Baǵa qaıda barady?

Ádette «jaýyrdy jaba to­qıtyn» jumsaqtyǵymen tanylǵan Sta­tıs­tıka komıteti bul joly ashy shyn­dyq­ty mo-ı­yndaýǵa májbúr bolǵan sy­ńaı­ly. Res­mı sıfrlardan anyq belgili bol­ǵa­nyn­daı, elimizde ótken jyldyń aqpan aıy men bıylǵy jyldyń aqpan aıynyń ara­lyǵynda azyq-túlik baǵasy negizinen 10 paıyzǵa, jekelegen azyq-túlik túrleri boı­ynsha 30 paıyzǵa deıin qymbattapty. Má­selen, ótken jyldyń aqpan aıynan be­ri kofe men shaıdyń baǵasy 29,3 pa­ı­yz­ǵa ósse, jarma ónimderiniń baǵasy 26,2 paıyzǵa qymbattaǵan. Eń ókinishtisi, kóp balaly otbasylardyń tirshilik tiregi – nan baǵasy 13,1 paıyzǵa qymbattap, ká­­dimgi birinshi sortty bıdaı unynan pi­si­r­ilgen bir bólke nannyń baǵasy 125 teń­geden asyp jyǵylypty.

Jaqynda Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraıymy Darıǵa Nazarbaeva elimizdegi azyq-tú­lik jáne dári-dármek baǵasynyń ne­giz­­siz qymbattaýyna tosqaýyl qoıý qa­jet­­­tigin atap kórsetti. Agrarlyq sek­tor­­ǵa memleket tarapynan únemi asa qo­­­­maqty qarjylyq qoldaý kór­se­tilip ke­­­­le jatqanyna qaramastan, aýyl­­sha­rýa­shy­­­lyq ónimderiniń baǵasy ús­ti-ústine qym­­­battaýda. Quıylǵan qar­jy­nyń esh­bir qaıtarymy joq. Far­m­a­sev­tıka sa­la­­syndaǵy jaǵdaı da osyndaı, degen óki­­nishin bildirdi senator.

Iá, elimizde naryqtyq qatynastardyń ju­mys isteı bastaǵanyna shırek ǵasyrdan assa da, órkenıetti ekonomıkalyq zań­dy­lyqtar jumys istemeıdi. Barlyq deń­­­geıdegi saýda oryndary alypsatar del­daldardyń ıeligine berilgen. Bá­se­ke­lestik ortanyń qalyptasýyna jasan­dy kedergiler jol bermeıdi. Taýar ón­di­r­ý­shi tutynýshynyń suranysynan da, óz taýarynyń bazardaǵy narqynan da beı­habar. Ekonomıkanyń tynysyn taryl­tatyn «jabaıy kapıtalızmniń» osyn­daı keleńsizdikteri ústemdik quryp tur­ǵan­da, esh­qashan baǵa arzandamaıdy. «Ashyn­ǵa­n­­nan shyǵady ashy daýysyń» de­gendeı, mun­­daı úzildi-kesildi tujyrym ja­saý­y­myzǵa elimizdiń ekonomıkasyndaǵy bar­lyq qatynastardy «ashsa alaqanynda, ju­msa judyryǵynda» ustap otyrǵan lobbısterdiń jymysqylyǵy sebep bolyp otyr. Jaqynda gazetimizde jaryq kórgen bir maqalada tejeýsiz ketken baǵany baǵyndyrýdyń bir joly retinde «ónim óndirýshilerdiń óz taýarlaryn tu­ty­nýshyǵa tikeleı jetkizýi úshin jan-ja­q­ty jaǵdaı jasalýy kerektigi» tý­ra­­ly másele kóterildi. Árıne, aýyl sha­rýa­shy­lyǵyndaǵy eginshiler, baǵbandar, mal ósi­rý­shiler óz ónimderin tutynýshyǵa tikeleı sa­tatyn bolsa, baǵa da ádiletti, sapa da jo­ǵary bolar edi. Átteń, oǵan ártúrli deń­geı­degi laýazymdy qyzmetterde otyrǵan lobbıster jol bermeıdi. Birer mysal…

Osydan týra 10-15 jyl buryn da naq osy másele kún tártibine ótkir qoıy­lyp, aýyl sharýashylyǵyndaǵy taýar ón­di­rýshilerdiń óz ónimderin qaladaǵy tu­tynýshyǵa eshbir deldalsyz tikeleı ót­kizýi úshin jaǵdaı jasaý qolǵa alyndy. Osy mindetti júzege asyrý maqsatynda bar­lyq oblys ortalyqtarynda, onyń ishin­de Astana qalasynda «Shapaǵat», «Ásem» sııaqty kommýnaldyq saýda ortalyqtary ashyldy. Alǵashqy ke­zeń­de shyndyǵynda da, aýyldan kelgen qarapaıym taýar óndirýshiler osy kom­mýnaldyq ortalyqtardan saýda só­releri men oryndardy arzan baǵaǵa jal­ǵa alyp, óz taýarlaryn ótkize bastady. О́zderi belgilegen baǵaǵa ónimderin sa­typ, aýyldyq taýar óndirýshiler máz bolsa, arzan ári sapaly azyq-túlik taý­­a­rlaryna qoly jetken qalalyq tu­ty­nýshylar da rıza boldy. Biraq bul «batpan quıryqtyń» ómiri uzaqqa bar­ma­­dy. Básekelestik ortada baǵanyń ýys­­tarynan shyǵyp ketetinin túsingen alyp­­­satarlar jergilikti bıliktegi «kry­sha­laryna» shaǵymdandy. Olar ár­túrli kedergilerdi oılap taýyp, aýyl­dyq taýar óndirýshilerdiń óz ónim­de­rin tu­ty­ný­shyǵa tikeleı satatyn múm­kin­dikterin she­k­tedi. Qazir bul kom­mýn­aldyq saý­da ortalyqtarynyń aty da, zaty da óz­gergen.

Ekinshi bir mysal. Osydan biraz jyl buryn el Úkimeti «2009-2015 jylda­ry Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy m­u­naı óńdeý zaýyttaryn damytýdyń keshendi jos­paryn» qabyldaǵan bolatyn. Qy­rýar qarjy bólinip, naqty zertteýler ná­tıjesinde belgilengen bul jospar boıyn­sha, 2015 jyly elimizde munaı óńdeý kó­lemi 18 mln tonnaǵa jetkizilip, «Eýro-4» jáne «Eýro-5» standartyna sáıkes ke­letin sapaly benzınmen elimizdiń su­ranysyn tolyq qanaǵattandyratyn bol­ǵan. Mine, qazir 2017 jyldyń alǵashqy toq­sany da aıaqtalyp qaldy, «baıaǵy jart­as – bir jartas». Elimizdegi janar-ja­ǵar­maı tapshylyǵy da joıylar emes, sha­ryqtaǵan baǵasy da toqtar emes. Osy ret­te kópten beri talas týdyryp kele jat­qan tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn sal­maǵan kúnniń ózinde, osy atalmysh jos­pardy júzege asyrýǵa ne kedergi boldy? Jaýap – bireý. Elimizde «jańbyrdan keıin­gi sańyraýqulaqtaı» qaptaǵan ja­nar-jaǵarmaı stansalarynyń mol taby­sy­nan «jonyp jep» otyrǵan bılik tar­maq­taryndaǵy «kókeler» bul jospardy jú­zege asyrýǵa múddeli emes. Endeshe, qol­dan jasalǵan qymbatshylyqty aýyz­dyq­taýdyń da aýyly alystaý sııaqty…

Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»