Býrabaı – elimizdegi eń tanymal týrıstik ólkelerdiń biri. Jyl saıyn respýblıkanyń ár túkpirinen jáne alys-jaqyn shetelderden keletin týrısterdiń jalpy sany 1 mıllıonǵa jýyqtaıdy. Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parki aýmaǵynda keshendi zertteý júrgizip, jergilikti tabıǵattyń jaı-kúıine júıeli túrde monıtorıng jasap otyrady. Biz osy mekemeniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, PhD Roza Temirbaevaǵa habarlasyp, birqatar saýal qoıǵan edik.
– Roza hanym, jalpy Býrabaıda qandaı zertteýler júrgizildi? О́ńir ekologııasyna qatysty qandaı máseleler bar?
– 2018–2020 jyldary, sondaı-aq bıylǵy jyly «Býrabaı» ulttyq parkinde ekojúıesin keshendi baǵalaý, onyń ishinde rekreasııa men týrızmniń áserin zerdeleý boıynsha ǵylymı zertteýler júrgizdik. Ekologııalyq múmkindikterin, tabıǵı-resýrstyq áleýetin, ekologııalyq, demografııalyq jaǵdaıdy baǵalaý arqyly ózin-ózi retteý qabileti qarastyryldy. Sonyń nátıjesinde, rekreasııa men týrızmniń áser etý qaýpin azaıtýǵa qatysty ǵylymı negizdelgen usynystar jasaldy.
Bıyl monıtorıngtik zertteý arqyly Ulttyq parktiń ekologııalyq júıesine orasan zor salmaq túsip jatqanyna kóz jetkizdik. Aıtalyq, Bólektaý taýyna, Abylaı han alańyna, Imanaı bulaǵyna týrısterdiń kóptiginen túsetin rekreasııalyq júkteme gektaryna shaqqanda tıisti mejeden 9 ese joǵary. Iаǵnı jergilikti ekojúıe odan ári búlinbeýi úshin naqty shara qabyldaý qajet.
– Rekreasııalyq júktemeniń shekten tys kóptigi ekojúıege qanshalyqty teris áser etedi? Sizdińshe, týrıster aǵynyn shekteý qajet pe?
– Aldymen rekreanttardyń, adamdardyń tabıǵatqa áseri jóninde aıtaıyn. Adam aıaǵy kóp bolsa, taýlardyń, shoqylardyń betkeıindegi tabıǵı topyraǵy taptalyp, betki qabaty arshylyp, jalańashtanady. Ondaı jerler jelge tótep bere almaı, erozııaǵa ushyraıdy, jańbyrǵa shaıylyp ketedi. Topyraǵyna zııan kelgen soń, taý betkeılerindegi aǵashtardyń tamyry ashylyp qalady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, adamdardyń tym kóptigi, aıaýsyz taptaýy taý-tastyń tabıǵatyna úlken zııan keltirip jatyr.
Qazir týrıster arasynda tanymal geografııalyq nysandarǵa qaýip tónip tur. Tabıǵatty qorǵaý, ekologııalyq, áleýmettik múddeler arasynda teńgerim saqtaý kerek.
– Adamdar shekten tys kóp ekenin túsindik. Al avtokólikter Býrabaıdyń ekojúıesine qalaı áser etip jatyr?
– Zertteý boıynsha, orta eseppen bir kólik jyl saıyn atmosferadan 4 tonnadan astam ottegin sińiredi. Shamamen 800 kılo kómirtegi totyǵyn, 40 kılo azot oksıdin, 200 kıloǵa jýyq ártúrli kómirsýtekterdi shyǵarady. «Býrabaı» ulttyq parkine bıyl 10 aıda baqylaý-ótkizý beketi arqyly 210 myńnan astam kólik keldi. Bul kún saıyn 700-ge jýyq avtokólik kiredi degen sóz.
Al Ulttyq park aýmaǵynda 250 kólikke ǵana arnalǵan avtoturaq bar, demek qalǵan 450 kólik ruqsat etilmegen jerge toqtaıdy. Sóıtip kún saıyn 450 kóliktiń dóńgelegi topyraqty taptaıdy, betki qabatyn qoparady. Iаǵnı kólikter Býrabaıdyń ekojúıesine orasan zor teris áserin tıgizip jatyr.
– Shetelderdegi ulttyq parkterdiń tájirıbesin zerttep kórdińizder me?
– Mundaı máseleler ár elde ártúrli jolmen sheshiledi. Aıtalyq, AQSh-taǵy Ielloýstoýn ulttyq parkinde naqty aımaqtarǵa barý úshin kvota engizilgen. Perýdegi Machý-Pıkchýge baratyndar da bıletke aldyn-ala bron jasap, sodan keıin ǵana tıisti ýaqytynda barady. Galapagos araldarynyń keı jerleri naqty bir merzimge ýaqytsha jabylyp, sol ýaqytta ekojúıeniń qalpyna kelýine jaǵdaı jasaıdy.
Býrabaıǵa da osyndaı shekteýler engizip, tabıǵattyń tynystap alýyna múmkindik berý qajet. Mysaly, keıbir týrıster kóp barmaıtyn marshrýttarda qozǵalysty ýaqytsha toqtatyp qoıýǵa bolady.
– Qalaı oılaısyz, jaz kezinde, týrıster kóbeıgen ýaqytta Ulttyq parkke kiretin avtokólikterge tarıftiń óskeni men ekojúıeni saqtaýdyń arasynda baılanys bar ma?
– Iá, tarıftiń óskeni tıimdi sheshim. Ekonomıkalyq sheshimder kólik tasqynyn azaıtýǵa áser etedi. Oǵan qosa qarjyny ınfraqurylymdy damytýǵa, tabıǵat qorǵaý sharalaryn qoldaýǵa jumsaýǵa bolady.
AQSh, Norvegııa, basqa de shet memleketterdiń tájirıbesine qarasańyz, olar Ulttyq parkterge avtokólikterdi kirgizbeıdi. Týrısterdi arnaıy kólikpen kirgizýdi jolǵa qoıǵan. Bul aýany kólik tútinimen lastamaýǵa, ekojúıeni búldirmeýge jaqsy.
– Jalpy, týrısterdiń ekologııalyq mádenıeti qandaı deńgeıde? Býrabaıǵa kelýshilerge qandaı keńes berer edińiz?
– Ekologııalyq mádenıetti saqtamasaq, tabıǵatty saqtaı almaımyz. Adamdar sony tereń túsinýi kerek. Ol úshin erekshe qorǵalatyn aýmaqtaǵy tıisti erejeni qatań saqtaǵany jón. Bul ereje bárine ortaq.
Týrısterdi tárbıeleý kerek. Máselen, Aýstralııada adamdarǵa týrızm mádenıetin úıretetin baǵdarlamalar men ekotýrlar bar. Japonııada Ulttyq park erejelerin túsindiretin jarnamalyq naýqandar, volonterlik jobalar bar.
– Býrabaıdyń tabıǵatyn zerttep júrgen ǵalym retinde jan-janýarlar men ósimdik álemin saqtaý úshin naqty qandaı sharalar usynasyz?
– Birinshiden, týrıstik nysandardyń rekreasııalyq ólshemin saqtaý qajet. Adamdardyń shekten tys kóptigi tabıǵattyń ókpesin qysyp tastaıdy. Jumbaqtastyń aınalasyn qorshaý kerek. Adamdardyń minip-túsip júrgeni durys emes. Topyraq pen ósimdik qabatyn adam aıaǵy taptap, búldirmeýi úshin týrıstik soqpaqtarǵa aǵash jol tóseý kerek. Týrıstik nysandardy dárethanalarmen, qoqys jáshikterimen qamtamasyz etý qajet.
Jańadan eshteńe oılap tabýdyń qajeti joq. Shetelderdiń tájirıbesinen kórip otyrǵanymyzdaı, kelýshilerdiń sanyn shekteý, ekologııalyq ınfraqurylymdy damytý, tabıǵat qorǵaý sharalary Ulttyq parkterdi saqtaýǵa, týrızmdi damytýǵa yqpal etedi. Tabıǵatty saqtaı otyryp, ekologııalyq týrızmdi damytamyz desek, solardan úlgi alý qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Abzal MAQASh,
«Egemen Qazaqstan»