Keıde maǵan bizdiń jazyp júrgenimiz ózimizdi ózimiz tyǵyryqqa tireıtin ádebıet emes pe degen kúdik keledi. Keıingi qazaq prozasyna sholý jasap kórseńiz, oǵan kóptegen mysal tabýǵa bolady. Sher-shemenińizdi sheńbektep tastaıtyn sherýli ádebıettiń búgingi hali eriksiz alańdatady.
Biz qazir medıakommýnıkasııa zamanynda turmyz. Medıakommýnıkasııanyń basty qozǵaýshy kúshi motıvasııa ekeni belgili. Tikeleı kórkem ádebıet bolsyn-bolmasyn, búgingi ósip kele jatqan urpaq motıvasııalyq kitaptardy kóp oqıdy. Osy arada kúndelikti gazet-jýrnal ǵana emes, kórkem kitap ta medıakommýnıkasııaǵa jatatynyn eske sala ketken durys shyǵar. Ne arqyly aqparat alasyz, sonyń bári medıakommýnıkasııanyń salalary bolyp esepteledi. Endi soǵan qazirgi qazaq kitaptarynan mysal keltirip kóreıik.
Osy keıingi jyldary qazaq ádebıetinde eń kólemdi roman jazǵan qalamger Saılaýbaı Jubatyruly bolyp otyr. Onyń «Abyrjy» trılogııasy kádýilgi qalyppen eseptegende myń tórt júz betten asyp jyǵylady. Bul kórkemdik obrazdardy barynsha qanyq somdaǵan, bútindeı bir dáýirdi keńinen qamtyǵan orasan zor eńbek. Bizge sol dáýirdiń aqparatyn bergennen keıin, ony da medıakommýnıkasııa ónimi dep esepteýimizge týra keledi.
Medıakommýnıkasııa – oqımyn, jetemin, jetilemin degen urpaqtyń alańy. Qazirgi jastar motıvasııa bermeıtin ádebıetti oqymaıdy. Al munda trılogııa keıipkeri tomnan-tomǵa aýysqan saıyn óspeıdi, moraldyq turǵydan óshe beredi. Aınalyp kelgende Aral taǵdyry úshin kúresip júrgen adam óz basyn alyp júre almaıtyn pushaıman halge túsedi.
Avtor tragedııa jasaýdyń sheberi ekenin kórsetken jáne muny kemshilik retinde aıtyp otyrǵanymyz joq. Aral taǵdyry adam balasynyń tragedııasy ekeni de ras. Ony basqa qalaı jazýǵa bolady degen suraq týady. Biraq myń tórt júz betten asatyn qaıǵy-qasiretti oqý úshin oqyrmanǵa temirdeı júıke kerek. Avtordyń pálenbaı jylǵy eńbegin qansha qurmetteseńiz de shyndyq osy.
Bir jyldary «Qazaq ádebıeti» gazetinde Raqymjan Otarbaevpen birge júrdik. Raqań apta saıyn «Aral taǵdyry – adam taǵdyry» dep maqala beredi. Búkil redaksııa osy taqyrypqa jumys istep kettik desek te bolady. Birde Raqymjan bárimiz otyratyn bólmege qolynda órnekti taıaǵy bar, qasyn kerbezdene kerip sóıleıtin bireý kirip keldi. Ábden maqtaý estip qalǵan Raqań da elp ete qaldy. Sonda álgi kisi:
«Aral senderdiń gazetterińe qarap qalǵan joq. Jer óz osinen aýytqydy. Aral soǵan baılanysty tartyldy. Buryn da tartylǵan degen derek bar. Bir zamandarda ózi qaıta tolady. Tolmasa sondaı bir teńiz paıda bolady. Sondyqtan qatty yshqyna bermeńder», dedi.
Kez kelgen taqyrypty oqyrmandy mezi qylǵansha jazatynymyzdy sonda baıqadyq. Men bul sózimmen Saılaýbaı Jubatyrulynyń «Abyrjy» tragedııasyn joqqa shyǵaraıyn dep otyrǵan joqpyn. Kerisinshe ótken jolǵy maqalamda bul tragedııa úshin avtordyń úlken halyqaralyq syılyq alyp qalatyn múmkindigi de bolǵanyn aıttym. «Aral teńiziniń tartylýy jaıynda myń tórt júz bettik trılogııa jazypty» dese, kimniń de bolsa oılanyp qalatyny anyq edi. Alaıda búgingi oqyrmanǵa, ásirese jastarǵa qaı taraptan da joly jabylǵan keıipker áser ete bermeıdi.
«Abyrjyda» bas keıipker súıgenimen jaraspaıdy, dostarymen adamsha sóılespeıdi, áýeli eles qýady, artynan esinen adasady. Basynda qaharman bolyp júrip, sońynan dıýanaǵa aınalady. Endeshe motıvasııa izdegen adam bul trılogııany sonsha kólemmen qalaı oqıdy?
Mine, «Abyrjy» trılogııasy meni osyndaı ekiudaı sezimde qaldyrdy. Jarty aı oqyp, eki-úsh kúnde áreń esimdi jıdym. Qandaı obrazdar, harakterler, konflıktiler, panoramalar bar deseńizshi. Ishine kirip oqyp, ondaǵy qaıǵy-qasiretterdiń qatty áser etkeni sonsha, bárin jıyp tastap Aralǵa tartyp ketkim keldi. Tartylǵan teńizden de ádemi kórinister, áserli peızajdar, sáýleli sýretter kórsem be dedim. Myna trılogııa sonyń bárin ishine búgip, astyna basyp jatqandaı elestedi. Biraq ony seziný úshin bul shyǵarmany ózińdi óziń kúshtep oqýyń kerek. Sebebi munda bir ýaq oıyńdy bóletin adamı sezimder, turmystyq ıntrıgalar, dostyq qarym-qatynastar joqtyń qasy. Aralmen birge bári tartylyp ketken, túgel qarań qalǵan, úmit eterlik eshteńe joq. Sonshama eńbekke ishiń ashı otyryp, bul trılogııanyń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» sekildi ataq-dańqtyń jolyna túse almaǵanyna ókingendeı de bolasyń. Sebebi ekiniń biri qolǵa alyp oqýǵa júregi daýalaı bermeıtin, betin ashyp oqyǵandar keıipkermen birge ózderin de azaptaǵysy kelmeıtin trılogııanyń túbinde qara juldyz sekildi alapat bir ǵarysh apany úńireıip tur. Sirá qazir tas basqandaı aýyr sezimder men kúlip-oınaýdy umytyp qalǵan adamdar týraly álemde tek qazaq qalamgerleri ǵana jazatyn shyǵar degen de oıǵa kelgenim ras.
Meniń bilýimde Saılaýbaı Jubatyruly qatardaǵy jazýshy emes. Jas kezinde oıy ushqyr, fantazııasy myqty, romantıkasynyń kókjıegi keń qalamger retinde tanylǵan. «Abyrjy» trılogııasynda sonyń bári aıtsań taýsylmaıtyn, jazsań bitpeıtin qaıǵy-qasiretke jutylyp ketkendeı kórindi. Mundaıda ádebıetti qutqaratyn tragedııadaǵy optımızm ekenin avtordyń qalaı eskermegeni túsiniksiz.
Úlken Aral qazir qoldan kishi Aralǵa aınaldy. Kishi Aral úlken Araldy qutqarý úshin jasaldy. «Abyrjy» trılogııasyn da bir roman, eki-úsh hıkaıa, bes-alty áńgimege bólip jiberýge tolyq negiz bar. Máselen, bas keıipker Medet, eskiniń kózi Quljumyr, keıingi urpaq О́ren úsheýi Kishi Araldan uly teńizge attanady. Úsh urpaq ókili uly teńizdiń kindigin taýyp, qupııa syryn ashyp, ǵasyr jumbaǵyn sheshpek bolady. Bul bas-aıaǵy bútin, óz aldyna jeke jeli ekeni baıqalyp tur. Munda bestsellerlik kitaptarǵa tán shytyrman oqıǵa, qyzyqty hıkaıa, ekzotıkalyq kórinister, túrli harakterler, bári bar. Bastaryna túsken synaqty úsh urpaq ókiliniń úsh túrli qabyldaıtyny da oqyrmandy beıtarap qaldyrmasa kerek.
О́z basym kitabyn oqyǵannan keıin jazýshy men oqyrmannyń arasynda tylsym baılanys ornaıtynyna senemin. Saılaýbaı Jubatyrulynyń «Abyrjy» trılogııasyn tabandap oqyp shyqqaly birazdan beri osyndaı áserden aryla almaı júrdim. Quddy avtorǵa bir nárseni eskertýim kerek sııaqty, ony áldeneden qutqarýǵa tıis sekildimin, al óıtpesem ózim kináli bolyp qalatyn tárizdimin. Oǵan qosa bulaı jalǵasa berse ádebıetimiz oqylmaı qala ma, osylaı tyǵyryqqa tirele beremiz be degen ýaıym da joq emes. Al qolda tozbaǵan kitap qansha shedevr deseńiz de materıaldyq ta, moraldyq ta tabys kózine aınala almaıdy.
Jazýshy qazir «Shal men saǵym» degen hıkaıatyn aıaqtaýǵa jaqyn. О́ziniń aıtysyna qaraǵanda, zamanaýı talapqa saı fentezı me dep qaldym. Soǵan qaraǵanda ózi de búgingi kúnniń oqyrmanyna qandaı kitap kerek ekenin etpen-terimen sezingen sııaqty. Onyń ádebı ortany dúr etkizgen burynǵy shyǵarmalaryn jaqsy bilgendikten, bul hıkaıatyn da oqýǵa beıil ekenimizdi jetkizgim keledi. Joǵarydaǵy syn Mark Tven aıtpaqshy, «qazanamadan basqanyń bári jarnama» degen támsildiń tóńireginen tabylyp jatsa, maqsatymyzdyń oryndalǵany dep bilgenińiz jón. Al kelesi taldaýymyz Jumabaı Shashtaıulynyń «Zamana ıleýi» romany týraly bolmaq.