«Bolashaq» baǵdarlamasymen qanshama myńdaǵan jas shetelde bilim aldy. Bul óz kezeginde elimizdiń kadrlyq áleýetin arttyrýǵa aıtarlyqtaı yqpal etkeni anyq. 30 jyldan asa tarıhy bar stıpendııanyń sharttary, talaptary jyl ótken saıyn zaman aǵymyna qaraı jetildirilip, ózgertilip otyrdy. Soǵan qaramastan osy baǵdarlamany úılestirýshi uıymǵa, jumysyna, jalpy baǵdarlamaǵa qatysty oń kózqarastarmen qatar, synı pikirler de tolastamaı keledi. Jaqynda taǵy da shý shyqty, biz buny da baıyptap kórdik.
Til túıtkildiń túıini me?
«Bolashaq» baǵdarlamasymen oqýǵa tapsyrǵan úmitker Jasulan Temirbaevtyń áleýmettik jelide jarııalaǵan jazbasy qyzý talqyǵa tústi. Ol ótken qarasha aıyndaǵy áńgimelesý kezinde oǵan orys tilinde aksentpen sóılegeni úshin Qazaqstandy uıatqa qaldyratyny týraly aıtqanyn jazǵan.
Máselege oraı biraz «Bolashaq» túlegimen tildestik. Sonyń biri – Mánshúk Shymyrbaı 2023 jyly aqpanda qabyldanyp, Amerıkada bilim alyp keldi. Stıpendııa ıegeri bizge oqýǵa tapsyrý da, suhbattasý da tolyǵymen onlaın bolǵanyn, suhbat bastalǵanǵa deıin aty-jónin jazbaý keregin, tek qana árip ne san jaza alatyny óte qatań eskertilgenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, bul – sol adamı faktordy aralastyrmaýdyń amaly.
«Jalpy, suhbat kezinde úsh tilde suraq qoıylady, qaı tilde surasa, sol tilde jaýap berýdi aıtqan. Menimen 5 adam áńgimelesti. Sonyń tórteýi qazaq tilinde, al bireýi aǵylshyn tilinde suraq qoıdy. Orys tiliniń qajeti bolǵan joq. Suraqtar tańdaǵan mamandyǵymnyń aıasynda boldy, eń negizgi ekpin qoıylǵany «Bolashaqpen oqyp kelýińizge mursat berdik delik. Sosyn kelgende elge qandaı paıdańyz tıedi?..» degen suraq boldy. Shynymdy aıtsam, bul suraq Amerıkada oqyp júrgenimde bir sátke de kókeıimnen ketken joq. «Almaqtyń da salmaǵy bar» degen. Áli de ıyǵymda tur. Negizi tilge qatysty daýdy orystildilerdiń ózi týdyrady-aý deımin. Sebebi men tanıtyn birneshe orystildi áriptes «Bolashaqqa» tapsyrýǵa «Qaztest» synaǵynan óte almaýdan qorqatyny kedergi ekenin aıtatyn. Jeke basym tilge qatysty esh túıtkil, qaqpaılaý kórmedim», deıdi M.Shymyrbaı.
Til degennen týady
Al aty-jónin jazbaýdy ótingen «Bolashaqty» bitirýshi otandasymyz tilge qatysty taǵy bir túıtkildiń shetin shyǵardy. Ol Amerıkaǵa bilim qýyp barǵandar onda aǵylshynsha emes, oryssha oqyp júrgenin aıtty.
«Men oqýǵa tapsyrǵanda maǵan bir sarapshy orys tilinde suraq qoıdy. Men Amerıkada bilim alýdy tańdap otyrǵandyqtan, aǵylshynsha jaýap berýdi durys kórip, toqtamaı oıymdy aıtyp shyqtym. Sarapshy maǵan qaramaı, teris burylyp otyrdy da qoıdy. «Bolashaqtyń» qyzmetkeri emtıhan alyp otyrǵan sarapshylardyń aǵylshynsha túsinbeıtinin, sol sebepti qazaqsha aıtý keregin jetkizdi. Sóıtip, aldynda aıtqanymdy qaıtadan qazaq tilinde baıandap berdim. Menimen qatar barǵan jerlesterimnen baıqaǵanym, aǵylshynsha keremet bilmese de, túsip, áıteýir oqyp, onda da AQSh-ta oryssha bilim alyp júrdi. «New York Film Academy»-de oryssha oqytatynyn ańdaǵam. Sonda ortalyq túsýshilerden nesine aǵylshyn tilin bilýdi talap etedi deımin de. Taǵy bir aıta keterligi, «Bolashaq» ortalyǵy túlek retinde maǵan aıyna bir ret oryssha hat jazady, qazaqshasyn suratamyn, keıde jiberedi, keıde jibermeıdi. Onyń ústine Amerıkanyń elshiliginde «Qazaqstannan qansha adam oqyp ketip jatqanyn, biraq solardyń týǵan jerine baryp qandaı nátıje berip jatqany týraly eshqandaı aqparat joq. Bitpeıtin esep», degen maǵynada syndy da estigenmin. Negizi bir túıgenim, alpaýyt el bizdi orystildi dep qabyldaıdy, bizben aǵylshynsha emes, qazaqsha da emes, oryssha sóılese ketetini sondyqtan. Buǵan aǵylshyntildi elge barsa da, aǵylshyntildi elmen baılanys ornatsa da sóıleýge, sóılesýge, oqýǵa orys tilin tańdaýdy qolaı kóretinder «úles qosyp keledi». Bul – meniń oıym», dedi atalǵan stıpendııa ıegeri.
Biz joǵaryda aty atalǵan Mánshúk Shymyrbaıdy spıker retinde beker tańdamadyq. Sebebi ol atyn ashyq kórsetýdi qalamaǵan bitirýshiniń synyndaǵy «New York Film Academy» -de bilim alyp keldi.
«Álemniń birneshe eli men AQSh-tyń ózinde «New York Film Academy»-diń Nıý-Iork, Maıamı jáne Los-Anjeleste fılıaly bar. Osylardyń ishinde Nıý-Iorkte jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha orys tilinde bilim alý múmkindigi qarastyrylǵan. Men Los-Anjeleste oqydym, munda orys tilinde oqytpaıdy. Sondyqtan tolyq aǵylshyn tilinde bilim aldym. Al orys tilinde oqyǵan jáne oqyp jatqan áriptesterdiń kóbin tanımyn. Bir aıta keterligi, orys tili bólimine túskenine qaramastan, olar Nıý-Iorkte kameralaryn arqalap, barlyq materıalyn aǵylshyn tilinde túsirip, jazyp júr. Amerıkada praktıkaǵa basymdyq beretininiń nátıjesinde oqyp ta, sıýjet jasap ta úlgerý – jetistik», dep jaýap berdi M.Shymyrbaı.
Máseleniń mánisi nemese prızma
Árkim, álbette, belgili bir máselege óz prızmasynan qaraıdy. Degenmen keıde kópke ortaq nemese biraz adamǵa tanys taqyrypqa ár qyrynan qarap kórgende máseleniń mánisin asha túsetindeı kórinedi. Daýdyń basy úmitkerdiń jazbasy bolǵanymen, ári qaraı talqylaýlardyń aýqymy keńeıip ketti. Sonyń biri – elge belgili tulǵanyń «Bolashaq» stıpendııasyn taǵaıyndaýda tamyr-tanystyqtyń basym bolyp ketetini týraly syn. Munyń da sebebin surap biraz spıkerdi sóılettik. Sonyń ishinde oıǵa qonǵan ýáj – «Bolashaqpen» Anglııada magıstratýrada oqyp kelgen Erkejan Aıtqazynyń pikiri sekildi.
«Keıde bir úmitkerdiń «IELTS» baly ekinshi bir úmitkerdikinen joǵary bolsa da, túse almaı qalýy múmkin. Buǵan túrli faktor áser etedi. Mysaly, aǵylshyn tiliniń deńgeıi tómen bola tura túsip ketken adamnyń oqýǵa tapsyrǵan ýnıversıtetiniń reıtıngi nemese shaqyrtýy, bolmasa áńgimelesý kezindegi salmaqty jaýaby men elde suranysqa ıe mamandyǵy, tańdaǵan taqyrybyna qaraı baǵy janǵan bolýy múmkin. Jaǵdaı ártúrli. Aıtalyq, meniń bir jaqyn tanysym suranystaǵy atom qaýipsizdigi salasyn tańdap tursa da, túse almady. О́ıtkeni týra sol baǵytqa talas kóp edi. Negizi oqýǵa tapsyrý kezinde, menińshe, tanystyqqa tartý qıyn. О́ıtkeni men tapsyrǵanda emtıhan alýshynyń aty-jónin bilgen joqpyn, tipti maskimen otyrǵandary da boldy, sol sebepti túrin de tanymaısyń, ol da meniń aty-jónimdi bilmedi, úmitkerler tek nómirmen belgilendi. Barlyq áńgimelesýdiń vıdeosy qorda saqtalyp tur, aldap ketý múmkin emes, kúdiktense, sol vıdeosyn alyp kórýine de bolady. Bálkim buryn tanysyńdy salyp ótýge bolǵan bolar, biraq qazir bári sıfrlanǵan ǵoı, búkil qujat, úmitkerdiń málimeti Ashyq úkimet portalyna júkteledi», deıdi E.Aıtqazy.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, «Bolashaq» talaby boıynsha keıbir úmitkerler basqa qarsylasyna qaraǵanda tómen balmen túsýge quqyly. Máselen, tehnıkalyq mamandyqtarǵa tapsyrǵan talapkerler IELTS baly 6 ıa 6,5 emes, 5,5-pen túse alady. Biraq olar birden magıstratýranyń baǵdarlamasyn bastap ketpeıdi, aldymen til kýrsyna túsedi, sony bitirip baryp magıstratýra oqıdy. Muny oqýǵa túse almaı qalǵan gýmanıtarlyq baǵyttaǵy úmitker tamyr-tanystyq dep uǵýy múmkin.
«Bolashaqtyń» bergeni men bereri
Aınalamyzda «Bolashaqpen» bitirip kelgender kóp. Olardyń qatarynda ilim izdep shetel asqan eńbegi elengenderi de, sóıtip jaqsy qyzmetke kóterilip, jemisti jumys istep otyratyndary da bar, báz baıaǵy qalpyna túsip, jalaqysynyń jarym tıynǵa da óspegenine qynjylatyny da kezdesedi, doktorantýrada oqýyn jalǵastyratyndardyń «Maǵan sol stıpendııasy kerek qoı, áıtpese aılyqpen kún kóre almaısyń» dep ashyq aıtatyndary da, bir tabysqa kúneltý múmkin emesin moıyndap, jeke kásipke ketkenderi de, eki qolǵa bir kúrek tappaı jumyssyz júrgenderi de jolyǵady. Sondaıda «Biz osy baǵdarlamamen bitirgen talaı kadrdyń áleýetin jetkilikti paıdalana alyp otyrmyz ba?» degen suraq mazalaıdy. «Bolashaqtyń» bergeni qandaı, bereri qaısy? Túlekter shetelden alǵan bilimin elde qoldana alyp júr me? Suraqtan suraq týady.
Stıpendıat M.Shymyrbaı bul saýaldarǵa: «Bolashaqpen» bilim alǵanda úırengenim kóp. «Jeńil baryp, aýyr qaıttym» desem de bolady. Meniń tańdaýym kıno jáne televızııa prodıýseri mamandyǵyna tústi. Ondaǵy oqý baǵdarlamasynyń naqty praktıkaǵa qurylatyny unady. «Prodıýser ámbebap bolýy kerek» degen ustanymmen kamera, jaryq, dybyspen jumys isteýden bastap, montaj, ssenarıı jazýǵa deıin úırendik. 20 jyldan asa televıdenıede istesem de, rejısser retinde birinshi ret komandamen jumys istep kórdim. Alǵan bilimimdi elde qoldanýǵa kelsem, elimizge jańa ıdeıalarmen, jańa bilimmen, akademııa ustazdary mıymyz ben júregimizdi toltyryp bergen jigermen, qazirgi tilmen aıtqanda, motıvasııamen kelgenim anyq. Endi ıdeıalardy naqty kontentke, ónimge aınaldyrý kerek. Bul úshin árıne ınvestısııa tartý qajet. Hollıvýd bul máseleni zańmen rettep qoıǵan. Al bizdiń elimizde, ókinishke qaraı, prodıýser jobaǵa qarjyny joqtan bar quraı júrip tartady, qatty aıtsaq, tilenshiniń kúıin keshedi. Osy rette jańa jobalaryma ınvestor qajet ekenin qulaqqaǵys qyla keteıin. Praktıkaǵa kelsek, qanshama jyl jańalyqtarda istep keldim. Jýyrda ózim qyzmet etetin arnanyń kontent qabyldaý qyzmetine aýystym. Bul jumys shetelde oqyǵan mamandyǵymmen tikeleı baılanysty. Baǵdarlamalar, derekti fılm, serıaldardy kórermenge sapaly usynýdy kózdeımiz. Aýdıtorııany mazmundy, bereri bar dúnıemen qamtý – basty maqsat», dep jaýap berdi.
Al E.Aıtqazy bul máselege kelgende túlekterdiń shetelde alǵan bilimin elde paıdalaný, kádege jaratýy kóbine oqyǵan mamandyǵyna baılanysty ekenin jetkizdi. «Men, mysaly, «Medıa jáne halyqaralyq damý» boıynsha oqydym. О́zim oqyǵan Anglııada medıa damý baǵytyndaǵy bedeldi uıymdar kóp jáne bular – búgin ashylyp, erteń jabylyp qala salatyn emes, kádimgideı tarıhy, maqsaty men strategııasy bar, qalyptasqan uıymdar. Magıstratýrada dál sondaı uıymdardyń jumysyn, mundaı mekemelerdi qalaı qurý, qalyptastyrý keregin zerttedim. Bizdiń elde de medıany damytý uıymdary bar, biraq birneshe eldiń osy baǵyttaǵy júıesin zerdelegen bilimimdi qoldana alatyn, soǵan múmkindik beretin jer shaqyra qoımady. Bolsa, mindetti túrde barar edim, óıtkeni teorııa basqa, praktıka basqa. Sózimniń basynda mamandyǵyna baılanysty degenim osy, bul rette IT, medısına, pedagogıka boıynsha bilim alyp kelgenderde sheteldegi túıgenin birden is júzinde paıdalanýǵa, tájirıbede iske asyryp kórýge múmkindik mol», deıdi ol.
Jaýapty uıymdardyń jaýaby
Biz osy baǵdarlamany úılestirýshi uıymǵa, ıaǵnı «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyna birneshe suraqpen shyqtyq. Bir juma kúttirgen jaýapqa súıensek, osy ýaqytqa deıin atalǵan baǵdarlamamen 12 727 maman daıyndaldy. Qazir 28 adam jumys izdep júr. Bul búginde óz mindetin atqarýshylar tizimindegi 2 401 túlektiń 1,17 paıyzyn quraıdy. Saýal-hatymyzda ortalyqtan «Túlekter elge kelgennen keıin qansha ýaqyt aralyǵynda jumys izdeıdi?» dep suraǵanbyz, buǵan jaýapty uıym túlektiń oqý bitirip elge kelgen kúninen bastap 6 aı ishinde jumys tabýǵa mindetti ekenin, tappaǵan jaǵdaıda ortalyqqa habarlasyp, jumysqa turýǵa bolatyn mekemelerdiń tizimin ala alatynyn jazdy. «Elde mindetti jylyn jumyspen ótep bolǵan soń, qansha adam ári qaraı da elde qaldy?» degen suraǵymyzǵa «Baqylaýymyz ben keri baılanys boıynsha túlekterdiń basym bóligi elimizde qalyp, qoǵam men ekonomıkanyń damýyna úles qosyp otyr», dep jaýap berdi. Al «Bolashaqpen» oqýǵa túskende qaı tildi jetik meńgergenine basymdyq beriletinin suraǵanymyzǵa oqý tilin jetik bilýi mindetteletini aıtylǵan.
Aıtpaqshy, Jasulan Temirbaevtyń jazbasyn Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek haıpqa teńedi. Mınıstr úmitkerdiń test tapsyrý kezindegi vıdeosyn ózi qarap, orys tilin aksentpen sóılegeni úshin eldi uıatqa qaldyratyny týraly sóz aıtylmaǵanyn anyqtaǵanyn aıtady. Osyǵan qosa S.Nurbek jýrnalısterge bergen jaýabynda vıdeonyń da aldaǵy ýaqytta ashyq jarııalanatynyn, sarapshynyń qujat júzinde ruqsatyn alý máselesi kezek kúttirip turǵanyn jetkizgen. Keıin sol úmitker óziniń paraqshasynda «Bolashaq» ortalyǵynyń basshysymen kezdeskenin, kóp suraqqa jaýap alǵanyna alǵys bildirip, óreskel qatelik ketse, jurttyń keshirýin surap jazba jarııalady. Biz alǵashqy shý bolǵan jazbasyna «Nelikten bul týraly tapsyryp shyqqan sátte, ıaǵnı qarashada aıtpadyńyz?» dep suraq qaldyrǵanbyz, alaıda kóp adamǵa jaýap bergen úmitkerde birneshe kún ishinde bizdiń saýalǵa keri baılanys bolmady. Shyndyǵynda, synı oılaı alatyn sanada «Úmitker áńgimelesýden 2 aı buryn ótti. Biraq sol sáttegi oqıǵany nátıje shyqqannan keıin ǵana aıtty. Sonda oqýǵa túsip ketse, bul týraly jaq ashpaı qoıa ma?» degen saýal mazalary sózsiz...