1975 jyldyń jazynda aıaýly Almatyda sol kezde S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń qazaq bólimin 44 túlek bitirdik. Stýdenttik jyldarda tosyrqamaı tanysyp, uǵynysyp ketken aıaýly dostarym, olardyń qıly taǵdyrlary týraly buryn da jazǵanmyn. Búgingi áńgime stýdent jyldardan azamattyq bolmysy bólek, jany jaısań Zamanbek Zıadabekuly Ábdeshev týraly.
Bala kúnnen quıma qulaq Zamash ertegiler tyńdaýǵa qumartyp, estigen óleńin birden jattap alyp ósipti. Osy kúni de óziniń ǵana emes, talaı qazaq aqyndarynyń óleńderin saǵattap aıtýǵa bar.
О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary aýyldyń, mekteptiń shaǵyn kitaphanalarynan kórkem kitaptyń talaıyn talasa oqyǵan, tamsanyp ósken talpynysty balanyń ushqyr qııaly balaýsa jyr bolyp tógilipti. Tabıǵat kórinisterin sıpattaǵan shýmaqtaryn aldymen tyńdaıtyndar atasy Ábdesh (shyn esimi Ábdirasul) jáne ájesi Márııa. Zákeń osy atasy men ájesi baýyryna basqan tuńǵysh nemereleri eken.
1967 jyly Daıyr aýlynda orta mektepti bitirgen soń talaptary taýdaı, bir mektepte oqyǵan qanattas, óskeleń dostar Zamanbek pen Ǵalym ózara ýádeleri boıynsha Qazaq memlekettik ýnıversıtetine jýrnalıst oqýyna túsý úshin Almatyǵa tartady. Á degennen joly bolmaı, aýylǵa qaıtqan jastardyń taýy shaǵylǵan joq. Aqyndyq qabileti tasyp, shabyty janyp júrgen shaǵynda Zamanbek áskerge alynady. Shyǵys ulany Soltústik muzdy muhıt jaǵasynan bir-aq shyǵady. Eki jyl Otan qorǵaý azamattyq boryshyn abyroıly atqarǵan jas sarbaz sol zamandaǵy úlken mereı – kommýnıstik partııa qataryna qabyldanady. Dápterine jaýynger jyrlary jazylady.
«Tentek jelge bir jyrtys jyrtqyzalyq»,
Dese kerek kári aspan bultty yza ǵyp.
Jas arýdaı órbisken tuńǵysh ret,
Qoıa berdi altyn Kún kúrt qyzaryp».
«Soltústiktiń kúzgi keshi» degen óleńniń bul shýmaqtary Muzdy muhıt jaǵalaýyndaǵy tabıǵat pen onyń ózgeshe kelbeti Soltústikte bolyp kórmegen adamnyń kóz aldyna elester kórkem sýret.
Zamanbek 1970 jyly áskerden oralǵan bette qaıtadan Almatyǵa jol tartady. Ańsaǵan oqýy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine túsedi. Fakýltet dekany talaı qalamgerdiń qadirmendi ustazy, ǵalym Taýman Amandosov edi. Dekan kýrsty 25 stýdentten «A» eresekter jáne «B» jastar tobyna bólgen. Eresekter eńbek ótilimen túskender de, jastar mektepti sol jyly bitirip oqýǵa qabyldanǵandar edi. Árisi on jyldaı jas aıyrmamen kelgen de, basqa da jasy úlken jigitter men qyzdar az bolmaı shyqty. Dekan «A» tobynyń jetekshiligine (starosta) áskerden abyroıly oralǵan azamat, kelbeti kóz tartar jigit Zamanbekti tańdady. «Starostaǵa» taǵaıyndalǵan stýdenttiń mindeti kýrstyń uıytqysy bola bilý. Aqyn Zamanbek irkilmedi, qatarlastaryn úıirip áketti, stýdent-jastar dıspýttarynda sóz sóıleıtin de Zamanbek, oı-órisi keń, sózine senimdi, óleńder oqıtyn da Zamanbek – ózeginen óleń aqtarylyp jatady. Osylaı bedel aldy.
1975 jyly ýnıversıtetti bitirgen soń Zákeń joldamaǵa saı О́skemendegi oblystyq stýdııaǵa redaktor bolyp ornalasty. Jańa jer, orysy basym ortanyń qym-qýyt kúıbeń tirshiligi onyń seri bolmysyn eliktire qoımaǵan. Altaıdyń baýraıynda júrse de qııaly qııandaǵy Alataý, kóńiliniń túkpirinde aıaýly Almaty, bes jyl jup jazbaǵan qımas dostar... Maqsaty – shyǵarmashylyq úlken jetistikterge jetý úshin astana Almatyǵa, úlken ortaǵa qalaıda jetý.
Shyǵys Qazaqstanǵa partııanyń pármenimen jiberilgen Zamanbek onda kóp aıaldaı qoımady, kóńilindegi úlken arman-maqsat jarty jylǵa jeter-jetpeste oǵan at basyn birjolata Almatyǵa burǵyzdy. Almatyda jumys tabý, ornalasý, ásirese talaı qazaq balasyna jasandy kedergi bolǵan qalaǵa turaqty tirkelý deıtin ońaıǵa túsken joq. Áýeli birshama ýaqyt «Qazaqstan pıoneri» (qazir «Ulan») gazetiniń redaksııasynda isteıdi, sodan keıin sáti túsip, «Jazýshy» baspasyna aýdarma bólimine redaktor bolyp aýysady.
Aýdarma úlken ortaǵa jańa túsken jas qalamger úshin shyǵarmashylyq jumystyń buryn aralasa qoımaǵan tyń salasy edi. «Osy qyzmetim meniń shyǵarmashylyq eńbegime túbegeıli betburys jasady. Baspanyń qym-qýyt jumystary jáne ara-arasynda ózim de qolǵa alyp, tárjima isine shyndap kirisýim birjolata aýdarma qazyǵyna baılap tastaǵandaı kúı keshtim. Shyny kerek, óleńdi ara-tura ǵana jazatyn boldym» dep eske alady Zákeń. Aıtqanyndaı, Zamanbektiń 2010 jyly Astanada «Folıant» baspasynan shyqqan «Jan syrym» atty jyr jınaǵynyń alǵy sózinde «Jıyrma jyldaı ádebıet baspasynda jumys istep, qazannyń qulaǵynda júrsem de óleńderimdi basyn qosyp, jeke jınaq kúıinde jarııalaýǵa asyqqan emespin. Tipti ana bir jyly, jan dosym Saýytbek Abdrahmanov Aqparat mınıstri qyzmetinde júrgende: «Kitabyńdy shyǵaraıyq, bir jınaqtyq jaqsy óleńiń baryn bilemin ǵoı» degende de qozǵala qoımaǵanmyn. О́leńdi ózim úshin, jan órtimdi basý úshin, jaqsylarǵa júregimdi ashý úshin ǵana jazatynmyn. Alpystyń asqaryna attaǵan osy tusta dostarym taǵy qolqalap, ár jyldardaǵy jyrlarymdy oqyrman nazaryna usynyp otyrmyn» degeni de bar. Odan keıingi óleń jınaǵy – 2019 jyly Almatyda «Toǵanaı T.» baspasynan jaryq kórgen «Jyldarym – gúl baǵym».
«Men qalaı jyr jazýdan toqtalamyn,
Qolymda turǵan kezde ot qalamym.
Men úshin byqsyp janý maqsat emes,
Men jansam lap etem de joq bolamyn,
dep bir sharpysa, odan ári:
Janym meniń jyrǵa toly, jigitter,
Janym meniń Baıkal syndy tunyq kól.
Sol tunyqty asaý tolqyn shaıqaǵan,
Kezderinde myqty bolsań uǵyp kór»,
dep, janynyń tunyq tuńǵıyǵyna tartady.
Aqynnyń kóńil qylyn shertken ǵashyqtyq jyrlary da oqyrmanyn beıjaı qaldyrmaı, áserli sezimge bóleıtini anyq.
Zákeń Jazýshylar odaǵynyń ǵımaratynda ornalasqan beldi baspada úlken ómir mektebinen ótti. Baspanyń poezııa bóliminde de qyzmet atqardy, talaı qalamgerdiń kitabyna redaktor bolyp, jolyn ashty. Nebir jaqsy men jaısańǵa janasty, sózderin tyńdady, keıbir minez-qylyqtaryn ańdady. Sodan túıgen paıymdary kele-kele móltek syr, estelikterge aınaldy. Zamanbek óz kózimen kórgen oqıǵalarynan, kóńiline túıgenderinen áıgili aqyn-jazýshylar Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Qasym Qaısenov, Ǵalı Ormanov, Juban Moldaǵalıev, Ǵafý Qaıyrbekov, Toqash Berdııarov, Muqaǵalı Maqataev, Saǵı Jıenbaev, Muhtar Shahanov, Oljas Súleımenov, Keńshilik Myrzabekov, Islam Jarylǵapov, Marat Barmanqulov, óner adamdary Asqar Toqpanov, Ydyrys Noǵaıbaev, tulǵalar Shyńǵys Aıtmatov, Qaısyn Kýlıev, Evgenıı Evtýshenko, sondaı-aq birqatar zamandasy týraly shertken syrlar oqýǵa ǵana qyzyq emes, sol jaǵdaılardan túıgen oılarymen de áserli ári ózekti.
Zamanbek ásirese aýdarma salasynda ónimdi eńbek etti, buǵan deıin buǵyp jatqan talanty ashyldy. Talapty aýdarmashydan talantty aýdarma maıtalmanyna aınaldy. Áıgili orys jazýshysy Borıs Vasılevtiń «Tamyljyǵan tań» degen povesi men birqatar áńgimesin, bolgar jazýshysy Georgıı Karaslavovtyń «Sheshýshi saǵat» romanyn, aǵylshyn jazýshysy Charlz Dıkkenstiń «Olıver Tvıstiń basynan keshkenderi», aljır jazýshysy Mýlýd Mammerıdiń «Apıyn men taıaq», «Shól dalany kesip ótý» romandaryn, fransýz qalamgeri Vıktor Gıýgonyń «Alastalǵandar» romanynyń birinshi tomyn (ekinshi tomyn Saýytbek Abdrahmanov aýdarǵan), amerıkalyq jazýshylar Stıven Kıngtiń «Sol», Frensıs Skott Fısdjeraldtyń «Uly Getsbı» romandaryn ana tilimizde tamyljyta sóıletti. Sondaı-aq týysqan malqar aqyny Tánzıla Zumaqulovanyń «Saltanat» óleńder jınaǵyn, «Qyrǵyz ertegilerin», A.Gorıaev pen V.Zımıanınniń «Tamasha adamdar ǵumyrbaıany» serııasymen uly memleket jáne saıası qaıratker Dj.Nerý týraly «Nerý» ǵylymı-kórkem ómirbaıan kitabyn qazaq jurtshylyǵynyń rýhanı qazynasyna qosty. «Habar» telearnasynda biraz jyl qyzmet atqaryp, munda da júzdegen kórkem teleserıaldardy, mýltfılmderdi, tanymdyq derekti fılmderdi kórermenge usyndy, qazaq tilindegi kórsetilimder aıasyn sapaly keńeıtýge belsene zor úles qosty.
Zamanbek qazir Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Aýdarma keńesiniń tóraǵasy. Ádebı jyl qorytyndysynda búgingi kórkem aýdarmanyń jaı-kúıi týraly janashyr oılaryn ortaǵa salyp, jetistikter men olqylyqtardy bilikti taldaıdy. Zamanbek Ábdeshev ózi úlgi tutatyn qazaq aýdarmasynyń aldyńǵy tolqyn maıtalmandary Júsip Altaıbaev, Ahmet Elshibekov, Islám Jarylǵapov, Ábilmájin Jumabaev, Ǵabbas Jumabaev, Hasen О́zdenbaev, Ǵaısa Sarmurzın, Nııaz Syzdyqov, Jumaǵalı Ysmaǵulov, jyrlardy ózderi jazǵan dúnıedeı qulpyrtyp jiberetin Saǵı Jıenbaev, Iztaı Mámbetov, Qýandyq Shańǵytbaevtyń biregeı izbasary. Búginde 75 jyldyq mereıjasqa tolyp otyrǵan Zákeńdi osy maıtalmandar qataryna laıyqty qosamyz. Aýdarma salasyndaǵy irgeli eńbekteri úshin Zamanbek Ábdeshevke Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵy berildi, qarymdy qalamger «Parasat» ordenimen marapattaldy. О́zi týyp-ósken Shyǵys Qazaqstan oblysy Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty.
Aqyn, aýdarmashy Zamanbek Ábdeshev týraly áńgimemiz onyń otbasylyq ortasy týraly aıtpaı ketsek tolyq bolmas edi. Atasy men ájesiniń balasy bolyp ósken Zákeńniń jandary jánnatta bolǵyr ata-analary Zıadabek aǵa men Gúljamal apa, aıaýly jan jary Kábıra Baımuqanbetova óte jaısań, izetshil de izgi jandar edi. Tuńǵysh nemereleri dúnıege kelgende aǵa men apa onyń esimin ózderi qoıýdyń ornyna dostary bizge tańdatyp edi-aý! Qazaq opera jáne balet teatrynyń opera stýdııasynda áıgili Bıbigúl Tólegenovaǵa shákirt bolǵan Kábıra ustazynyń mánerinen aýmaı tamyljyta án salyp, ortamyzdyń gúli bolyp júrýshi edi. Otaǵasynyń, otbasynyń jaıyn jasaǵan Kábıra ómirde óner jolyn qýǵan joq. Dosymyz Saýytbektiń zaıyby jýrnalıst Márııa «Kábıranyń áni» degen móldir estelik jazdy. Kábıranyń da dúnıeden ótkenine on jyl tolyp qaldy, jaqynda osyǵan oraı arýaqtar rýhyna arnap as berildi. Kábıra jáne onyń ata-eneleri Zıadabek aǵa men Gúljamal apa týraly qanshama tebirenisti estelikter aıtyldy. Qyzyń iziń, ulyń óziń degen. Kábıra men Zamanbektiń atyn ózimiz qoıǵan úlken uly Aıdar, odan keıin Rızagúl, Almas, Indıra esimdi ul-qyzdary búginde úıli-jaıly, urpaq ósirip, órken jaıǵan.
Maqalamyzdyń basynda 1975 jyly ýnıversıtet bitirip, endi stýdenttik beıjaılaý shaqtan úlken eńbek, shyǵarmashylyq ómir jolyna attanyp kete baryp edik dep jazǵanmyn. Sodan beri elý jyldaı ýaqyt ótipti, osy jartyǵasyrlyq shyǵarmashylyq belesterge qorytyndy jasasaq, kýrs túlekteri jetken, aýyz toltyryp aıtarlyqtaı, olardyń qazaq rýhanııatyn molyqtyrýǵa qosqan úlesteri az emes. Qazaq sóziniń búgingi óren júırikteriniń bel ortasynda ot qalam aqyn, aıshyqty aýdarmashy Zamanbek Ábdeshev te laıyqty tur.
Aqaıdar YSYMULY,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri