Qudaıbergen Jubanov taǵylymy

38 jasynda jazyqsyz jala qurba­ny bolǵan ǵalym QazPI-de kafed­ra meńgerýshisi, KSRO Ǵy­lym akademııasy Qazaq fı­lıa­lynyń til, ádebıet sektory je­­tekshisi, halyq aǵartý komıs­sarıatynyń kollegııa múshesi jáne ádistemelik – avtorlyq oqý­lyqtar sektorynyń meń­ge­rý­shisi, Ult mádenıetin zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı keńe­si múshesi jáne tiltaný bóli­miniń meńgerýshisi, termın­kom tóraǵasy, Qazaqstan ortalyq atqarý komıtetiniń múshesi qyz­metinde qyrýar sharýa at­qardy. Alash ardaqtysy jóninde akademık Shora Sarybaev «Qa­zaq til bilimi kadr jaǵynan da, jaz­ba eńbekteriniń sany jaǵy­nan da, sapasy jaǵynan da, túr­kologııaǵa qosqan úlesi jaǵynan da súbeli tabystarǵa jetse, onyń irgetasyn qalasqan Baıtursynov pen Jubanov tárizdi uly tulǵa­larǵa qaryzdar» dese, Áb­dýá­lı Qaıdar «Qudaıbergen Ju­ba­nov qysqa ǵumyrynda bir ózi akademııalyq ınstıtýt at­qararlyqtaı aýqymdy jumysty oryndap shyqty» dep baǵa bergen. Jıynda UǴA akademıgi Kárimbek Qurmanalıev jeti til bilgen ǵalymnyń qaıratkerligi nasıhattalmaı jatqanyn, onyń tóńkeristen keıingi halyqty saýattandyrý, mektep ashý isin­degi eńbegin zerdeleýdi usy­n­dy. Osy rette Q.Jubanov atyn­daǵy Aqtóbe óńirlik ýnı­ver­sı­tetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Sa­byrjan Muhtarovtyń aıtary bar. «Erterekte úlkenderden Q.Jubanovtyń aǵaıyndy Tóleý Básenov pen Nábı Jaqsybaev­ty jetimder úıine ornalastyryp, keıin olardy Lenıngradqa oqýǵa jiberip, qarajat jiberip turǵanyn estidim. Keıin osy jaıynda Qudaıbergen atamyz­dyń jary Raýshan ájemizdiń esteliginen oqydym. Tóleý men Nábıdiń ózderimen tyǵyz aralasyp turǵanyn Eset Qudaı­bergenuly da aıtqan edi. Tó­leý Básenov – tuńǵysh qazaq sáýletshisi, al Nábı Jaqsybaev metallýrgııa salasynyń bilikti mamany, basshysy, Sosıalıstik Eńbek Eri», deıdi ol.

Tildiń túpnegizin zertteýge basymdyq bergen

Halyqaralyq «Qazaq tili» akademııasynyń jáne halyq­aralyq túrkitaný ortalyǵynyń prezıdenti Erden Qajybek Qudaıbergen Jubanov kóter­gen lıngvıstıkanyń máseleleri qazirgi kúni de ózektiligin joı­maǵanyn atap ótti. Ǵyly­mı jańa­lyqtar erekshe jyl­damdyqpen ashylyp jatqan ýa­qytta ulttyq áleýetimizdi saqtap qalýda el tarıhyn obektıvti zerdeleý óte mańyzdy. Munyń alǵyshartyn arystarymyz qalaı bastaǵanda kedergilerge tap boldy. Máselen, túrki halyqtary tarıhyn shýmerlerden bastap zertteýge ty­rysqan Názir Tórequlovtyń eńbegi joıylyp, Muhamedjan Tynyshbaevtyń kitaby joǵalyp ketti. «1970 jyldary Tashkent ýnıversıtetiniń oqý zalynan M.Tynyshbaevtyń qoltańbasy bar kitabyn kórdim. Keıin Álkeı Marǵulan osy eńbekti elge aldyrdy. Qazaq memleketiniń tarı­hy bir qaýymnyń elge ókpe­lep, kóship ketken eleýsiz oqı­ǵa­synan bastalmaıdy. Biz áli kúnge deıin saq dáýirinen bastalǵan kóne tarıhymyzdy bilmeımiz. Myńjyldyqtardan kelgen tutas ilim Ál-Farabı, Balasaǵunı eńbekterinde, Iаsaýı hıkmetterinde kórinis taýyp, Abaı men Shákárimniń tolyq adam tujyrymdamasymen jal­ǵas­ty. Qudaıbergen Jubanovtyń kóne tilderdiń ózara baılanysyn zertteıtin eń qıyn sala – polılıngvıstıkaǵa kóńil bu­rýy da kezdeısoqtyq emes. Jeti tildi jetik bilgen ǵalym qa­zaq ti­liniń termınologııasyn qa­lyptastyrýda tildiń túpnegizine súıený qajet degen teorııa usyn­dy. О́kinishke qaraı, onyń «baıa­lıstıkasyn» túsinetin adamdar sanaýly ǵana boldy. Tildiń túpnegizi degende myna máseleni esten shyǵarmaǵan jón. Kúlli túrki halyqtarynda eki til boldy. Biri – týys halyqtarǵa ortaq, ǵylymı, kitabı, mádenı, saıası, poezııa tili túrki, keıin shaǵataı tili dep ataldy. Onymen búkil túrki halqy hat-habar almasty. Ekinshisi – qyrǵyz, noǵaı, qazaq, qumyq, qarashaı, t.b. bólingen týys halyqtardyń óz tili», deıdi Erden Qajybek.

Ǵumyryn matematıkalyq lın­gvıstıkaǵa arnaǵan Asqar Qudaıbergenulynyń da eńbegi zor. Matematıka, mýzyka, lın­gvıstıkany kásibı túrde zerttegen osy áýlettiń ǵylymǵa qosqan úlesterine jalpytúrkilik deń­geı­de zertteý júrgizilse, tekti áýletterdiń qoǵamdy ilgeri­le­týdegi rólin baǵamdaýǵa qoz­ǵaý bolar edi. Osy jaǵynan Aq­tó­be óńirlik ýnıversıtetinde bir­ne­she jyl buryn ashylǵan Ju­ba­novtar zerthanasynyń róli óte joǵary. Bul tulǵataný baǵytyndaǵy zor qadam, deıdi Erden Qajybek.

 Tektilikpen kelgen temir minez

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dı­rektory Anar Fazyljannyń til tarıhyna baılanysty zert­teýler­diń kenjelep qalǵanyn jasyrmady. Adamnyń tili men sanasy arasyndaǵy baılanysty zertteıtin psıholıngvıs­tıka salasy da turalady, qazaq ti­liniń etımologııalyq jańa sóz­digin daıarlaý da kezek kút­tirmeıtin is. «Munyń alǵy­shar­tyn alyńǵy býyn bastap ketti. Máselen, Q.Jubanov «Kúı» degen maqalasynda kúı tóńi­re­gin­degi qanshama kóne sóz­der­diń etımologııalyq anyq­­­tama­syn bere otyryp, jyr men tol­­ǵaý, qıssa-das­tan­­dar­­­­dyń ult­­tyń rýhy, jany ­eken­­­digin uǵyn­­­dyrady. Psıho­lın­gvıs­tı­ka­da ulttyq sana, memle­ket, otan, týǵan jer uǵymdary ba­la­­­­nyń oı-sanasynda qalyp­ta­syp, ómir­­lik baǵdaryna aınalady. Osy uǵymdardy tolyqtaı sińi­­­rý qazirgi jahandaný kezin­de ózektirek bola túskenin kó­rip otyrmyz. Sondaı-aq qol­dan­baly lıngvıstıkanyń negi­zin qalaǵan Asqar Qudaıbergen­uly Jubanovtyń eńbekterine de tereńirek úńilý kerek.

M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Semeı qalasyndaǵy fılıal dırektory, fılologııa ǵylymdary­­nyń doktory Baýyrjan Erdembe­kov Qudaıbergen Jubanovtyń adamı bolmysyna toqtaldy. Gýbernııalyq oqý bóliminde qyz­met etken jyldardan bas­tap da­ryndy jastardyń bilim alýy­na jaǵdaı jasaǵan, úıinde jatqyzyp qarjylaı kómek­tesken. QazPI-de oqytýshylyq qyzmetinde de jas mamandardy ǵylymǵa, ustazdyqqa baýlyǵan. «Pikir qaıshylyqtaryna baılanysty Ahmet Baıtursynuly men Qudaıbergen Jubanovtyń arasyna alaýyzdyq týǵyzǵysy kelgenderge qaramastan, olar aǵa men inideı syılasty. Ah­met Baıtursynuly qýǵynda­lyp, ju­mystan bosap qalǵanda, QazPI-ge jumysqa ornalasýyna sebepshi boldy. Kórkem minezdi, sabyrly, asa bilimdi, saıasatqa da belsene aralaspaǵan, taza ǵylym men biliminiń sońynda júrgen Qudaıbergen Qýanuly abaqty­ǵa qamalsa, ári ketkende Sibirge aıdalsa jany aman qalar ma edi dep kúıinemiz. Qylmystyq aıyp­taý isimen tanysqanymyzda, onyń atylýyna qasynda júrgen, stýdent kezinen tanys, birge qyzmettes bolǵan eki áriptesiniń aryzy sebep bolǵanyn bildik. Bul jerde ishtarlyq pen kóre­almaýshylyqtan basqa eshteńe joq. Tergeý materıaldaryn oqyp otyryp, ǵalymnyń batyl­dyǵyna tánti boldyq. Túrli ja­­za­laý, qınaýdy aıtpaǵanda, ba­la-shaǵasyna zııan tıgizemiz degen qysymnan soń aıyptalýshylar amalsyzdan moıyndaý­ǵa, keshirim suraýǵa májbúr bolsa, Qudaıbergen Qýanuly ajal­ǵa qasqaıyp turyp, kesimdi sózin aıtqan. Ashtan qyrylǵan adam­dardyń súıeginiń ústine ornatqan sosıalızmniń qajeti qan­sha deıdi tergeýshige. Bolshe­vıkterdiń qazaqtarǵa jasap jat­qan qanquıly áreketterin ter­geýshiniń betine basý jú­rek jut­qandyq qana emes, tektilik­­pen kel­gen temir minez. 1930-y Abaı­ǵa qarsy bastalǵan sha­býyldar 1950-i jyldardyń sońyna deıin jalǵasyp, ádebıettaný ǵyly­mynyń berekesin ketirdi. Aqyn murasyn negizsiz shabýyldardan eki adam qorǵasa, onyń biri – Muhtar Áýezov, ekinshisi – Qu­daıbergen Qýanuly edi. 1934 jyly jazǵan maqalasynda Qu­daıbergen aǵamyz Abaıdyń qý­ǵynda júrgen Turaǵuly jó­nin­­de atap ketedi. Osy maqa­ladan Abaıdy tereńirek zertteýge qamdanǵanyn baıqaımyz. Shy­ǵys klassıkteri, renessans ókilderin Abaıdyń shyǵar­ma­shylyq bolmysymen salys­tyrady. Abaıdyń oıshyldy, shy­ǵarmashylyq bolmysynyń tereńdigi, tiliniń shuraılylyǵy jan-jaqty taldana kele, Juba­nov uly aqynymyzǵa halyq ádebıetiniń iri ókili dep baǵa beredi. Bul jerde aıtyp ótetin bir másele – qazirgi kezde biz aıtyp júrgendeı emes, halyq aýyz ádebıeti dep emes, halyq ádebıeti dep qalyptastyrǵan», dedi Baýyrjan Erdembekov.

Konferensııany qorytyn­dy­laı kele, Q.Jubanov atynda­ǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń rektory Laýra Qarabasova qazirgi ózgermeli, syn-qaterge toly dúnıede stýdentterimizge durys baǵdar berýde, olardyń memleketshildik ustanymdaryn qalyptastyrýda jáne ómir­de óz oryndaryn tabýda tulǵata­nýdyń mańyzdyǵyn atap ótti. «Qazaq qoǵamynyń sapalyq damýyna jaqsy úlgi bola bilgen Jubanovtar áli de talaı urpaq­qa ónege bolyp qalmaqshy. Ekinshi jaǵynan, qazaq tiliniń zamanmen birge ósip, jańa tildik qoldanystarmen tolyǵýyna Qu­daıbergen Jubanov kóp eńbek sińirdi. Tildi únemi ózgerip, jańa­ryp, tolyǵyp turatyn tutas ult­tyń jandy aǵzasy dep qaras­tyrǵan ǵalymnyń muralaryn  ár qyrynan zertteýdi jalǵastyra bermekpiz», dep qorytyndylady.

Aqtóbe oblysy