Qadyrjan Qabdoshuly Damıtov – ulttyq qarjy naryǵyn qurýdyń basy-qasynda bolǵan bilikti maman. 1994-1997 jyldary – Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary, 1998-1999 jyldary Ulttyq bank tóraǵasy bolyp qyzmet etti. Teńge merekesi qarsańynda bas banktiń burynǵy basshysymen suhbattasqan edik.
– Azattyqtyń alǵashqy jyldaryndaǵy ahýal qandaı edi? Bank sektory naryq talaptaryna qalaı beıimdeldi?
– Ulttyq valıýtany engizer aldyndaǵy kezeń men Ulttyq bankke kelgennen keıingi bir-eki jyl – onyń tarıhyndaǵy eń «qyzý» shaqtardyń biri. Burynǵy biryńǵaı memlekettik bank júıesinde jınaqtalǵan normatıvtik bazany tolyq qaıta qaraý qajet boldy. Kóptegen máseleni óte jedel sheshýge týra keldi. Ulttyq bank ásirese, ulttyq valıýtany engizgennen keıin, táýlik boıy jumys istedi. 1994-1996 jyldary jumysymyz túngi 9-10-ǵa deıin sozylatyn, keıde odan da kesh aıaqtaıtynbyz. Bank júıesin qadaǵalaý men reformalaý aıasynda atqarylǵan aýqymdy jumystardy erekshe atap ótken jón. Oǵan qosa halyqaralyq, ishki esep aıyrysý, valıýtalyq retteýdi lıberalızasııalaý, altyn-valıýta rezervin basqarý, Ulttyq bank pen kommersııalyq bankterdi halyqaralyq esep berý standarttaryna kóshirý baǵytynda da aýqymdy jumystar júrgizildi.
1993 jyldyń sońynda elde 204 bank jumys istedi. Sodan keıingi 5-6 jylda olardyń sany 5 ese qysqaryp, shamamen 35 bank qaldy. Jabylǵan bankterdiń kóbin «bank» dep ataý qıyn edi. О́ıtkeni olardyń naqty kapıtaly da, bilikti mamandary da bolǵan joq. Qyzmet úderisine qatań baqylaý júrgizilgende baryp, aıtyp otyrǵan aqıqatymyz dáleldendi. Nátıjesinde, kóptegen bankti zańnamany óreskel buzýy sebepti jabýǵa týra keldi. Retteýshi organ retinde Ulttyq bank erejelerdi buzǵan bankterdi naryqtan yǵystyryp otyrdy. Bul – óte kúrdeli úderis. Sol ýaqytta bank qyzmeti týraly jańa zańdar daıyndalyp, qabyldandy. Bul elimizdiń bank júıesine qysqa ýaqyt ishinde postkeńestik keńistiktegi aldyńǵy qatarly júıelerdiń biri bolýǵa múmkindik berdi.
– Siz Ulttyq bankke tóraǵalyq etken jyldary birqatar ózgeris boldy. 1998 jyldyń tamyzynda Reseı defolty bolyp, 1999 jyldyń sáýirinde teńgeniń erkin aıyrbas baǵamyna kóshýi týraly sheshim qabyldandy. Ulttyq banktiń aralasýymen alǵash ret teńge baǵamy resmı tómendetildi. 4 sáýir kúni «teńge erkin aınalymǵa jiberildi» degen málimdeme jasadyńyz.
– 1998 jyldyń ortasyna qaraı el ekonomıkasy belgili bir turaqtylyqqa qol jetkizdi. 1996 jyldan bastap ekonomıka shamamen 0,5-1,5%-ǵa ósim kórsete bastady. Az bolsa da turaqty kórsetkish edi. Ulttyq valıýta baǵamy da birshama turaqtaldy. Biraq 1998 jyly Ońtústik-Shyǵys Azııada qarjy daǵdarysy bastalyp, tamyz aıynda Reseıdiń qarjy júıesi defoltqa ushyrady. Rýbl baǵamy kúrt quldyrap, 6,43 bolyp turǵan jerinen 20 rýblge birden kóterildi. Kenetten kelgen kúızelisten biraz abdyrap qaldyq. Bul jaǵdaı Reseı men bizdiń naryqta baǵa teńsizdiginiń kúrt artýyna ákeldi. Iаǵnı reseılik taýarlar dollarmen eseptegende 3-4 ese arzan bolyp, ımporttyń ósýine, valıýtalyq naryqtaǵy suranystyń artýyna sebep boldy. Sonymen qatar munaı baǵasynyń tómendeýi jaǵdaıdy odan ári qıyndatty. «Qara altyn» barreline 10 dollardan da tómen túsken bolatyn.
Jańa jaǵdaılar ekonomıkalyq saıasatta júıeli ári salmaqty sheshim qabyldaý qajettigin uǵyndyrdy. 1999 jylǵy sáýirde teńgeniń erkin ózgermeli baǵamyna kóshý týraly sheshim qabyldandy. Oǵan deıin Úkimet pen Ulttyq bank birlesken aýqymdy jumys atqardy. Ýaqyt óte kele bul sheshimniń prınsıpti turǵyda durys bolǵany dáleldendi. Budan bólek, memleket halyqtyń depozıtin qorǵaýda buryn-sońdy bolmaǵan sheshimderge bardy. 1999 jylǵy devalvasııadan keıin jarty jyl boıy bankterdegi depozıtin saqtaǵan azamattar jınaqtaryn «eski» baǵammen, ıaǵnı devalvasııaǵa deıingi eseppen aldy. Zeınetaqy qorlary men zańdy tulǵalarǵa da memlekettik qoldaý kórsetildi. Halyqaralyq valıýta qory áleýmettik qoldaý sharalaryn jasaǵanymyz úshin bizdi synǵa aldy. Sonda da jańa baǵamdyq tártipke kóshý kezinde jarııalanǵan talaptardy oryndaǵan barlyq azamattyń shyǵynyn ótep berdik.
– Qazirgi qarjy júıesi, sonyń ishinde bank sektory aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. О́tken men búgindi salystyra otyryp «áttegen-aı» deıtin kezińiz bola ma?
– Qarjy júıesi túbegeıli ózgerdi. Qaǵaz tıyndardan sıfrlyq teńgege deıin úlken joldy júrip óttik. Eń bastysy, 2000 jyldardaǵy «maıly jyldar» dep atalatyn kezeńdi paıdalanyp, rezervterge jetkilikti deńgeıde turaqtylyq qoryn jınap aldyq. Tájirıbe de jınaldy. Degenmen «osy kúnime shúkir» degen kózqarastan aýlaq bolyp, turalap qalmaýymyz kerek. Ekonomıkanyń, memlekettik apparattyń tıimdiligin arttyrý jumysyn jalǵastyra berý qajet. Ártúrli salada sıfrlyq transformasııa baǵdarlamalaryn óristetip, sondaı-aq ekonomıkaǵa memlekettiń qatysýyn azaıtýǵa jiti kóńil bólgenimiz durys. Úkimettiń ekonomıkadaǵy úlesi daǵdarys kezeńderinde ekonomıkany qoldaýǵa májbúr bolǵan kezde ósken edi. Endi jekeshelendirýdi belsendi jalǵastyryp, «halyqtyq» IPO baǵdarlamasy aıasynda kompanııalardy qor naryǵyna shyǵarý kerek. Árıne, tıisti saıası reformalardy belsendi túrde júzege asyryp, azamattyq qoǵamnyń pikirin eskerý de mańyzdy.
О́tken kezeńder týraly aıtsaq, meniń de ókinishim joq emes. Ishimde biraz isti jedel ári batyl jasaý kerek edi degen qynjylys bar. Biraq sol ýaqytta kóptegen jumys alǵash ret júzege asyrylyp jatqanyn, elde mundaı máselelerdi sheshý tájirıbesi bolmaǵanyn, sondaı-aq joǵary bilikti mamandardyń jetispegenin de túsinýimiz kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»