Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdegi biregeı janýarlar men ósimdikterdi saqtap qalý máselesi áli de ózekti ekenin alǵa tarta otyryp, bul baǵytta qajetti sharalar qabyldaýdy tapsyrǵan edi. Rasy kerek, el aýmaǵyndaǵy jyrtqysh qustardyń sany bir kezderi kúrt kemip ketti. Qyzyl kitapqa engeni bar, enbegeni bar, qaskóıler qyzyǵyn kórip baqty. Qazirde mundaı qustar memleket qaraýyna alynǵan. Saryshaǵan temirjol stansasynan 8 shaqyrym jerdegi «Samuryq» jyrtqysh qustardy ósirý, monıtorıngileý jáne ońaltý ortalyǵy Arqa kógindegi jyrtqysh qustyń túr-túrin aman saqtap, samǵatyp tur.
«Samuryq» jyrtqysh qustardy ósirý, monıtorıngileý jáne ońaltý ortalyǵy uıymynyń bastamashysy – «Mıdıa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi. 2019 jyly qurylǵan uıymnyń jalpy aýmaǵy – 10 ga. Bul aımaqta birneshe blok bar. Alǵashqy bloginde qustardyń balapandaryna arnalǵan qorshaý ornatylǵan. Suńqar qustardyń jumyrtqasyn qalypty temperatýrada saqtaıtyn ǵımarat, azyq saqtaıtyn qoıma óz jumysyn júıeli atqaryp tur. Ortalyqta qyzmet etetin mamandarǵa arnaıy úı de salynǵan.
Búginde ortalyqtyń qaraýynda 105 suńqar, 6 aqsuńqar qus bar. Olar 2021 jyly «Cites» ulttyq ákimshilik mekemesiniń ruqsatymen Qatar memleketinen atalyq suńqardyń 37 balapanyn, analyqtyń 20 balapanyn ákelgen edi. Sonymen qosa sol jyly Almatynyń zoobaǵynan 5 suńqar balapandy qatarǵa qosqan. Ortalyq qyzmetkerleri bıyl taǵy da Qatardan 43 suńqar, 6 aqsuńqar qus alypty.
Mundaı jaratylysy asa názik qustardyń kútimine erekshe biliktilik kerek. Ortalyqtyń bul baǵytyndaǵy sharýalary oljasyz emes. Eki maman Reseıdegi «Holzan» atty jyrtqysh qustar ortalyǵynda bir aı taǵylymdamadan ótip keldi. Taǵy bir maman Birikken Arab Ámirligindegi jyrtqysh qustardyń bas veterınarlyq gospıtalinde tájirıbesin jetildirdi. Qazir qustardy qadaǵalaýmen tikeleı osy mamandar aınalysady.
Ortalyq qyzmetkerleri jaralanǵan jyrtqysh qustardy emdep alady. Munda tekti qustardyń genetıkasyn zertteıtin arnaıy zerthana jumys isteıdi. Zerthanadan jyrtqyshtardyń popýlıasııasyna qatysty ózgerister men qubylystardy anyqtaýǵa ábden bolady. Sóıtip, Arqadaǵy jabaıy tabıǵatty zertteıtin mamandar shoǵyry qalyptasyp keledi.
Suńqarlardyń azyǵyna keletin bolsaq, kóbine taýyq, bódene, qoıan etin jeıdi. Olardyń as mázirinde 4-5 aılyq jas taýyq ta bar. Ortalyq dırektorynyń ǵylym jáne monıtorıng orynbasary Shamıl Sháripov jyrtqysh qustarǵa kóbine bódeneniń etin beremiz deıdi.
– Qustardy fabrıkadan tirideı de, muzdatylǵan qalpynda da jetkizemiz. Olardy arnaıy germetıkalyq qaptamalarǵa salyp tasymaldaımyz. Negizi qustar bódene etimen qorektengeni jón. Bódene etin bermes buryn qanaty men aıaqtaryn alyp tastaımyz. Al balapan qustarǵa mindetti túrde ishegin tazalap beremiz. Baýyr, júrek, teri men qaýyrsynyn jeıdi. Suńqarlardyń ózine teri, baýyr, azdap qus maıy qajet. Bul qorek qustardyń terileri men qaýyrsyndaryn qataıtýǵa sep. Kúnde olardyń azyǵyna dárýmen sebemiz. Suńqarlardyń azyǵyna bir tamshy balyq maıyn qosamyz. Ár suńqarǵa aptasyna úsh ret jumyrtqanyń sarysyn beremiz. Tekti qustarǵa beriletin azyq túri mine, osyndaı. Sapaly azyqtyń qustardyń aǵzasyna jaqsy áseri bar, – deıdi Sh.Sháripov.
Taýyq eti aıyna eki ret Qaraǵandy qus fabrıkasynan, bódene eti Almaty qalasyndaǵy qus fabrıkasynan jetkiziledi. Qaraǵandydan aıyna 500-600 kılo et ákelinedi. Azyqtyń barlyǵy tońazytqyshy bar kamerada saqtalady. Qoıandar jeke fermalardan satyp alynady. Keler jyly ortalyq aýmaǵynda tyshqan tárizdi kemirgishterdi ósirýge arnalǵan vıvarıılik ǵımarat iske qosylady.
Ortalyq dırektory orynbasarynyń málimdeýinshe, keıingi 70 jylda álemde suńqar qusqa degen suranys joǵary. Ásirese Parsy shyǵanaǵy elderindegi qus aýksıondarynda jaqsy baǵalanady. Kýveıt, Bahreın, Saýd Arabııasy elderinde, elimizdegi qusbegiler tarapynan da baptalǵan suńqarlarǵa suranys baıqalady.
– Ortalyq atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan ańshylyq dástúrdi jandandyrýǵa da septigin tıgizedi. Qazaq halqynyń saıatshylyqqa jany qumar. Astyndaǵy atyna, baptaǵan tazy ıti men suńqaryna erekshe yqylaspen qaraǵan. Ańnyń sońynan tazy júgirtip, tóbesinen suńqar ushyrǵan elmiz. Ortalyqtaǵy jyrtqysh qustardyń sany kóbeıgen soń saıatshylarǵa satý múmkindigi de paıda bolady. Bul sharýa qarjydan buryn saıatshylyqqa dem beredi, – deıdi Sh.Sháripov.
Iıa, suńqar qusty saqtaǵan, kútimine baryn salyp baptaǵan ortalyqtyń atqaryp jatqan sharýasy maqtaýǵa turarlyq. Toǵyzynshy terrıtorııa aspanynda aqsuńqar qustar sańqyldap, samǵap ushar kún týsa, ony qyzǵyshtaı qoryp, qyraǵylyq tanytyp otyrǵan uıymnyń esepsiz eńbeginiń esh ketpegeni bolyp shyǵady.
Qaraǵandy oblysy,
Aqtoǵaı aýdany,
Saryshaǵan kenti