Kitaphana jáne jasandy ıntellekt

Osyndaı sıfrlyq tehnologııa kóshine ilesken О́skemen qalasyndaǵy Oralhan Bókeı atyndaǵy qalalyq kitaphana «Kitapha­na salasyndaǵy jasandy ıntellekt» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizdi. О́skemen qalasy ákimdiginiń mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi, Oralhan Bókeı atyndaǵy ortalyq qalalyq kitaphana, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń kitaphanashylar qa­ýymdastyǵynyń uıymdastyrýymen ótken is-sharaǵa «Beeline Qazaqstan» qoldaý kórsetti. Konferensııaǵa eli­mizdiń ár óńirinen 80-nen astam áripte­simiz qatysty.

Konferensııaǵa Reseı Ǵylym aka­de­mııasy qoǵamdyq ǵylymdar jó­nin­degi aqparat ınstıtýtynyń aǵa ǵy­ly­mı qyzmetkeri Vadım Stepanov arnaıy shaqyryldy. Ǵalymnyń jasandy ın­tellektini kitaphana salasynda paı­dalaný týraly dáristeri men she­ber­lik synybynyń úıreteri kóp boldy. Vadım Stepanov jasandy ıntellekti­niń shyǵý tarıhynan bastap ómirde qalaı qoldanýǵa bolatyny týraly qy­­zyq ta tyń málimettermen bólisti. Onyń «Kitaphanalyq-bıblıogra­fııa­­lyq qyzmette generatıvti tildik úlgi­­ler­di paıdalaný» atty trenıng-sessııasy­na qatysýshylar kóptegen tájirıbeni­ ıgerdi.

Ǵalym jasandy ıntellektiniń damýyn 3 kezeńge bóledi. 1950–1970 jyldary jasandy ıntellekt endi ǵana paıda bolyp, alǵashqy baǵdarlamalar jasala bastaǵan bolsa, 1980–2010 jyldary jasandy ıntellekt júıesi óz jemisin de bere bastady, al 2010 jyldan bastap búgingi kúnge deıin jasandy ıntellekt barlyq salaǵa qarqyndy engizilip jatyr. Búginde jasandy ıntellekt aýyl sharýashylyǵy, ónerká­sip, medısına, qaýipsizdik júıesi sekildi kóptegen salada keńinen qoldanylady. Endeshe, osynaý úrdisten kitaphana salasy da qalys qalmaýy qajet.

Keıbireýler «jasandy ıntellekt pen kitaphananyń arasynda qandaı baılanys bolýy múmkin, kitaphana jasan­­dy ıntellektisiz de ómir súre alady ǵoı» deýi ábden múmkin. Desek te, endigi jerde kitaphana salasyn jasandy ıntellekti­­siz kózge elestetýdiń ózi qıyn. Adam zer­de­si­niń kompıýterlik balamasy budan bylaı da álemdi qarqyndy jaýlaı ber­mek. «Kitaphanashylar kompıýterdi eń al­ǵash qalaı úırendi, jasandy ıntel­lek­tini de solaı jan-jaqty meńgerýi kerek. Zamanaýı tehnologııa jańalyqtaryn qyzmetine engizgen kitaphana ǵana jas­tardy ózine tarta alady. Osylaısha, ómir súrýge qushtar ul-qyzdardy tárbıe­leý­ge yqpal etýimiz kerek», deıdi bul týraly Vadım Stepanov.

Konferensııada TMD IDC vıse-pre­zıdenti A.Beklemıshev qatysýshy­lar­ǵa Qazaqstandaǵy jasan­dy ıntellek­tini damytý tujyrymdamasy týraly keńinen áńgimelep berdi. Tujy­rym­da­manyń tabysty júzege asýy, árı­ne, kitaphanashylarǵa da tikeleı qatys­ty. Bul týraly konferensııada baıanda­ma jasaǵan Belarýs ulttyq tehnıka­lyq ýnı­versıteti ǵylymı kitaphanasy elektrondyq qorlar bóliminiń ınter­net tehnologııany damytý bóliminiń basshy­sy A.Kovalevskıı jaqsy aıtty.

«Kitaphana – jasandy ıntellekt ále­­mine jolbasshy. Eger búgin jasandy ın­tellektini ıgermesek, erteń bizdiń ornymyzdy basatyn bireýler mindetti túrde tabylady», dedi ol.

Oralhan Bókeı atyndaǵy kitaphana­nyń jas IT-mamandary D.M.Golova­nov, B.E.Daýylbekov, M.S.Reshetov, R.Klımov jasandy ıntellekt kómegi­men kitaphanada kitaphanalyq chat-bot qurý jáne dybys­tyq kómekshi ázirleý tájirıbesimen bóli­sip, iske asqan jobalarmen tanystyr­dy. Sondaı jobanyń biri – «Digital Fashion». Jasandy ıntellekt sán álemin jatsynbaıdy. IT-teh­nologııanyń tetigin jetik meńgerýge tal­pynǵan jas boıjetkender vırtýaldy sán álemimen tanysyp, kıim úlgileri men dekor, ınterer men sáýlet buıymda­ryn, sondaı-aq kórinis-beıne­ler men dı­zaın, vızýaldy kórinis­ter­di ártúrli ınternet platformalarǵa jaıǵastyrýdy meńgeredi.

Konferensııa aıasynda kitapha­na­shylar leksııa tyńdap qana qoımaı, she­ber­lik synyptaryna qatysyp, jasan­dy ıntellektini qoldaný týraly bilim kók­jıekterin keńeıtip, tájirıbe almasý múmkindigine ıe boldy.

Jıynda D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti­niń professory I.Ýálıeva, Reseıdiń baǵ­darlamalyq qamtamasyz etýdi jasaý tobynyń jetekshisi A.Lıýteskıı, «Invect Trade CO» JShS tehnıkalyq dırektory Salaýat Qazybaev, t.b. jasandy ıntellektiniń bolashaǵy týraly oılaryn ortaǵa saldy.

Semeı qalasyndaǵy Abaı atynda­ǵy kitaphana dırektorynyń orynba­sary Gúlmıra Aıazbaeva: «Jasandy zer­deni qoldaný dál kitaphana jumysynda ázir­ge kenjelep tur der edim. Árkim óz bil­geninshe qoldanyp júr. Jasandy zerdeni kitaphananyń ár bóliminde, ár júıesinde qoldanýǵa bolatynyn endi bilip otyrmyn. Bul – bizge paıdaly ádisteme­lik qoldaý, kómek. Reseılik ǵalym Vadım Stepanovtyń bergen maǵlumattary óte qyzyqty boldy. Bolashaqta kitaphana qyzmetine jasandy ıntellektini engizýde tyǵyz baılanys ornatamyz dep oılaımyn», dedi.

Al Qostanaı oblystyq ámbebap ǵylymı kitaphanasynyń basshysy Sánııa Serikqyzy jasandy zerde týraly burynnan izdenip júrgenin, is-sha­ra­nyń óte paıdaly bolǵanyn jetkizdi. Ol konferensııa barysynda jasandy ıntellektini paıdalaný boıynsha alǵan biliminiń jumysta paıdaǵa asatynyna senimdi.

Qonaqtar men áriptesterdiń pikirle­rin tyńdap, kóńilimizge kitaphana isinde JI qoldanýǵa arnalǵan konferensııa jańa múmkindikterge – kitaphana resýrsta­ryn ońtaılandyrý, qyzmet kórsetý sapa­sy men qoljetimdilikti arttyrý, sıfr­lyq jınaqtardy damytý, ǵylymı zert­teý jáne shyǵarmashylyq belsendilikti kú­sheıtýge jol ashady degen senim bekidi.

Qazaqstan kitaphanalary Jasandy ıntellektini damytý tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa qalaı úles qosa alady? Jasandy ıntellektini qalaısha qazaq tilinde sóıletýge bolady? Endi osy saýal­darǵa jaýap berýge tyrysyp, usy­nystarymyzdy ortaǵa salaıyq.

Jasandy ıntellekt salasyn damy­tý­dyń 2024–2029 jyldarǵa arnal­ǵan tu­jyrymdamasyn júzege asyrýǵa kitap­ha­nalardyń qosar úlesi zor.

Kitaphanalar qorlaryn jınaqtap, irikteý jáne taldaý júrgize alady; jalpy qordy, sonyń ishinde qazaq jáne orys tilderindegi keńestik jáne keńestik kezeńge deıingi merzimdi basylymdardy túgendep, sıfrlyq nusqaǵa kóshiriletin asa qundy jáne mańyzdy qujattardy anyqtaı alady.

Qazaqstan kitaphanalary óz qorlaryn sıfrlandyrý jumysyn sapaly júrgizýi qajet. Bul – mashınalyq oqytý úshin qordy joǵary sapaly sıfrlyq kóshirýdi iske asyrýǵa tıis. Sodan keıin óńdelgen jáne qurylymdalǵan aqparat massıvi «data-set-ke» (data-jeli) júkteledi.

Kitaphana ókilderin standart ázirleý, derekterdi óńdeý men resýrstardy bólýge jaýap beretin Ulttyq úılestirý ortalyǵy quramyna engizýdi usynamyz. Úılestirý ortalyǵy sıfrlandyrý jumysyn damytýdy yntalandyrý úshin konkýrstar men granttar uıymdastyryp, tehnıkalyq qoldaý kórsete alady.

Kitaphanalar halyqty JI tehnolo­gııasyna úıretýge arnaıy baǵdar­la­ma­lar ázirleýge qabiletti. Bul – JI negizde­ri­ne kirispeden bastap, mashınalyq oqytý men derekterdi óń­deý baǵdarlamala­ry­na deıingi oqytýdyń ártúrli deńgeıi­ne beıimdelgen semınarlar, sheber­lik sabaqtary, dárister bolýy múmkin. Jáne ol halyqqa JI-diń qalaı ju­mys is­teı­tinin túsinýge jáne onyń tájirıbelik mánin kórýge kómektesedi.

Kitaphanalar qyzmetkerlerin oqy­týǵa ınvestısııa salýǵa tıis, sonda olar paıdalanýshylardy ózderi oqyta alady. Jasandy ıntellekt negizderi, derekter týraly ǵylymı jáne synı taldaý kýrstaryn júrgizip, JI paıdalanýdy úıretý jáne keńes berýge kómekshi nusqaýlyqtar men quraldardy ázirleıdi.

Elimizdegi kitaphanalardyń qoǵamdy JI múmkindikteri men shekteýleri, onyń ekonomıka men áleýmettik úderister­ge áseri, sondaı-aq osy saladaǵy qaýipsiz­dik pen etıka máseleleri týraly bilim­de sheshýshi ról atqarý múmkindigi bar. Bul ártúrli salada JI-di kóbirek bilýge, paıdalanýǵa yntalandyrady.

Kitaphanalar bilim qoımasy ǵana emes, elimizde JI en­gizý jáne damytý úde­risiniń belsendi qaty­sýshylary bola alady, sondaı-aq halyq­tyń tehnologııalardy saýatty jáne jaýap­kershilikpen paıdalanýyn qamta­masyz etetin joǵary sapaly data-setter qura alady.

Bul áreketter halyqtyń sıfrlyq saýattylyq deńgeıin arttyrýǵa, sıfr­lyq jetistikterge qol jetkizýdi jeńildetý­ge, ózin-ózi damytý men kásibı ósý, áleýmet­tik ınklıýzııa múmkindikterin keńeıtý­ge kómektesedi.

Búginde kitaphanalardyń basty min­deti – azamattardy sıfrlyq ómir talaptaryna beıimdeý. Shynynda da, tartymdy ári paıdaly ortalyqqa aınalý úshin bir saryndy ju­mystarǵa ýaqyt joǵalt­paı, neırondyq je­lini paıdalaný qa­jet, óıtkeni ol – qýat­ty jáne tıimdi modelder jasaýǵa qabi­letti ári kitaphana­­­shy úshin taptyrmas qural. Neırondyq jeli – taldaýlardy uqypty júrgizýdi, ju­mys­ty durys josparlaýdy jaqsar­ta alady, al kitaphanashylarǵa sıfrlyq teh­nologııa álemin paıdalanýda senimdi kómekshi.

Kitaphanalar bilim repozı­to­rıı­leri ǵana emes, sonymen birge joǵa­ry sa­paly derekter jıyntyǵyn qurýǵa, ma­man­dardyń tehnologııalardy saýatty jáne jaýapkershilikpen paıdalanýyn­ qam­ta­masyz etýge úles qosa otyryp, óz ju­my­syna JI engizý jáne damytý úderi­si­niń belsendi qatysýshylary bola alady degen úmittemin.

Habıba Aqjigitova,

Oralhan Bókeı atyndaǵy kitaphana dırektory