«Meniń jarysqa bararda arqama asyp alatyn jol dorbamnyń túbinde únemi kitap júretin. Kitappen bala kúnimnen dos boldym. Ár shyǵarma keıipkeriniń jaqsy qasıetin boıymyzǵa sińirýge umtyldyq. Bizdiń býynnyń kitap oqýǵa degen yntasy joǵary boldy. Ádebı kitaptardy baspadan shyǵyp, sııasy keppeı jatyp-aq pyshaq ústinen talap áketetin», dep edi Máskeý Olımpııa oıyndarynyń chempıony, álem chempıonatynyń jeńimpazy Jaqsylyq Úshkempirov bir suhbatynda. Jaqsylyq balýannyń jeńisti jolyn jalǵap kele jatqan búgingi tolqynnyń kitappen dostyǵy qaı deńgeıde? El sportynyń dańqyn asyryp júrgen sańlaqtardy sózge tartqan edik.
Abylaıhan JÚSIPOV:
Kitap oqýǵa anam túrtki boldy
Jasóspirimder Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem birinshiliginiń úsh dúrkin qola júldegeri, Azııa chempıony, boksshy Abylaıhan Júsipovti zamandastary oqymysty dep te baǵalaıtynyn estigen edik. Sony ózinen surap bilmek boldyq.
– Anam kitapty kóp oqıdy. Múmkin anamnyń kitapqa degen ynta-yqylasy maǵan da juqqan bolýy kerek. Hakim Abaıdyń balalyq shaǵynan bastap, tulǵalyq bolmysyn baıyptaıtyn shyǵarmalar qolynan túspeıtin. Abylaı hannyń, basqa da batyrlardyń ǵumyry baıandalatyn tarıhı shyǵarmalardy erekshe ińkárlikpen oqıtyn. Jetkinshek shaǵymyzda lıro-epostyq jyrlardy, jyr-dastan, ańyz áńgimelerdi, bolmasa oqıǵa jelisin mazmundap aıtyp beretin.
Mektepte oqyp júrgende qazaq ádebıeti, Qazaqstan tarıhy syndy pánderge qyzyǵýshylyǵym óte joǵary boldy. Múmkin sol pánnen beretin ustazdarymnyń baǵyttaýy shyǵar, kitap oqýǵa da qushtarlyǵym kúshti edi.
Kitap oqýǵa úıde ýaqyt bola bermeıdi, sebebi qym-qýyt tirshiliktiń qazanynda qaınap júresiń. Otbasyńnyń sharýasy degendeı. Men kóbine ulttyq quramamen birge oqý-jattyǵý jıynyna barǵanda ózimmen birge oqıtyn kitaptarymdy ala baramyn. Sóıtemin de, kúndelikti jattyǵý arasyndaǵy úziliste, tynyǵý kezinde paraqtap, kúndelikti 10-15 betten oqýǵa kúsh salamyn. Kitaptan bas almaı qysqa ýaqyt ishinde oqyp tastaýym kerek degen ustanym bolǵan emes, avtordyń aıtar oıyna qanyǵyp, tereńdeı túısinýge tyrysamyn.
Ulttyq quramadaǵy jigitterdiń keıbiriniń de qolynan kitap túspeıdi. Sport salasynda júrgen jaqyn jora-joldastarymyzdyń arasynda rýhanı baılanysy myǵym ortamyz bar. О́zara kim qandaı kitap oqyp júr dep surap turamyz. Kitapqumar sportshylar óziniń oqyǵan, oqyp júrgen shyǵarmasy týraly oıymyzdy bólisip, pikir alysamyz.
Álem chempıony Bekzat Nurdáýletovtiń qolynda ylǵı kitap júredi. Kásipqoı boksta da ózindik soqpaǵyn salǵan Bek Nurmaǵambettiń de tarıhı shyǵarmalardy izdep júrip oqıtynyn bilemin. Jalpy, sportshylar kitap oqymaıdy degen qasań túsinikke qarsymyn. Árıne, bári jappaı kitapqumar emes shyǵar. Dese de men biletin ortada rýhanı baılyǵyn eselep arttyrýǵa yntaly jandardyń shoǵyry qalyń. Oqý-jattyǵý jıyny kezinde osy jigitterdiń bólmesine bas suǵa qalsań, ústeliniń ústinde mindetti túrde kitap turady.
Qazir Fedor Dostoevskııdiń «Naqurys» romanyn oqyp jatyrmyn, tili kúrdeli, oqıǵasy da qabyldaýǵa jeńil soqpaıdy eken, jaqynda aıaqtaımyn.
Saǵyndyq TOǴAMBAI:
«Ushqan uıa» – ǵıbratty ǵumyr
Bokstan Azııa chempıony, jastar arasynda álem chempıonatynyń kúmis júldegeri Saǵyndyq Toǵambaıdyń da kitapqumar ekeninen habardarmyz. Kezekti oqý-jattyǵý jıynynan keıingi qysqa merzimdik demalysta júrgen jampozdyń telefon nómirin terdik. О́zara tanys-bilistikten keıin kitap oqý jaıyna oıystyq.
– Senseńiz, siz habarlasqanda balalar ádebıetiniń klassıgi, byltyr 100 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde toılanǵan jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń «Balalyq shaqqa saıahat» povesin oqyp otyrǵan edim.
– Ortalap qaldyń ba, álde endi bastadyń ba?
– Endi bastadym, 30 betin oqydym. Shyǵarma jelisi birden ıirimine tartyp alyp ketti. О́ziniń ómiri aına-qatesiz sýrettelip, zamana shyndyǵy shynaıy beınelenetin romannyń tili de jeńil, túısigińe toqýǵa da jeńil. Asharshylyqtan keıingi eńsesi ezilgen halyqtyń turmysy, tirshilik qamytyn súıregen jandardyń jansebil ómiri sýretteledi. Oısha sol kezeńge tap bolǵandaı kúıge túsedi ekensiń. Ata-babalarymyzdyń qandaı taýqymet tartqanyn osy shyǵarmadan da baǵamdaısyń.
– О́ziń bas almaı oqyp júrgen Berdibek Soqpaqbaevtyń «On alty jasar chempıon» degen shyǵarmasyn da oqyǵan bolarsyń?
– Joq, endi oqımyn. Iá, ol shyǵarmasy jóninde sportshy dostarymnan san márte estigenmin. Aldaǵy ýaqytta paraqtaıtyn kitaptarymnyń tiziminde bar.
– Jazýshy bolmysyna, minezine, bolmasa shyǵarma keıipkerine elikteý sezimi bola ma?
– «Tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen qaǵıdany qatań ustanǵan batyr Baýyrjan Momyshuly atamyzdyń ǵıbratty ǵumyryna qatty qyzyǵamyn. Ol kisiniń «Ushqan uıa» shyǵarmasyn oqydym. Romanda avtor óziniń balalyq shaǵyn, otbasylyq ómirin, ata-babasynyń ǵıbratty ǵumyryn sýretteıdi. Bala Baýyrjannyń batyr, dana, tulǵa bolyp qalyptasý kezeńi sýretteledi.
Batyr atamyz týraly jazylǵan Aleksandr Bektiń «Volokolamskoe shosse» atty povesin oqydym. Sol shyǵarmalardy oqý barysynda batyrdyń bolmysyna, talabyna, tártipti qatań ustanatyn qaısar minezine erekshe tánti bolyp, elikteýge tyrystym. Temirdeı tártiptiń arqasynda jaý qorshaýynda qalǵan jaýyngerler rýhyn janı júrip jeńiske jetedi. B.Momyshuly «Erlik – tárbıe jemisi» deıdi. Erlik jasaý dep ózgege qolushyn berip súıeý bolýdy, adamǵa tıgizer paıdańdy aıtady.
– Aleksandr Bekten ózge álem ádebıetinen qandaı shyǵarmalardy oqydyń?
– Shyńǵys hannyń ómirin sýretteıtin Isaı Kalashnıkovtiń «Jestokıı vek» romanyn aıaqtadym. Jalpy, osyndaı tarıhı tulǵalardyń ómirin, qadaý-qadaý oqıǵalardy áserli baıandaıtyn shyǵarmalardy unatamyn.
– Baıqaımyn, kitap oqýǵa qushtarlyq mektepte oqyp júrgenińde de joǵary bolǵan sekildi.
– Árıne, qazaq ádebıeti pánin jaqsy oqydym. Ádebı kitapty da serik ettik. Biraq bizden de kóp oqıtyn, bir kitapty bastasa bas almaı, birer kúnde taýysatyn balalar da boldy. О́z basym olaı jyldam oqyp tastaý kerek degen ustanymdy asa qýattaı qoımaımyn.
– Ulttyq quramaǵa qabyldanǵannan keıin oqý-jattyǵý jıynyna jıi attanasyń. Túrli saıys bar. Saparǵa shyqqanda da kitap ala barasyń ba?
– Onsyz maǵan qyzyq bolmaıtyn sekildi. Mysaly, ótken jyldyń sońynda Azııa chempıonatyna «Paıǵambardyń arystany» degen kitapty ala bardym. Sahaba rýhynyń myqtylyǵy, qanshama qıyndyq, kedergi kezdesse de moıymaı qajyr-qaıratymen jeńe bilýi jigerlendirdi. «Nege biz de rıngte osyndaı minez kórsetpeımiz? Eńbektenseń, talmaı izdenseń alynbaıtyn qamal joq» dep, osy kitapty oqyǵannan keıin ózimdi ózim qamshyladym. Taılandta ótken Azııa chempıonatynda el úmitin arqalap shyǵyp, senimin aqtaýyma kitaptan alǵan jiger de áser etti dep oılaımyn.
– Sportshy dostaryńnyń arasynda ózara kitap syılaý, oqyǵan shyǵarmany taldaý úrdisi bar ma?
– Iá, mysaly, men ózim oqyǵan shyǵarma týraly qasymdaǵy joldastaryma aıtamyn. Olar da ózderi oqyǵan shyǵarmany qaraýǵa keńes beredi. Tipti keıde kitaptaǵy oqıǵa jelisine, shyǵarma keıipkerleriniń áreketine qatysty pikirtalas ta týyndaıdy. Árqaısysy óz oıynyń durystyǵyn dáleldeýge tyrysyp, daýryǵysyp ta jatamyz.
Almat KEBISBAEV:
Shákirtterimdi de kitap oqýǵa baýlyp júrmin
Grek-rım kúresinen álem chempıonatynda birneshe ret júldeger atanǵan balýan neken-saıaq. Sol bıikke shyqqan balýan – Almat Kebisbaev. Ol álem chempıonatynan bes ret júlde alǵan biregeı sańlaq. Búginde jasóspirimder quramasynyń aǵa bapkeri laýazymyn atqaryp júrgen azamattyń rýhanı álemi de keń.
– Ár qazaq balasy zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn oqýǵa mindetti dep sanaımyn. Bul klassıkalyq shyǵarmany mektepte oqyp júrgende oqydym. Bıyl 110 jyldyq mereıtoıy toılanatyn Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» romanyn oqyp shyqtym. Esenberlın atamyzdyń shyǵarmasyndaǵy tarıhı jerlerdi sýretteýi keremet. Týǵan ólkemde júrgende, jaz jaılaýǵa shyqqanda sol shyǵarmada aıtylatyn jerlerdi tabanyńmen basyp turyp, babalarymyzdyń bizge qandaı ulan-ǵaıyr atyrapty amanattap ketkenin baǵamdaǵandaı bolamyn.
Isaı Kalashnıkovtiń «Jestokıı vek», Shyńǵys Aıtmatovtyń «Kogda padaıýt gory» kitaptaryn oqydym. Stýdenttik kezeńde de kitap oqýǵa qushtarlyǵymyz joǵary boldy. Bertinde «Atomnye prıvychkı», «Taım menedjment», «21 kachestvo lıdera» syndy iskerlik kitaptardy da oqydym.
Kitapty paraqtaǵanda shyǵarma keıipkerleriniń qajyr-qaıraty, qaısar rýhy, qaıyspaıtyn, synbaıtyn minezi erekshe áserlendiredi. Qanshama qıyndyq týyndasa da moıymaıdy, berile salmaıdy. Maqsat-muratyna jetý jolynda aqyryna deıin kúresedi. Jalpy, ómirdiń ózi kúres ekenin tereń paıymdaısyń.
Qurandy qazaqsha tápsirlegen Halıfa Altaı atamyzdyń ǵumyrbaıandyq shyǵarmasy «Altaıdan aýǵan kósh» shyǵarmasyn oqyǵanda kózime jas keldi. Gımalaı taýynyń muzart shyńynan asý úshin kók muz ústine toqym, kıizderdi tósep jol salyp ótýden asqan jankeshtilik bar ma? Jýyrda Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq mýzykalyq drama teatrynda osy qaraly kóshtiń taǵdyry sahnada qoıyldy. Saı-súıegiń syrqyraıdy, anadaı aýyr náýbetti arqalap aýǵan qazaqtardyń taǵdyry kóz aldyńa elestegende saı-súıegiń syrqyrap, tóbe quıqań shymyrlaıdy eken.
Ulttyq qurama sapynda júrgende bapkerlerimiz kitap oqýǵa úndeıtin edi. Búginde ózim de aǵa bapker laýazymyn atqaramyn. Oqý-jattyǵý jıyny kezinde, halyqaralyq jarysqa barǵanda jas balýandarǵa kitap oqýdy mindetteımiz. Tipti erkelegisi keletinderdi «táıt» dep telefonynyń ornyna qolyna kitap ustatyp, oqýǵa úndeımiz. Balalar ájeptáýir tóselip te qaldy. О́ziń oqysań, shákirtińe de septigiń tıedi. Shyǵarmanyń oqıǵasyn aıtyp, keıipkerleriniń eren erligin baıandap berý arqyly da olardy qyzyqtyrýǵa bolady.