Bilimge den qoıǵan memlekette mektepter bir aýysymda ǵana jumys isteıdi. Al bizdiń elde áli kúnge deıin úshaýysymdy oqý oshaqtary bar. Buǵan apatty jaǵdaıdaǵy bilim uıalaryn qosyńyz. Munyń bári oqýshy ornynyń tapshylyǵyn týdyrady, soǵan qosa bilim sapasyn tómendetedi. Bul máseleni sheshýdiń joly – memleket pen jekemenshik áriptestigi aıasynda jeke mektepter jelisin kóbeıtý. Atalǵan júıe osyǵan deıin 3–6 jastaǵy balalardy balabaqshalarmen qamtýdy ilgeriletken edi.
Máseleniń mánisi
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2024 jyldyń qyrkúıegindegi Joldaýynda dál osy jekemenshik mektepter máselesin kóterip: «Memleket kepildi tólemder úshin qyrýar qarajat bóledi. Onyń ishinde jekemenshik mektepterge beriletin qarjy da bar. Mysaly, 250 myńnan astam bala oqıtyn jekemenshik mektepterge bıyldyń ózinde bıýdjetten 134 mlrd teńge bólindi. Ata-analar memlekettiń jekemenshik mektepterge naqty kómek berip jatqanyn bilýge tıis. Osyǵan oraı ár balaǵa normatıv boıynsha bólingen qarajat kórsetilip turýy qajet. Sonda azamattarymyz áleýmettik baǵdarlamalarǵa bólinip jatqan qarjy týraly shynaıy aqparattan habardar bolady. Budan bólek, mektepterdiń jumysyn jaqsartý sharalaryn qolǵa alǵan jón», degen edi.
Jekemenshik bilim berý uıymdarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵy usynǵan derekke súıensek, elimizde 900-ge jýyq jekemenshik mektep bar, onda 250 myńnan asa oqýshy bilim alyp jatyr. 2022 jyly 500 jeke oqý oshaǵy bolǵan, ıaǵnı eki jylda eki esege jýyq ósti. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan bıýdjettik baǵdarlamasyna kóz júgirtsek, 2024 jyly jekemenshik mektepterde memlekettik bilim berý tapsyrysyn oryndaýǵa 182 895 orynǵa 133,9 mlrd teńge bólingen. Bıyl 184 216 orynǵa 138 mlrd teńge jumsalatyny josparlanǵan. Sonda bir balaǵa jylyna memleket jeke mektepte tegin orta bilim alýyna 749 120 teńgeden beredi. Qarjylaı kómek kórsetiletinine qaramastan, túıtkilder de joq emes.
Joldaýdan keıin depýtat Juldyz Súleımenova Úkimetke depýtattyq saýal joldady. Sol saýalynda aıtylǵandaı, jeke mektepterge bólinetin qarjynyń mólsheri, onyń tıimdi jáne ashyq jumsalýy, sondaı-aq bilim berý sapasyna qoıylatyn talaptar memleketimizdiń bolashaǵy úshin ózekti. Jekemenshik mektepterde bilim alýshylardyń quqyqtary men múddeleri qorǵalýy qajet, sondyqtan memlekettik tapsyrysty berý barynsha ádil jáne ashyq bolýy shart.
«Memlekettik tapsyrysty ornalastyrý mehanızmin qaıta qaraý qajet. Sebebi qazirgi júıede ár balaǵa arnalǵan qarjy jalpy sıpattaǵy transfertter boıynsha qarastyrylady. Alaıda qandaı da bir sebeptermen jekemenshik mektepterge bólinetin qarajat respýblıkalyq bıýdjetke júktelgen, al óńirlerdegi balalar sany ózgerissiz jergilikti atqarýshy bılik organdarynda, ıaǵnı bilim basqarmalarynda qalyp otyr. Bul degenimiz, óńirlerde balalardy memlekettik mektepterden jekemenshik mektepterge aýystyra otyryp, qarjyny ózderine qaldyryp otyr. Memlekettik bilim berý tapsyrysy 677 jekemenshik mektepte 251,3 myń oqýshyny qamtyp, 2024 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 133,9 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi. Alaıda 2024 jyldyń 1 tamyzyndaǵy jaǵdaı boıynsha, bul somanyń 103,5 mlrd teńgesi ıgerilgen, qalǵan 30,4 mlrd teńge tek 1 aıǵa qarjylandyrýǵa jetkilikti», dedi depýtat J.Súleımenova.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Osy saýalǵa Úkimet basshysynyń orynbasary Tamara Dúısenova: «Jyl saıyn jańa oqý jylynyń basynda jekemenshik mektepterdiń sany men ondaǵy oqýshy kontıngentiniń ósýine baılanysty qarjy tapshylyǵy bar. Osyǵan oraı, jekemenshik mektepterde memlekettik tapsyrys shyǵysynyń kólemin ulǵaıtýǵa qosymsha qarajat respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý, túzetý kezinde qarastyrylady. Bıyldyń ózinde de jekemenshik mektepterde memlekettik tapsyrysty ornalastyrýǵa qosymsha 66,7 mlrd teńge qajettigi anyqtaldy», dep jaýap bergen bolatyn.
Sebep pen sheshim
Jekemenshik mektepterge memleketten qarjy bólinetini ras. Biraq sol bólinetin qarjynyń ýaqtyly berilýi qıyn. Aıtpaqshy, J.Súleımenova aıtqan dúnıe bıyl ózgermek, ıaǵnı jekemenshik mektepterge qarajat endi respýblıkalyq bıýdjetten bólinbeıdi, jergilikti bıýdjetke beriledi. Májilistegi Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetovtiń jeke paraqshasynda jazǵan pikirinshe, bul sheshim jaǵdaıdy odan ári qıyndatady.
«Qazir jeke mektepterdiń damýy alańdaýshylyq týdyryp otyr. Kóptegen mektep, ásirese ata-analardan qosymsha qarajat almaı, tek memlekettik tapsyrys esebinen jumys isteıtinderi, bankrot bolýdyń az-aq aldynda tur. Nelikten? О́ıtkeni memlekettik qarjylandyrý úlken keshigýlermen túsedi. Bul tek esep berý qujattaryndaǵy sandar emes, bul – muǵalimderdiń jalaqysy, kommýnaldyq qyzmetter, salyqtar. Onyń ústine, kóptegen mektep 2023 jáne 2024 jyldarǵa arnalǵan qarjylandyrýdy áli kúnge deıin tolyǵymen almady. Bıyl jaǵdaı odan ári nasharlaýy yqtımal. Jeke mektepterdi qarjylandyrý respýblıkalyq bıýdjetten jergilikti bıýdjetke berildi. Alaıda qoldaǵy aqparatqa sáıkes, barlyq ákimdik osy ózgerister týraly bilip, tıisti qarjylandyrýdy tolyǵymen bólgen joq. Búgingi tańda keminde 80 mlrd teńgege jýyq qarajat jetispeıdi. Jaqyn arada másele sheshilip, mektepter úzdiksiz qarjylandyrylady dep úmittenemin», dedi A.Aımaǵambetov.
Osy máselege oraı Jekemenshik bilim berý uıymdarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń prezıdenti Roza Sháripqyzy «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamyna arnaıy hat joldap, jekemenshik mektepterde qarjylyq qıyndyq áli de bar ekenin, bilim uıasy basshylarynyń 2025 jyldy josparlaı almaı otyrǵanyn jetkizgen. «Jan basyna qarjylandyrý turaqty bolmaǵan jaǵdaıda mundaı mektepter jabylýǵa májbúr. Bul óz kezeginde memlekettik mektepterge qosymsha úlken júktemeni arttyrady. Kóptegen jekemenshik mektep oqýǵa tólenetin aqy mólsherin kóterýge májbúr bolady, osyǵan qosa memlekettik mektepterde oqýshylar ornyna tapshylyqty týdyrady. Kúrdelengen jaǵdaıǵa túsinikteme berýińizdi suraımyn», delingen qaýymdastyqtyń suranys hatynda. Buǵan ortalyq: «2025 jylǵa arnalǵan memlekettik tapsyrys sheńberinde jeke uıymdardy qarjylandyrý tártibi ózgermeıdi. 2025 jylǵy qańtardan bastap qarjylandyrý kózderi respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetter sanalady. Jańa praktıka qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigi táýekelin azaıtýǵa múmkindik beredi. Turaqty qarjylandyrýmen qamtamasyz etýge qajetti barlyq shara qabyldanyp jatyr. Biz munyń 2025 jylǵy jumysty josparlaýǵa aıtarlyqtaı qıyndyq týdyratynyn túsinemiz, desek te jaǵdaıdyń retteletinin jáne qarjylandyrýǵa qatysty barlyq sharýanyń ýaqtyly sheshiletinin senimmen aıtamyz. Jalpy, jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý máselesi Oqý-aǵartý mınıstrliginiń, qoǵamnyń árdaıym baqylaýynda», dep jaýap qaıtarǵan.
Baıqasańyzdar, hatta jan basyna qarjylandyrý qashannan bastap beriletini jóninde naqty ýaqytymen kórsetilmegen. Jekemenshik mektepterge eń mańyzdysy da osy edi. Sebebi qaýymdastyqtyń deregine súıensek, jekemenshik mektepter 2023 jylǵy jeltoqsan aıynyń jáne byltyrǵy jeltoqsan aıynyń jan basyna qarjylandyrý somasyn tolyq ala almaı otyr. «Másele qıyn. Quryltaıshylar memleketke sendi, qomaqty aqshasyn bilimge saldy, sońynda tyǵyryqqa tireldi. Jekemenshik bilim sektorynyń ımıdjin qaıtadan qalpyna keltirý qıynǵa túsedi. Al bul sapaly bilim berýge zalalyn tıgizip otyr. Jeke mektepke balalaryn bergen ata-ana da renjýli. Qaltasy bos, júıkesi tozýǵa shaq qalǵan ustazdyń janaıqaıyn memlekettik quzyrly organdar túsinbeıdi-aý, óıtkeni ózderiniń qaryny toq, jalaqysyn der kezinde alyp, jyly jerde otyr», deıdi R.Sháripqyzy.
Kadrlyq áleýettiń álegi
Prezıdent atalǵan Joldaýynda jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý kózine qatysty máselege qosa muǵalimderdiń biliktiligin arttyrýǵa jáne áleýmettik mártebesin kóterýge de kóńil bólý keregine toqtaldy. Dál osy jerde qarama-qaıshylyq bar, sebebi Bilim týraly zańda barlyq bala qandaı da bir ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaıyna qaramastan, sapaly orta bilim alýǵa quqyly. Al sapaly bilimdi bilikti pedagog bere alady. Bilim árdaıym jańaryp turatynyn eskersek, bilimdi beretin adam da únemi óziniń bilimin jańartyp, biliktiligin arttyryp otyrýy qajet-aq. Alaıda jekemenshik mektepterdiń muǵalimderi tegin biliktilikti arttyrý kýrstarynan óte almaıdy.
Bul týraly joǵarydaǵy spıkerimiz R.Sháripqyzy: «Jekemenshik bilim berý salasyndaǵy kásibı uıymǵa aınalǵan bizdiń qaýymdastyq jıyrma jylǵa jýyq barlyq deńgeıdegi memlekettik emes bilim uıymdaryn biriktirip, qyzmetin úılestirip, múddesin qorǵap keledi. Qazirgi kezeńde biz jekemenshik bilim uıymdaryn memlekettik bilim berý júıesiniń bóligi mártebesine ıelengenimen, jaǵdaıynyń memlekettik bilim berý júıesimen teńestirý týraly aıtýǵa erterek dep esepteımiz. Desek te osy kúnge deıin sheshimin tappaǵan máseleler jeke bilim sektorynyń júıeli damýyna kedergisin tıgizip otyrǵanyn atap ótken jón. Máselen, jeke bilim uıymdarynyń pedagog kadrlarynyń biliktiligin arttyrý úderisinde memlekettik qoldaý bolmaı tur, jeke bilim berý uıymdarynyń pedagogterinde bıýdjet qarajaty esebinen biliktilikti arttyrý múmkindigi joq. Ekinshiden, jeke bilim berý uıymdarynyń oqýshylary memleket tarapynan memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty sheńberinde oqýlyqtarmen jáne oqý-ádistemelik keshendermen qamtylmaǵan. Úshinshi, bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyn engizý jáne pedagog mártebesin arttyrýdy qamtamasyz etý jaǵdaıynda jeke ári memlekettik bilim berý sektorlarynyń qyzmetkerleri úshin áleýmettik kepildikterdiń teńdigi qamtamasyz etilmegen. Mysaly, qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlama boıynsha jeńildikti baǵamen turǵyn úı satyp alý múmkindigi qarastyrylmaǵan», dep oıyn jetkizdi.
Kómektiń jańa túri
J.Súleımenova osyǵan deıingi qarjylyq túıtkilderge qosa barlyq bala teń dárejede sapaly bilim alýyna múmkindik qarastyrylyp, jekemenshik mektepterde memlekettik tapsyrys balalardy oqýlyqpen, ystyq tamaqpen qamtý máselesin sheshýge baǵyttalǵany kerek ekenin de atap ótken edi. Oqýlyq jaıy anyq emes, ystyq tamaqpen qamtý máselesi tolyq bolmasa da sheshimin taýyp úlgerdi. Bul týraly Oqý-aǵartý mınıstrligi ótken aıda habarlaǵan-dy. Mınıstrliktiń deregine qaraǵanda, jeke mektepterde oqıtyn az qamtylǵan otbasy balalaryna memleket tarapynan oqý quraldaryn alýǵa qarjylaı qoldaý kórsetiletin boldy. Senat 2024 jylǵy 19 jeltoqsanda Bilim jáne bala quqyqtaryn qorǵaý máseleleri jónindegi zańdy maquldady. Sol zańda jekemenshik mektepterde osal otbasylar sanatyndaǵy balalarǵa áleýmettik kómek kórsetýdi engizý kózdelgen. Zań jobasynda bes novella usynyldy, sonyń bireýi jekemenshik mektepterde oqıtyn az qamtylǵan otbasylar balalaryna qatysty. Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan kómek týraly: «Buǵan deıin kómek tek memlekettik mektepterdiń oqýshylaryna ǵana beriletin, al endi jeke mektepterde oqıtyn balalar da osyndaı kómek alady. Bul mekteptiń menshik nysanyna qaramastan, barlyq balaǵa bilim berýdiń teń múmkindikterin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam», dep atap ótti.