2 aqpan – Qazaq baspasóziniń kúni. Bul kúnniń mereke retinde tańdalýynyń rámizdik máni bar. Osydan dál 112 jyl buryn, ıaǵnı 1913 jyldyń 2 aqpanynda Ahmet Baıtursynulynyń bastamasymen ult basylymy – «Qazaq» gazetiniń alǵashqy nómiri jaryq kórdi. Osy aıtýly mereke aıasynda qazirgi qazaq baspasóziniń ahýaly men jaı-kúıi týraly oıymyzdy ortaǵa salǵanymyz durys sekildi.
Qazaq baspasózi – ótpeli kezeń dáýirin basynan keship jatyr. Gazet shyǵarý, oqyrmannyń kóńilinen shyǵatyn oqylymdy materıaldar daıyndaý, ony taratý sekildi kedergisi kóp sansyz problema búgin ǵana paıda bolyp otyrǵan joq.
Bizdiń qoǵamda aqparat quraldaryna bıznes, ıaǵnı tabys kózi retinde qaraıtyn kózqaras bar. Qazaq basylymdarynyń ǵumyryn uzaq etemiz desek, birinshiden, osy kózqarasty ózgertip, gazetterdi aqparattyń emes, ıdeologııanyń quraly retinde tanıtyn sana qalyptasýy kerek.
Jalpy, gazet shyǵarý isi materıaldyq turǵydan eshqandaı tabys ákelmeıdi. Nege? Sebebi qaǵazdy shetelden satyp alatyndyqtan, baspalyq shyǵyn tym qymbat. Bul – bir. Ekinshiden, gazet satyp, baıý úshin bir gazettiń qunyn kemi 300–400 teńgege satylymǵa shyǵarýyńyz kerek. Zertteýshiler qarapaıym halyq 300–400 teńgelik gazetti aılyq tabysy 3–4 myń dollar bolǵanda ǵana satyp alatynyn aıtady. Demek halyqtyń gazet satyp alýǵa qarjylyq múmkindigi joq degen sóz. Sondyqtan da medıa salasynyń menedjerleri oqyrmannyń qaltasymen de sanasatynyn umytpaýymyz kerek. Úshinshiden, memlekettiń baspasózdi qarjylaı qoldaýy jýrnalısterdiń aılyq máselesin sheship berse de, az olja emes.
Qazir naryq zamany bolǵan soń, jurtshylyq kez kelgen salaǵa bıznestiń kózimen qaraıdy. «Mundaı bolsa, merzimdi baspasóz nege kerek?» degen suraq ta týýy múmkin. Ondaı suraq qoıatyndar ǵasyrdan asa ýaqyt tarıhy bar búgingi qazaq baspasóziniń ótkenine kóz jibergeni durys.
Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatuly shyǵarǵan «Qazaq» gazetin Maman Turysbek sekildi Alashtyń mesenattary qoldap, qarjylaı kómek berip turdy. Sonyń arqasynda «Qazaq» gazeti ultymyzdyń ǵasyrlarǵa baǵyt silter ıdeologııasyn qalyptastyryp berdi. Alashtyqtardan keıin keńes odaǵy da basylymdardy ıdeologııanyń quraly dep tanydy. Sosıalıstik júıede qazaq baspasózi ıdeologııa qalyptastyrý jumysynda alǵy shepte boldy.
Al qazir she? Memlekettiń aqparattyq saıasatyn júrgizip otyrǵan merzimdi basylymdardyń jaǵdaıy máz emes. Jýrnalıstıka salasy mamandarynyń jalaqysy óte tómen. 200 myń teńgelik jalaqyǵa qatardaǵy stýdentter tilshilik qyzmetke kelgisi kelmeıdi. Olar qarapaıym dámhanada daıashy bolyp júrip, odan kóp aqsha taba alady. Demek stýdentterdiń ózi murnyn shúıiretin jalaqyǵa bilikti jýrnalısterdi ustap turý múmkin emes. Iаǵnı merzimdi basylymdarǵa bıznes retinde qaraýdyń saldary kadr tapshylyǵyn týǵyzyp jatyr.
Qysqarta aıtqanda, keıingi 30 jyldyqta gazet-jýrnaldarǵa jetkilikti kóńil bólinbeýi áleýmettik jelilerdegi belsendilikti kúsheıtip jiberdi. Jýrnalıstıkanyń myqty mamandary blogerge, áleýmettik belsendilerge aınaldy. Al álemde sol áleýmettik jeli arqyly ıdeologııalyq jumystardy júrgizýdiń tájirıbesi joq. Sebebi ujymdyq sana, ujymdyq oılaý, ujymdyq sheshim bolmasa, «aqqý, shortan hám shaıannyń» kebin kıetinimiz, «ary tart, beri tartpen» júrerimiz anyq. Ortaq oı bolmaǵan jerde buqarany bir ıdeıaǵa uıytý múmkin emes. Sondyqtan Memleket basshysy aıtqandaı, merzimdi baspasóz memlekettik saıasattan habar beretin mańyzdy aqparat kózi bolýǵa tıis.
Sondyqtan da eń áýeli dástúrli basylymdarǵa degen tanym túzelýi qajet. Memleketke ekonomıkadan buryn eldik murat, ıdeologııa qajet ekenin tereń túsinip, merzimdi basylymdardy qoldaýdyń aýqymyn keńeıtkeni jón.
Abaı BALAJAN,
«Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory