Elimiz tabıǵı baılyqqa jatatyn paıdaly qazbalar qory jóninen álemde alǵashqy ondyqta. Alaıda mamandar ken oryndary jyl sanap jutap keledi degendi aıtyp júr. Ásirese ekonomıkalyq turǵyda mańyzy alabóten munaı men gaz ónimderiniń sarqylatyn ýaqyty taıap kele jatqandaı.
2040 jylǵa qaraı iri ken oryndaryn qospaǵanda, basqa ken oryndarynda da munaı óndirý kólemi tómendeıtini kútiledi. Qazirgi kúni munaı qoryn tolyqtyrýda «QazMunaıGaz» AQ Qytaıdyń CNPC kompanııasymen birlesip Qyzylorda oblysynda burǵylaý jumysyna kirisken. Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıevtiń aıtýynsha, óndiris kólemi tómendeýiniń basty sebebi – iri ken oryndarynda kúrdeli jóndeýdiń júrgizilýi. Teńizdegi «Bolashaq» keńeıtý jobasynyń iske qosylýy úshin jalpy uzaqtyǵy 50 kún, Qashaǵanda 30 kún slag-ketcher aýystyrylypty. Qarashyǵanaq ken ornyndaǵy jumystyń jospardan tys toqtaýy da óndiris qarqynyn baıaýlatty. Memleket aldaǵy ýaqytta óndiris deńgeıin quldyratpaý maqsatynda birqatar sharany qolǵa alýdy josparlaıdy.
2026 jyldan bastap iri jobalardy iske asyrý esebinen munaı óndirýdiń jyl saıynǵy kórsetkishi 100 mln tonnadan asady dep boljanady. Qashaǵanda qýattylyǵy jylyna 1 mlrd tekshe metr bolatyn gaz óńdeý zaýytynyń (GО́Z) qurylysy 2026 jyldan bastap munaı óndirýdi 1 mln tonnaǵa ulǵaıtýǵa tıis. Budan ózge 2029 jyly qýattylyǵy jylyna 2,5 mlrd tekshe metr bolatyn GО́Z salý esebinen munaı óndirý deńgeıi 2 mln tonnaǵa ulǵaıady degen aqpar bar. Mınıstrdiń aıtýynsha, jalpy alǵanda, úsh iri jobada munaı óndirý respýblıka boıynsha barlyq munaı óndirýdiń 70%-yn qurap, oǵan shamamen 17 mlrd dollar ınvestısııa salynady. Sondaı-aq jer qoınaýynyń bolashaǵy bar ýchaskeleri boıynsha geologııalyq barlaýǵa 2030 jylǵa deıin 5 mlrd dollar ınvestısııa quıylyp, bul 2040 jylǵa qaraı 11 mln tonna munaı óndirýdi qamtamasyz etýi kerek. Jalpy alǵanda, munaı óndirýge salynǵan ınvestısııalar 2030 jylǵa qaraı iri ken oryndarynda shamamen 21 mlrd dollarǵa jetedi degen derek bar.
Mamandar atalǵan jumysty atqarǵa barlaý jumystary barysynda 3D model men IT tehnologııalardy qoldaný qajettigin aıtady. О́ıtkeni burynǵydaı ózdiginen atqylap shyǵyp jatqan shıkizattyń joqtyǵy eskerilýge tıis. Búginde munaı-gaz ken oryndarynyń kóbinde parafıni joǵary, «aýyr» munaı óndirilip jatyr. Energoresýrstarǵa degen suranys artyp otyrǵan ýaqytta kúrdeli alynatyn qorlary bar ken oryndaryn paıdalaný kerek. Ol úshin barynsha tıimdi tehnologııalardy óndiriske engizý mańyzdy.
Osydan biraz ýaqyt buryn Úkimettiń qoldaýymen «Eýrazııa» jobasy qolǵa alynyp, tereń qabattardy zertteýdiń birinshi kezeńi iske qosylǵan edi. Búginde aýksıonnan alynǵan jerler jańa geofızıkalyq təsil arqyly zerttelip jatyr. Mamandar tereń qabattardaǵy munaıǵa júrgizilgen materıaldardy saraptaı otyryp, munaı kózderi jetkilikti ekenin aıtady.
Munaı óndiretin ken ornynyń biri «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy keıingi 9 aıda 6,6 trln teńge tabys tapqan. Esepti kezeńde tasymaldaý jáne satýdaǵy shyǵystar 203 mlrd teńgeni qurap, ótken jylǵy kórsetkishten 15,1%-ǵa joǵary bolǵan. О́sim Kaspıı qubyr konsorsıýmy baǵytynda «Embimunaıgaz» AQ jáne «О́zenmunaıgaz» AQ-nyń kómirsýtek shıkizatyn eksportqa ótkizý kóleminiń joǵarylaýy, sondaı-aq tasymaldaý tarıfteriniń kóbeıýi esebinen qalyptasqan.
«Teńizshevroıl» da jetekshi halyqaralyq kompanııa retinde elimizdiń jalpy ekonomıkalyq damýyna tabysty úles qosyp, búginde 70 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa quıǵanyn málimdedi. Jaqyn bolashaqta mundaǵy óndiris kólemi taǵy da 12 mln tonnaǵa artýy múmkin. Osymen bir ýaqytta geologııalyq barlaýdy da tabysty júrgizý óte qajetti shara bolyp otyr. Sebebi shıkizaty sarqylǵan qordyń ornyn basqa ken kózimen der kezinde almastyrmasa eksportqa baǵyttalatyn ónim kólemi kúrt azaımaq. Mundaı qıyndyqtyń týyndaýy bıýdjet kirisin negizinen munaı arqyly qalyptastyryp otyrǵan elge ońaı tımeıdi. Mamandar geologııalyq zertteýlerdi keshiktirmeı bastasa, paıdaly qazbany taýyp, ony óndirýge 10-15 jyl ketetinin aıtady.
Mamandar sózinshe, elimizde geologııalyq barlaýdyń bir sharshy shaqyrymyna salynatyn memlekettik ınvestısııa kórsetkishi óte tómen. Ol bizde 11 dollar bolsa, Aýstralııada – 167 dollar, Kanadada – 203 dollar. Qazir elimizde 8 myńnan astam ken orny bar. Keıbir esepterde onyń negizgi qory áli 30-40 jylǵa jetýi múmkin delinedi. Biraq ekonomıkalyq turǵydan bul uzaq merzim emes. Sondyqtan munaıdan tys sektordy damytýdyń mańyzy zor.