Zaryp Erjanuly Júsipov 1915 jyly qazirgi Qyzyljar aýdanyndaǵy Novonıkolsk aýylynyń mańyndaǵy Kırov ujymsharynda dúnıege kelip, Esil aýdanyndaǵy Qaraǵash pen Gýrıanovka aýyldarynyń mańyndaǵy qazaq aýylynda ómir súrgen. Keńes ókimeti ornaǵanda bul aımaq Prııshım aýdany atanǵan, ortalyǵy – Bogolıýbov aýyly. Zaryp aǵamyz tórt aǵaıyndy edi. Úlkeni Shárip ómirden erte ótken, odan keıingi – Zaryp. Úlken inisi Ramazan ózi suranyp maıdanǵa attanyp, Lenıngrad qorshaýynda bolyp, habarsyz ketken. Ekinshi inisi Qaryp bertin qaıtqan.
Zaryp Júsipov Petropavl qalasyndaǵy pedagogıkalyq tehnıkýmǵa túsip, ony 1939 jyly bitirgen. Odan áskerge alynyp, sol jyly kúzde bastalǵan fın soǵysyna qatysady. Keńes tarıhynda «Qysqy soǵys», «Fın soǵysy» dep ártúrli atalǵan bul soǵys 1939 jyldyń 30 qarashasynda bastalyp, 1940 jyldyń 12 naýryzyna deıin sozylǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda eki jaqtan da júzdegen myń adam qyryldy. KSRO adam sany kóptigimen ǵana shaǵyn Fınlıandııany jeńe aldy. Mine, osy soǵysqa qazaq azamattary da qatysqan, sonyń ishinde Zaryp aǵamyz da qan tókken.
Soǵys aıaqtalǵan soń ony elge jibermeı, áskerı mindetin taǵy bir jyl óteýge ustap qalady. Bul merzim 1941 jylǵy 22 maýsymdaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa ulasady. Sóıtip, Zaryp Júsipov soǵystyń alǵashqy kúninen eldiń batys shekarasynda soǵysqa kiredi. Áıteýir, olar qyzmet etken áskerı bólim Lenıngrad baǵytynda turǵandyqtan «shekaradan sheginý mektebin» kórmegen.
Kóziniń tirisinde Zaryp marqum jalǵyz uly Asqarǵa qaıda soǵysqanyn, qalaı jaralanǵanyn aıtpaıdy eken. Alaıda Asqar onyń jonarqasynda Berlındi alý operasııasynda fashısterdiń ovcharkasy kıimimen qosa julyp alǵan terisiniń tyrtyǵyn, tóbesinde snarıad jaryqshaqtary tıgennen qalǵan aq daqtardy kórip júredi. Eger bir úlken adamǵa osylardy qalaı alǵanyn aıta bastasa, Asqardy dereý úıden shyǵaryp jiberedi eken. Sondyqtan balasy onyń qaıda soǵysqanyn, qaı jerlerde bolǵanyn bilmeıdi. Tek birneshe alǵyshattar men orden-medaldar ıesiniń qaıda soǵysqanyn, qandaı erlik kórsetkenin taıǵa tańba basqandaı kórsetip tur. Áskerı áýe kúshteriniń mehanıgi bolǵan oǵan 1945 jylǵa deıin «Vısladan ótkeni úshin», «Vroslav qalasyn alǵany úshin» jáne t.b. alty alǵyshat berilipti.
«Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medalin ol 1943 jyly 3 tamyzda alǵan. Sóıtip, adamzat tarıhynda bolǵan eń úlken qyrǵynnyń birine qatysyp, jaralansa da aman shyqqan. Úsh aıǵa sozylǵan «Stalıngrad soǵysynan» keıin maıdanda betburys bastalyp, Germanııanyń KSRO-ny jeńe almaıtyny belgili bolǵan.
Budan keıin Zaryp Júsipov «Varshavany azat etkeni úshin» medalimen 1944 jyly nagradtalǵan. Bul – onyń Polsha jerindegi soǵysqa qatysqanynyń aıǵaǵy. Al 1945 jyldyń 22 sáýirinde tabys etilgen «Kavkazdy qorǵaǵany úshin» medali keshigip jetken nagrada ekeni kórinip tur, óıtkeni bul ýaqytta onyń áskerı quramasy Eýropa jerinde júrgen.
Bir qyzyǵy, aǵa serjant Júsipovke 1945 jyly berilgen «B» serııaly №420412 kýálikte «Jaýyngerlik erligi úshin» (№330229) jáne «Qyzyl juldyz» ordeni (№481571) berilgeni kórsetilgen. Demek eki nagrada bir-aq berilgen. Bul – onyń erligi osal bolmaǵanynyń belgisi. Osy kýálikte: «Imeet pravo nachınaıa s ııýlıa 1943 goda na polýchenıe ordenskıh denejnyh vydach ı na drýgıe lgoty ı preımýshestva soglasno «Obshemý polojenııý ob ordenah Soıýza SSR» dep jazylyp, «Sekretar Prezıdıýma Verhovnogo Soveta SSSR» dep qol qoıylyp, mór basylǵan. Demek bul KSRO-nyń ordenderin alǵan adamdarǵa ol kezde azdy-kóp materıaldyq kómek berilgenin kórsetedi.
Zaryp aǵamyzdyń soǵystan alǵan sońǵy marapaty – «Za vzıatıe Berlına» medali. Ony 1945 jyldyń 17 qazanynda alǵan. «40 jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen bar ǵoı, Z.Júsipov fın soǵysyna, odan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa bastan-aıaq qatysyp, týǵan jerine alty jyldan keıin aman oralǵan.
Soǵystan keıin ol qysqa merzimdi basqarmalyq kýrsty bitirgen soń «Oktıabr», «Qyzyl juldyz» ujymsharlarynda tóraǵa bolyp istegen. Onyń basqarmalyq oqýǵa barǵanda basqalarmen birge túsken sýreti saqtalǵan. Keıin ol uzaq jyl boıy Oktıabr aýdanyna qaraıtyn, belgili aqyn Ahmetjan Nurtazın basqarǵan orman sharýashylyǵynda tragedııalyq jaǵdaıda qaza bolǵanǵa deıin ormanshy bolyp istegen.
Qandy qyrǵynnan aman kelgen ol osy qyzmette júrgende 1969 jyly Chırıkovka aýylyndaǵy avtobýs aıaldamasynda kólik kútip otyrǵanda esersoq soldat aıdap júrgen júk kóliginiń soǵýynan 54 jasynda qaıtys boldy. Taǵdyrdyń jazýy ǵoı, dál sol aıaldamada inisi Qaryp ta 10 jyldan keıin 1979 jyly jol apatynan qaza tapty. At-shanamen kele jatqan ony da júk mashınasy soǵypty.
Zaryp Júsipov 1939 jyly áskerge alynǵanǵa deıin pedtehnıkým bitirgen Sabıǵa degen súıgen qyzyna úılengen. Ishte qalǵan tuńǵysh qyzy 1940 jyly týady. Alaıda sol jyldardaǵy aýyr turmystan jas bala sheıit bolady. Al soǵystan keıin onyń úsh ul, úsh qyzy ómirge kelgen. Olardyń ishinen Roza men Gúlnár esimdi eki qyzy, jalǵyz uly Asqar ǵana er jetip, aman-esen ómir súrip jatyr. Asqar Zarypuly Almatynyń arhıtektýralyq-qurylys ınstıtýtyn bitirgen, burynǵy Vozvyshen aýdanyndaǵy «Sovetskıı» keńsharynda uzaq jyl sáýletshi bolyp abyroıly qyzmet atqardy. Al keńshar taraýǵa aınalǵanda Petropavl qalasy arhıtektoryn tańdaýǵa arnalǵan baıqaýda jeńip shyqty. Odan keıin Býrabaı aýdanynyń ortalyǵy, kýrortty qala Shýchınskide de arhıtektor qyzmetin atqardy, qazir zeınet demalysynda. Asqar men Jumabıkeniń Shyńǵys, Dana esimdi balalary bar. Shyńǵys ishki ister organdarynda jaýapty qyzmette, al qyzy Dana ákesi Asqardyń jolyn qýyp, arhıtektorlyq mamandyq alǵan.
Kishi inisi Qaryptan Baqyt, Ǵalııa, Murat, Sara esimdi ul-qyzdar bar. Baqyt Qyzyljar aýdanyndaǵy Presnov aýylynda, Ǵalııa degen qyzy osy aýdannyń Nalobıno aýylynda aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Murat eldiń qaýipsizdik salasynyń jaýapty qyzmetkeri, eń kishisi Sara Astanada saýda salasynda qyzmet atqarady. Ramazannan urpaq qalmaǵan, ol jastaı pysyq, belsendi azamat bolyp ósip, óz erkimen soǵysqa suranyp, Lenıngrad qorshaýynda habarsyz ketkenin joǵaryda aıttyq.
Mine, bir otbasynyń soǵys saldarynan bastan keshken taǵdyry – osyndaı. «Ornynda bar ońalar» degendeı, urpaqtary aman ósip, elimizdiń aıtýly azamattary bolyp otyr.
PETROPAVL