Mámbet atalyq

Mámbet atalyq – keıde bı dep te aıtylady, HVIII ǵasyrda ómir súrgen, óz ortasynda shoqtyǵy bıik turǵan tulǵalardyń biri. Ol kezinde qazaq dalasyndaǵy túrli oqıǵa­lar­ǵa belsene aralasqan. Qazaq handyǵy­nyń odan ári damýyna aıtarlyqtaı úles qos­qan, ózinen burynǵy bıler men batyr­lar­dyń isin jalǵastyrýshy. Reseı patsha­lyǵy qazaq dalasyna enip, ústemdik qura bastaǵan tusta basqa da bı, batyrlar­dyń qatarynda Ábilqaıyr hannyń qasynan tabylǵan.

Mámbet atalyqtyń hanǵa qarsy shyq­qan bı men batyrlardyń aldyn kes-kestegeni týraly jazýshy Aleksandr Sergeev «Peterbýrgskıı posol» kitabynda bylaı dep jazypty: «Ýa, aǵaıyn! – dep aıqaı saldy ol. – Men Ábilqaıyr han men onyń orys dosy, qurmetti Kýtlý-Mahmetti aqtap alýdan aýlaqpyn. Endi sender bizdiń týysqandarymyzdy kimderdiń óltirgenderin bilesińder. Dushpandarymyz mundaı qaraý isterin bizdi orystarmen máńgilikke urystyrý úshin jasady... Hannyń sóziniń jany bar. Biz onyń aıtqandarymen kelisemiz dep sheshtik. Eger «ıá» deseńder, ant qabyldaıtyn bolamyz!». Sóıtip, ant qabyldanyp, qaza tapqandarmen qoshtasý rásimi jalǵasqan.

Bulǵaqtan týǵan balalardyń úlkeni Báıimbet bastap, qalǵandary qostap, Mám­bettiń bılikke aralasýyna yqpal et­ken. El ishinde «Bes Bulǵaq» atalǵan olar aýyz­birshilik tanyta bilgen. Sóıtip, Mám­bet jastaıynan bılikke aralasyp, onyń esimi kishi júz qazaqtary arasynda belgili bol­ǵan. Birde batyr esebinde qol bastasa, endi birde bı atalyp, Ábilqaıyr han otbasyna qamqorshy, tárbıeshi retinde tanylǵan.

Ańyz áńgimeniń artynda shyndyq oqıǵalar tizbesi jatady. Ol ótken tarı­hymyzdyń aýyzdan-aýyzǵa tarap jetken shejiresi, ıaǵnı jazba tarıhtyń negizi. Sondyqtan el aýzyndaǵy áńgimelerdi oı eleginen, tarıhı derekter súzgisinen ótkizip baryp paıdalanǵanda ǵana mol qazyna rýhanı baılyqqa aınalmaq.

El ishinde esimi asa qurmetpen atalatyn tulǵanyń biri shómekeı Mámbet atalyq desek, sáıkesinshe onyń esimi Syr men qyr arasynda jıi aıtylady. Biraq búginde babamyzdyń atqarǵan qyzmetteri, ulaǵatty sózderi men tárbıege baıla­nysty keńesteri týraly úzik-úzik derekter ǵana bar.

Mámbettiń adamgershiligi men aqyl­dylyǵyna tánti bolǵan halyq onyń esi­mine atalyqty qosyp aıtady. Atalyq Shyǵys elderinde, jalpy, qazaq elinde de qamqorshy, aqylshy degen maǵyna beredi. Naqty aıtsaq, bul ataq hannyń uldaryn tárbıeleýshi degendi bildiredi. Keıin­nen han saraıyndaǵy shendik ataqqa aınal­ǵan. El basshysynyń otbasyna atalyq keńes berý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtinin eskersek, Mámbet babanyń iri tulǵa bolǵanyn paıymdaımyz. Mámbet árdaıym Ábilqaıyr hannyń qasynan tabylyp, kórshi orys patshalyǵymen du­rys qarym-qatynasta bolýyna atsalysty.

Mámbet atalyq jóninde Ábish Ke­kil­baıdyń «Eleń-alań» atty tarıhı kita­byn­da: «Tórtinshi kún degende toıdyń ta­raǵanyn pash etkendeı taı-tuıaq bastaǵan toǵyzdy jetelegen Kedeı, Jaıylǵan, Baqa, Kıikbaı toby Yrǵyz betke jylystap shyǵa berdi», delinse, ári qaraı: «Han basyn kóterip, jan-jaǵyna qarady. Qasyndaǵy Myrzataıdy shyntaǵymen qaǵyp bylaı yǵystyryp, árjaǵyndaǵy Aıbastyń Arystanbaıyn ıek qaǵyp, ózine shaqyrdy: «...Jıyrma bes alshynnyń janǵa-malǵa kendeligi joq, eń nýynyń biri shómen edi. Olar naǵyp tap mundaı júdeý kelgenderine túsinbedim. Ras, usaq úsh shómekeıdiń qamshysy túgelge jýyq. Biraq osy úsheýiniń bári qosylyp bir Bozyǵuldyń qarasyn toltyra almaı tur ǵoı. Sizdiń sol kóp aýyldan Keldibaıdyń eki tóli Kıikbaı ekeýińnen basqa eshkim kózge túspedi. Ne oılaǵandaryń bar edi? Jaltyrdyń tórt buıda ustary – Jádik, Alman, Shybyntaı, Kenje, Qaratamyr Mámbet, Balqy Báıbek shómen atamnyń kóshin arqar urandynyń qaı aýylynyń kúliniń basyna aparyp shógereıin dep júr?.. Áıtpese irgedegi Yrǵyzda turyp, attarynyń aıaqtaryna jem túse qoıady deısiń be? Álde kókirekteri kóldeýdegi kóp jylqynyń pysqyrǵanyna kúpti me?», deıdi Ábilqaıyr (171-bet). Mine, osylaısha Ábilqaıyr han kóp shómekeıge emes, el tutqasyn ustaǵan azamattarǵa ókpesin aıtqan.

1738 jyldyń 3 tamyzynda Orynbor shekaralyq komıssııasynyń bastyǵy V.Ta­tıshevtiń qabyldaýynda bolǵan Ábil­qaıyrdyń 12 bıiniń biri – Mámbet ata­lyq. Iаǵnı ant bergen rý aqsaqaldarynyń ishinde (56 adam) Mámbet atalyq Bul­ǵaq balasy da bolǵan. Onyń esimi tizim­de tórtinshi tur. Kishi ordadan: Alshyn shómekeı rýynan Mámbet Bulǵaqov­tyń (Qazaly jáne Yrǵyz ýezderi atynan) ant berýge qalaı qatysqany jazylǵan. Ant qabyldaý qujatyna Ábilqaıyr han men balasy Eraly sultannyń mórleri, bılerdiń tańbalary basylǵan. Bul týraly M.Seralınniń «Aıqap» jýrnalynda 1913 jyly jarııalanǵan «Qazaq qaı zamanda Rossııaǵa qosylǵan?» atty maqalasyn oqyp tanysýǵa bolady. Jazba derekterde osylaı delinse, aýyzsha derekter de budan alshaq emes.

Mámbet atalyq shamamen 1690-1759 jyldarda ómir súrdi dep topshylaýǵa bola­dy. Ol týraly aıtqanda, jazǵanda onyń shyǵý tegi men jasy ǵana emes, qazaq halqy úshin atqarǵan eńbekterin, halyq isine aralas­­qan saıası qaıratker bolǵanyn qalyń qaýym­­­ǵa jetkizý abzal. Birinshiden, Edil boıyn­­daǵy qalmaq­tar men bashqurttar, túrikmen­der, Joń­ǵar Alataýyndaǵy qońtaı­shy­lar eldi bú­linshilikke ushyratqan tar kezeń­de Ábilqaıyr kórshiles irgeli el Reseı­diń qamqorlyǵyna júginbek bol­ǵan­da, sol tustaǵy han saıasatyn qoldaǵan adam. Ekinshiden, hannyń keıbir saıasatyna kelispeýshiligin de bildirip otyrǵan. Bu­dan Mámbet atalyqtyń han men halyq arasynda yqpaldy adam bolǵanyn tanı túsemiz.

Ábilqaıyr han qaıtys bolǵannan ke­ıin onyń ornyna Nuraly sultandy han saılaýǵa general-gýbernatorǵa arnaıy hat jazyp, úndeýge qol qoıǵandardyń basy Jánibek Tarhan edi. Al sol úndeýge qol qoıǵandardyń biri – Mámbet atalyq. Osynyń aldynda (1748 jyldyń 21 qyr­kúıeginde) Bopaı hanshaǵa kóńil aıtýǵa Nuraly sultanmen birge kelgen júz adam­nyń arasynda qaratamyr Mámbet atalyq ta bolǵan. Jáne ol Ábilqaıyr hannyń óli­min anyqtaǵan tórt bıdiń biri edi. Handy ól­tirgennen keıin Baraq sultan elden kó­shedi. Bulaı qashyp-pysyp júrýdi ar sanaǵan Baraq óziniń isin qaraýdy usynady. Isti qaraǵan tórt bıdiń birinshisi Baǵanaly naıman rýynyń bas bıi Oljabaı (keıde О́tebaı dep te jazylady), Álimniń tórtqarasynan Qartoqa, Qozanaı bıler, shómekeı bıi Mámbet atalyq. Olar qun tóletýmen shektelip, isti Baraq sultannyń paıdasyna sheshedi. Bul derekter Orynbor ekspedısııasynyń bastyǵy V.Tatıshevtiń «Ekstrakt ız polýchennyh ızvestıev o kırgız-kaısaskıh ı bashkırskıh obrasennah» degen jazbasynda bar. Jalpy, orys-qazaq qatynastary men Mámbet Bulǵaqulynyń esimi (arhıvte Býlgakov) 1730-1731 jyldardan bastap-aq kórinis beredi.

Ábilqaıyr han orys elshisi polkovnık A.Tevkelevti qabyldaǵan tusta basqa da bı, batyrlarmen birge Mámbet te bolǵan. 1736 jyly aǵylshyn sýretshisi Djon Kestldiń Orynbor ekspedısııa múshelerimen birge Ábilqaıyr han ordasynda bolǵan kezdegi jazbalary 1741 jyly Sankt-Peterborda jarııalanǵan. Tolyq nusqasy 1784 jyly nemis tilinde Rıgada basylǵan. Bul eńbek 1996 jyly qazaqshaǵa aýdaryldy. Osy kitaptyń 32-betinde 1736 jyldyń 22 shil­desindegi jaǵdaı jazylypty: «...Sodan tórt-bes saǵat boıy kıiz úıli aýyldar arqyly júrip otyrdyq. Qasyma erip kele jatqan elshiler sany on tórt kisi bolatyn. Olardyń esimderi Baıbek batyr, Shaǵyrbaı batyr, Jandáýlet, Qurmanbaı, Aqmolaı, Laqa, Mamyt (Mámbet), Altaı, Ábilqaıyr hannyń jasaýyly Qalybek, Jánibek batyrdyń elshisi Lepes jáne basqalar».

Osy kitaptyń 47-betinde «Osy aıdyń altysy kúni (tamyz aıy) Baıbek pen Mámbet Ábilqaıyr hannyń maǵan jibergen syılyǵyn alyp keldi. Ishinde barqytpen tystalǵan bir malaqaı (tymaq), bir par aq sısadan tigilgen shalbar, bir par qara shegren etik, bir qylysh jáne uzyndyǵy úsh jarym arshyn sılındrli tútik, bir oqshantaı bar... Sol kúni keshke qyrǵyzdyń (qazaqtyń) barlyq elshisin, hannyń ulyn, Tashkenttiń elshilerin (bári qyryq kisi) qonaq ettim, syı-qurmet kórsettim», dep jazady Djon Kestl.

Aǵylshyn sýretshisi qazaq hanynyń otbasyn, aınalasyndaǵylardy jáne qa­zaqtyń salt-dástúrlerin jaza otyryp, han­nyń qasyndaǵy bı-batyrlardy da esten shyǵarmaǵan. Sonyń biri – Mámbet atalyq. Tipti Mámbet Bulǵaquly Djon Kestldi Samaraǵa deıin shyǵaryp salyp, ober-sekretar Kırılovpen kezdesipti.

1738 jylǵy V.Tatıshevtiń jazbalarynda: «10-y kúni Qyrǵyz-qaısaq ordasyna qupııa keńesshiniń buıryǵymen jiberil­gen bashqurt starshınasy Taımas-tarhan, onymen birge Orta ordanyń Ábilqaıyr hany attandyrǵan Jánibekov, Kishi orda­nyń Baıraq bıi toǵyz adammen jibergen Bókenbaı batyr kelip jetti», dep jazylǵan. Osyndaǵy 9 adamnyń biri Mámbet atalyq (23-bet).

1748 jyldyń qazanynda patshaıym Elızavetanyń atyna usynys joldaǵan­dar týraly «Reseıdiń qyrǵyz-qaısaqtar­men qatynasy» atty iste saqtalǵan, osy qujattyń №1 tizimine Týlaq bı, ekinshisi­ne Kedeı bı, úshinshisine Mámbet atalyq tańbasyn basqan. Dál sol jyldyń sol aıynda qazaq eliniń han-sultandary, bı-batyrlary bas qosyp, jońǵarlarǵa qarsy urysty aıaqtaý týraly keńes ótkizedi. Osy jıynǵa Mámbet batyr da qatysqan. Ol bir aıdan soń Batyr sultandy aq kıizge kóterip, han saılaǵandardyń qataryn­da da bolady. Bul derekti Smaıyl molda Ábdirazaqov jazyp qaldyrǵan. Demek, Mámbet atalyq keıde ekiushty baǵyt ustanǵanyn baıqaımyz. Munyń aldynda ǵana ol Kishi júzdiń kóptegen bıimen ­bir­­­ge Ábilqaıyrdyń úlken uly Nuraly sultandy han etýge usynys jasaǵany belgili.

Sonymen qatar Mámbet atalyq Bul­ǵaqovtyń esimi Reseı qujattarynda 1730-1748 jyldar aralyǵynda jıi kez­desedi. Budan ol shırek ǵasyrǵa jýyq qa­zaq jurtshylyǵynyń ósip-órkendeýine bel­sendi qyzmet etken tulǵa dep oı túıýge bolady. Qujattarda keıde Mámbet batyr dep te atalady. Onyń Ábilqaıyr bastaǵan jasaq­ta urystarǵa qatysqany týraly da áńgime­ler bar. Aqkete Altaı batyr Ibeskiulymen birge árqaısysy 500, 1000 kisilik jasaq­ty basqarǵandary aıtylyp, jazylyp júr. Orynbor arhıvin aqtarǵan jazýshy Jubatqan Muratbaev «Mámbet batyr» (2000 j.) maqalasynda 500 jasaqty basqa­ryp, jońǵarlardy jeńýge úles qosqanyn jazady. Taǵy bir el aýzyndaǵy áńgimelerdiń birinde Mámbet atalyqtyń 1692 jyly týyp, 103 jasqa kelgende ómirden ótkendigi aıtylady. Tipti onyń 80 jasynda Sadyr naımannyń qyzyna úılenip, odan Janqara, Alǵara degen uldardyń týǵandyǵy aıtylyp júr. Al J.Muratbaev Mámbet atalyqtyń 1759 jyly 70 jasynda ómirden ótip, Oraza aıynda Qoja-Ahmet Iаsaýı mavzoleıine jerlengenin jazady. Qart ustaz Narıman Maıqanov (1920-2001) Mámbettiń qys aıynda qaıtys bolyp, súıegi keıinnen Túrkistandaǵy kesenege ákelip qoıylǵanyn sóz etkeni taǵy bar.

Áziret Sultan kesenesinde jatqan Mámbet babamyzǵa Quran baǵyshtaý, onyń rýhyn eske alý maqsatynda 2004 jyl­­dyń 4 jeltoqsanynda Túrkistanǵa arnaıy ­bar­dyq. Keseneni áb­den aralap, sýretke, beı­nejazbaǵa tús­tik. Keseneniń kireberis qa­byrǵ­asyna osyn­da jerlengen han, sul­tan, bıler tizimi­nen Mámbet babamyzdyń esi­min kórip, bir marqaıyp qaldyq.

Sondaı-aq Mámbet Bulǵaqulynyń sońynda bı retinde shyǵarǵan sheshim­derimen qatar, qanatty sózderi qalǵan: «Alǵashqy tárbıe – anadan, el bıleý – ákeden», «Sapasy bardyń sanasy bolar», «Búgingi bala búrkit – erteńgi qy­ran búrkit» degen sııaqty taǵylymdy sózderiniń astarynda úlken mán-maǵyna jatyr. Shırek ǵasyrdaı bılikte bolǵan Mámbet Bulǵaquly týraly joǵaryda atalǵan sırek kitaptarda basqa da birqatar málimetter bar. О́ıtkeni ol, birinshiden, Qazaq handyǵy irgesi­niń berik bolýyna úles qosty. Ekinshiden, syrt­qy jaýdan qorǵanýda basshylardyń biri boldy. Úshinshiden, Ábilqaıyr hannyń atalyǵy rólin atqardy. Tórtinshiden, sheteldik Tevkelev, Kırılov, Tatıshev, aǵylshyn sýretshisi Kestlmen jaqyn qarym-qatynasta boldy. Besinshiden, Ábilqaıyr han, Bopaı hanym, Nuraly, Eraly, Baraq sııaqty batyr, sultandarmen aralas-quralas ómir súrdi. Ásirese, han ólimine ákelip soqqan úlken daýdy beıbit jolmen sheshýdegi bılik isteri onyń qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterilýine jol ashty. Demek, Mámbet – osyndaı ataq-dárejege laıyqty adam bolǵan, Qazaq eliniń bútindigine qyzmet etken HVIII ǵasyrdaǵy basty tulǵalardyń biri. Son­dyqtan onyń esimin ulyqtaýǵa, osy baǵyt­ta túrli is-sharalar ótkizýge Syr eli túgel atsalysýy qajet. Búgingi urpaqty jaı­ma-shýaq zamanǵa jetkizgen osyndaı ata-babalarymyz ekeni aıdan anyq.

Tynyshbek DAIRABAI,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi