamyz. Biraq bizde ony arnaıy rastaıtyn móri bar, ıaǵnı kóshirme túpnusqa esebinde sanalady.
– Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan beri shetelderden qansha tarıhı qujattyń kóshirmesi jetkizildi?
– Bizde qazir syrttan kelgen tarıhı qujattarǵa arnalǵan arnaıy qor bar. «Mádenı mura» baǵdarlamasyna oraı memlekettik arhıv qyzmetkerleri shyǵarmashylyq issaparlar barysynda shetel arhıvterinen Aqmola men osy óńirdiń tarıhyna, jalpy el tarıhyna qatysty 500-den astam qujattyń kóshirmesin jetkizipti. Bul qujattardyń basym kópshiligi Omby, Orynbor, Túmen muraǵattarynan tabylǵan. Arhıvshiler 2003-2007, 2010 jáne 2013 jyldar aralyǵynda 181 qujattyń kóshirmesin (1755-1920 jyldar aralyǵyn qamtıtyn) ákelgen. Bulardyń ishinde mysaly, Aqmolaǵa 1870 jyly jumsalatyn qarjy kestesi, azyq-túlik máselesine baılanysty Abylaı sultannyń general-maıor fon Fraýendorfqa jazǵan haty, Ábilqaıyr handy marapattaý týraly Orynbor gýbernatory I.Neplıýevke joldanǵan Senattyń jarlyǵy, Ábilqaıyr han men Bopaı hanymnyń gýbernator K.Tevkelevke jazǵan haty, Nuraly sultandy Kishi ordanyń hany saılaýy týraly, Abylaı hannyń ant qabyldaý týraly haty, Abylaı hannyń ólimi men Ýálı sultannyń Orta júzge han saılanýy týraly, Kenesary Qasymov bastaǵan kóterilisshilerdiń is-áreketin baqylaý isi, Aqmola, Oral, Torǵaı, Semeı oblystarynyń qurylýy týraly Ishki ister mınıstrliginiń tanystyrylymy, Aqmola oblysynyń marshrýttyq kestesi, osy óńirdiń shekaralary kórsetilgen kartalardyń úzindileri sııaqty, t.b. kóptegen tarıhı qujattar bar. Al Tatarstannyń Ulttyq jáne Ortalyq memlekettik tarıhı-saıası qujattama muraǵattarynan Jáńgir hannyń ýnıversıtet kitaphanasyna úsh kitapty syıǵa tartýy týraly professor Erdmannyń pikiri, Ybyraı Altynsarınniń N.Ilmınskııge jazǵan haty, 1914 jyly Sankt-Peterbýrgte ótken musylmandar sezi, orys álipbıin shet tilderine qoldaný týraly esepter, sondaı-aq Reseı Qorǵanys mınıstrligi ortalyq arhıvi men Belarýs Ulttyq arhıvinen Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysty tyń maǵlumattar, Talǵat Bıgeldınov, Málik Ǵabdýllın, Rahymjan Qoshqarbaev, Saǵadat Nurmaǵambetov sııaqty belgili tulǵalardyń jeke qujattary, partızandar qozǵalysyna qatysýshy qazaqstandyqtar týraly derekter jetkizilgen.
– Elorda arhıvindegi qaı qujatty erekshe qundy dep esepteýge bolady?
– Muraǵattaǵy kez kelgen qujat qundy sanalady. Alaıda solardyń ishinen kóp nazaryn aýdartatyn eki-úsh qujatty aıryqsha atap ótkim keledi. Sonyń biri – Esil ózeni týraly derek. Batys Sibir áskerı okrýginiń ınjenerlik basqarma bastyǵy, polkovnık Fısher 1877 jyly 8 qyrkúıekte áskerı qolbasshyǵa joldaǵan haty negizinde general adıýtant Kaznakovtyń ózen sýynyń tasýynan tónetin qaýipti jaǵdaıdan qorǵaý sharalaryn qabyldaýǵa buıryq bergeni týraly derekter saqtalǵan. Ekinshisi – 1832 jyldyń 22 tamyzynda ótken jıynda Qońyrqulja Qudaımendınniń Aqmola okrýginiń aǵa sultany bolyp saılanýy týraly qujat. Bul tulǵa týraly áli kúnge deıin ekiudaı pikirler kezdesedi. Áıtse de tarıhı derekterge súıensek, onyń Aqmola tarıhynan alar ornyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Aǵa sultan kezinde ımperatordyń qabyldaýynda bolyp «Sibir qyrǵyzdary Reseı ásker qataryna shaqyrylmaǵan jáne aldaǵy ýaqytta shaqyrylmaıdy» degen hatqa qol jetkizgen eńbegin, halyqqa basqa da jeńildikter jasatýǵa barynsha ter tókkenin, 1830 jyly dál osy jerdi qazaq dalasynyń ortalyǵy bolýǵa geografııalyq jaǵynan yńǵaıly hám tıimdi ekenin belgilep bergen kóregendigin keıingi urpaq eshqashan esten shyǵarmaýǵa tıis. Úshinshisi, S.Seıfýllınniń qoly qoıylǵan tarıhı qujattar da asa qundy muralar sanatyna jatady.
– Qundy qujattar qaıda jáne qalaı saqtalady?
– Qujattar bir qalypty temperatýrada, arnaıy jasalǵan sóreler men uıashyqtarda saqtalady. Ásirese, qaǵaz túrindegi muralar, fotosýretter erekshe kútimdi qajet etedi. Ylǵaldylyq rejimi joǵary ne tómen túsip ketpeýi kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda búlinedi. Munan bólek qujattardy qoıý men retimen ornalastyrýdyń ózindik tártibi qalyptasqan. Qazir qujattar burynǵydaı ashyq-shashyq kúıinde jatpaıdy, oryndy kóp almaıtyn zamanaýı jyljymaly sórelerge qoıylady. Qordy saqtaýǵa qolaıly mundaı zamanaýı úlgiler materıaldardyń ońtaıly ornalasýyna jáne paıdalaný kezinde barynsha yńǵaıly bolýyna múmkindik beredi. Bul rette qala ákimshiligi tarapynan kóp qoldaý kórsetilip jatyr. Sonymen qatar el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2 qyrkúıektegi halyqqa Joldaýynda: «Qazaqstan sıfrlandyrý salasynda qol jetkizgen jetistikterin eseleı túsýge tıis. Qazaqstan jasandy ıntelektini keńinen qoldanatyn jáne sıfrlyq tehnologııalardy damytyp jatqan elge aınalýy tıis» degen bolatyn. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn júzege asyrý maqsatynda arhıvte qujattardy sandyq formatqa kóshirý isi qarqyndy júrgizilýde. Búginge deıin 298 047 paraqtan turatyn 2 204 saqtaý birligi sıfrlandyryldy, 654 saqtaý birligi ındekstelip, «AAJ MAA» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesine júkteldi, al 73 saqtaý birligi RFID belgilerimen kórsetildi. Mundaǵy maqsat jurtshylyqqa qujattardy qoljetimdi etý bolatyn. Qordaǵy muralardy birtindep sandyq formatqa kóshirý sol maqsattyń oryndalýyna kóp septigin tıgizýde. Bul isti jedeldetý maqsatynda zamanaýı tehnıkalar da alyndy.
– Ǵalymdar tarapynan tarıhı qujattarǵa suranys kóp pe?
– Memleket tarıhy ınstıtýty, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Astana qalasyndaǵy Ulttyq muraǵat, basqa da zertteý ortalyqtary mamandary, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń tarıhshylary bizge jıi bas suǵady. О́ıtkeni el astanasynyń tarıhyna qatysty dáıekti, aıǵaqty qujattardyń deni tek bizdiń qorda ǵana saqtaýly. Jyl saıyn ǵylymı eńbekterden keminde bir jınaq shyǵarýǵa múddelimiz. Sol kitapta ǵalymdardyń arhıv derekkózderine súıengen zertteýleri kórsetiledi, ıaǵnı muraǵat qoryndaǵy qujattarǵa til bitirýde ǵalymdarmen maqsat-múddemiz ortaq deýge tolyq negiz bar. Bolashaq jas ǵalymdardy daıarlaý maqsatynda mektep, kolledj, ýnıversıtettermen de birlese jumys isteımiz.
– Alda taǵy qandaı tyń jobalar ázirlenip jatyr?
– Kelesi jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 80 jyl tolady. Soǵan baılanysty aqparattyq baza quryp, maıdanda iz-túzsiz joǵalǵandardyń, qaza tapqan jaýyngerler men kózi tiri ardagerlerdiń tolyq tizimin izdestirý jumystaryn qolǵa alyp jatyrmyz. Munyń ereksheligi, bul tek osy óńirge qatysty ǵana qujattar bolady. Qazirdiń ózinde kórshiles Reseıdiń arhıvterimen kelisimshart jasalyp, jeke qorlarmen birlesip jumys isteý múmkindigi týyp otyr. Munyń bir paıdasy, maıdanger ata-babańyz týraly málimetti úıde otyryp-aq saıttan izdep taba alasyz. Taǵy bir tyń baǵyt – kóp qoldanysta bolǵandyqtan sarǵaıyp, kómeski tarta bastaǵan, sapasy tómen qujattardy qaıta qalpyna keltirýge kóńil bólinedi. Olardyń elektrondy nusqasyn ázirlep, qaǵazdaǵy qujattar arnaıy jabdyqtalǵan saqtaý jáshikterine kóshiriledi. Sıfrlyq júıe arqyly bazaǵa engizilgen tarıhı muralar elektrondy túrde saqtalady. Munan bylaı kóne muralar burynǵydaı qoldan-qolǵa ótip, zaqymdalmaıdy. О́ıtkeni túpnusqany kóz qarashyǵyndaı saqtaý arhıv úshin eń mańyzdy jumys sanalady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»