Memleket basshysy 2025 jyldy «Jumysshy mamandyqtar jyly» dep jarııalady. Bul týraly Prezıdent «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Joldaýynda: «Joǵary oqý oryndary ǵana emes, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý mekemeleri de bilikti kadrlar daıarlaýy qajet. Biz jumysshy mamandyqtaryn dáripteý arqyly qoǵamda eńbekqor jáne naǵyz maman bolý ıdeıasyn nasıhattaımyz», dep atap ótti.
Mamandyqtar mańyzy
Shynynda, eńbek naryǵyn jumysshy mamandyqtarsyz elestetý tipti de múmkin emes. Onyń ishinde temirjolshylardyń orny erekshe. El ekonomıkasynyń kúretamyry sanalatyn osy temirjol salasyna bilikti mamandar qalaı daıarlanady? Jastardyń jumysshy mamandyqtarǵa degen kózqarasy qandaı? Osy saýaldarǵa jaýap izdep, Astana qalasyndaǵy Joǵary kólik jáne kommýnıkasııa kolledjine arnaıy at basyn burǵan edik.
Temirjol dese kóz aldymyzǵa eki ıyǵynan dem alǵan alyp teplovoz, vokzal mańy, sosyn vagondardaǵy jolserikter elesteıdi. Kóbimiz onymen tek jolaýshy retinde tanyspyz. Al qystyń qara sýyǵynda, jazdyń aptap ystyǵynda mıdaı dalada asaı-múseıin súırep, jol jamap júrgen jolshylar jumysynyń aýyrlyǵy men azabyn kim bilipti? Sol sekildi vagon qaraýshylar, stansa kezekshileri, vagon qurastyrýshylar, mashınıster júk jáne jolaýshylar tasymalynyń qaýipsizdik qozǵalysyn qadaǵalap, táýlik boıy tynymsyz ter tógip júrgen jumysshylardyń eńbegi eresen.
Osyndaı qurysh bilek mamandardy daıarlaıtyn Joǵary kólik jáne kommýnıkasııa kolledji 1945 jyldyń mamyr aıynda qurylǵan. Talaı temirjolshy túlep ushqan, 80 jyldyq tarıhy bar oqý ordasynyń aýmaǵyna engen sátte bizdi dırektordyń oqý-ádistemelik jumysy boıynsha orynbasary Gúlnaz Sultanǵazyqyzy qarsy aldy. Orynbasar hanym oıymyzdy oqyp qoıǵandaı, osyndaǵy zerthanalar men kabınetterdi aralatyp, mamandyqtardy tanystyra bastady.
– Bizdiń kolledjde jastar 14 mamandyq boıynsha bilim alady. Sonyń beseýine dýaldy oqytý júıesi engizilgen. Iаǵnı sabaqtyń 60 paıyzy kásiporynda, 40 paıyzy oqý ornynda ótedi. 18 jasqa tolǵan stýdentter 3-kýrstan bastap óndiristik tájirıbede bilimin shyńdap, 290 000 teńgege deıin jalaqy alýǵa múmkindigi bar. Iаǵnı mundaǵy barlyq mamandyqqa suranys joǵary. Tipti kóptegen kompanııa úzdik stýdentterdi tańdap, birden jumysqa shaqyrady. Keıbir mamandyqtarda búkil bir topty tolyǵymen jumysqa qabyldaıtyn jaǵdaı bar. Naqtylaı aıtatyn bolsaq, 2022 jyly – 78%, 2023 jyly – 80%, 2024 jyly 83,5% túlegimiz jumysqa ornalasty, – dep G.Sultanǵazyqyzy statıstıkany tizbeleı bergende, dýaldy oqytý júıesi naqty qandaı mamandyqtarǵa engizilgenin suradyq.
– Atap aıtar bolsaq, «Temirjoldyń jyljymaly tartqysh quramyn paıdalaný, jóndeý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý», «Avtomobıl joldary men aerodromdar qurylysy», «Temirjol qurylysy jáne jol sharýashylyǵy», «Temirjol kóligindegi tasymaldaýdy uıymdastyrý jáne qozǵalysty basqarý», sondaı-aq «Elektrmen qamtamasyz etý» mamandyqtarynyń stýdentteri tájirıbelik bilimderin óndiriste shyńdaıdy. Taǵy bir astyn syzyp aıtar derek bar. «Temirjol kóliginiń kótergish-kólik, qurylys-jol mashınalary men mehanızmderin tehnıkalyq paıdalaný» dep atalatyn mamandyq elimiz boıynsha bizdiń kolledjde ǵana oqytylady. Sol sekildi, «Temirjol qurylysy, jol jáne jol sharýashylyǵy» mamandyǵy elimizde tek eki kolledjde bar. Ereksheligi, bul – temirjol salatyn mamandyq. Osy salaǵa suranys óte joǵary bolǵanymen qyzyǵatyn balalar shamaly. Qarjysy kóp bolsa da, qara jumys dep qashqaqtaıdy ǵoı kóbisi, – dedi ol.
Kolledjde tek 3 jyl oqıtyn mamandyqtar da bar eken. Bular – «Avtomobıl kóliginde tasymaldaýdy uıymdastyrý jáne qozǵalysty basqarý», «Jol qozǵalysyn uıymdastyrý», «Baǵdarlamalyq qamtamasyz etý», «Logıstıka» jáne «Menedjment» mamandyqtary. Minekeı, aıta bersek, kolledjdiń osyndaı erekshelikteri barshylyq. Dırektordyń oqý-ádistemelik jumysy boıynsha orynbasary temirjolshy degen mamandyqtyń san-qyrly ekenin tanystyra kelip, bizdi «Elektronıka jáne elektrlik mashınalar» zerthanasyna bastap apardy.
Korporatıvtik qordyń kómegi orasan
Bólmege kirgen sátte aldymyzdan panelderge jalǵanǵan symdar, qýat taratqyshtar, basqarý júıeleri, transformatorlar men qozǵaltqyshtar kórindi. Munda stýdentter lokomotıvter men vagondardyń elektr júıesin jóndeý, baılanys quraldaryn basqarý, sıgnal berý júıelerin baqylaý jumystaryn úırenip jatyr eken. Osy sátte oqytýshydan oqshaýlanyp, stýdentterdi sózge tarttyq.
– Aı saıyn memlekettik stıpendııa alamyz. 5-ke oqysaq, 43 000 teńge, 4-ke oqysaq, 41 000 teńge shotymyzǵa túsip turady. Kolledjdiń 213 oryndyq jataqhanasy bar. Uldar jáne qyzdar jataqhanasy bólek ornalasqan. Oqý ornynan qashyq emes. Aı saıynǵy tólem – 10 000 teńge. Oryn tapshylyǵy joq, keıde bos oryndar artylyp qalady. О́ıtkeni kóp stýdent óndiriste bolady, – deıdi 3-kýrs stýdenti Jeksen Bekarys.
Osy sátte taǵy bir stýdent «Al biz 80 000 teńge shákirtaqy alamyz» dep sańq etti. Bárimiz ańtaryla qarap qaldyq. Kózimizdegi suraqty uqqan soń qaǵilez qara bala sózin jalǵady.
– Aty-jónim Búrkit Erasyl. Osy kolledjge «Jarqyn bolashaq» baǵdarlamasymen tústim. Bul joba Jańaózen qalasynyń oqýshylaryna arnalǵan. Iаǵnı biz úsh jyl oqımyz. Aı saıyn 80 000 teńge shákirtaqy alamyz. Jataqhana da tegin. Jol shyǵynyn da jiberýshi tarap kóteredi», dedi stýdent aǵynan jaryla.
Keıin basshylyqtan surap bildik. Atalǵan baǵdarlama 2022 jyldan beri Joǵary kólik jáne kommýnıkasııa kolledjinde júzege asyp keledi eken. Joba alǵash bastalǵan jyly nebári 5 stýdent qabyldansa, qazirgi tańda bul kórsetkish 83 oqýshyǵa jetken. Baǵdarlamanyń júzege asyrylýy «Bilim Foundation» korporatıvtik qorynyń qarjylandyrýymen júrgizilip keledi. Ol tek oqýshylardy sapaly bilimmen qamtamasyz etýmen shektelmeı, naryqta suranysqa ıe mamandyqtardy qamtyp, óndiristik mekemelermen tyǵyz baılanys ornatý arqyly túlekterdi jumyspen qamtýǵa erekshe kóńil bóledi.
Teorııa tájirıbege ushtasady
Endigi baǵytymyz – Elektr jabdyqtarynyń ınteraktıvti baǵdarlamalyq-aqparattyq kesheni. Bul ataýy kúrdeli kabınettiń ishine kirgen boıda-aq onyń mánin túsine bastadyq. Keń ári jaryq bólmede ınteraktıvti taqtalar, elektr shemalary, zamanaýı basqarý panelderi, túrli qurylǵynyń maketteri ornalasqan. Munda stýdentter lokomotıvterdiń, temirjol stansalaryndaǵy elektr jabdyqtarynyń, temirjol ınfraqurylymyndaǵy qýat kózderiniń jumys isteý qaǵıdattaryn zertteıdi.
– Bul kabınet – bizdiń stýdentter úshin teorııa men tájirıbeni ushtastyratyn biregeı zerthana. Munda bolashaq temirjolshylar elektr tizbekterin jınap, transformatorlar men qozǵaltqyshtardyń jumysyn modeldeıdi. Barlyq úderis ınteraktıvti túrde júrgiziledi, ıaǵnı stýdentter baǵdarlamalyq ortada shemalardy qurastyryp, olardyń naqty jumys isteýin baqylaı alady. Qazirgi zamanǵy temirjol salasynda sıfrlyq tehnologııalar men avtomattandyrý úlken ról atqarady. Sondyqtan bul kabınettegi bilim men daǵdylar – bolashaqta jumysqa ornalasqan kezde stýdentterdiń negizgi qarýy bolmaq, – deıdi zerthana meńgerýshisi Jamılıa Esentaeva.
Biz kabınetti aralap, stýdentterdiń jumysyna kóz júgirtip júrgende, ınteraktıvti ekranda kúrdeli elektr syzbalary men temirjol jabdyqtarynyń jumys úderisi kórsetilip jatty. Bir qaraǵanda, munyń barlyǵy tek ınjenerlerdiń ǵana qolynan keletindeı kórinedi. Biraq osynda bilim alyp jatqan stýdentter bul júıeni tolyq meńgerip, ózderin naǵyz kásibı maman retinde sezinip júrgeni baıqaldy.
Osylaısha, bizge zamanaýı temirjol júıesinde elektr jáne avtomattandyrý salasynyń qanshalyqty mańyzdy ekeni aıqyn bola tústi. Tek poıyz júrgizý emes, onyń elektr júıesin retteý, toq júıelerin baqylaý jáne avtomattandyrylǵan basqarýdy ıgerý bolashaq temirjolshylar úshin asa mańyzdy daǵdylar ekeni sózsiz.
Zerthanadan shyqqan soń bizdi bastap júrgen dırektordyń oqý-ádistemelik jumysy boıynsha orynbasaryna suraq qoıdym.
– Jastardyń jumysshy mamandyqtarǵa degen kózqarasy qandaı? Jyl saıyn qansha stýdent qabyldaısyzdar? Oqý úderisi qalaı júrgiziledi?
– Kolledjge jyl saıyn 550 stýdent kóleminde qabyldanady. Naqtyraq aıtsaq, 2023 jyly – 554 stýdent, 2024 jyly 559 stýdent qabyldanǵan. Jasyratyny joq, stýdentterdiń kóbisi áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardan shyqqan, sol sebepti jumysqa erte aralasýǵa umtylady. Oqýǵa túsken kóptegen jas temirjolshy bolǵysy keledi, biraq naqty mamandyqtardy bilmegendikten, vagon jolserigi bolýǵa umtylady. Alaıda jolserik mamandyǵy kolledjde oqytylmaıdy, bul tek qosymsha biliktilik kýrsy retinde beriledi. Qyzyǵy, temirjol salasyna túsken stýdentterdiń bir bóligi – osy salada jumys isteıtin áke-sheshesiniń nemese týystarynyń jolyn jalǵastyrýshy jastar. Olar bul mamandyqtyń qyr-syryn jaqsy biledi, sanaly túrde tańdaıdy, – deıdi ol.
Oqý úderisine kelsek, birinshi kýrsta stýdentter negizinen mektep baǵdarlamasyndaǵy pánderdi oqyp, ekinshi semestrden bastap mamandyqqa kirispe júrgiziledi eken. Osy kezeńde olar, qandaı mekemelerde jumys isteı alatynyn biledi, mamandyqtyń erekshelikterimen tanysady. Al ekinshi kýrsta olar oqý tájirıbesi kezinde mekemelerdegi qaǵaz jumystarymen, kompıýterde jasalatyn eseptermen tanysady. Úshinshi kýrsta stýdentterdiń kóbi 18 jasqa tolǵannan keıin naqty óndiristik tájirıbeden óte bastaıdy. Mysaly, 3-kýrstaǵy 11 stýdent Astana jol dıstansııasynda tájirıbeden ótip ári naqty jumysqa ornalasqan. Olar tájirıbede júrip, alǵashqy aıda 150 000 teńge, kelesi aıda 290 000 teńgege deıin jalaqy alǵan. Qazir bul stýdentterdiń jalpy tabysy 400 000 teńgege deıin jetip otyr (jalaqy + stıpendııa). Bul jastar úshin úlken múmkindik, óıtkeni olar kolledjde oqyp júrip-aq turaqty jalaqy alyp, óz mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasady. Jumys isteıtin stýdentter teorııalyq sabaqtarǵa qatysýy úshin arnaıy oqý demalysy beriledi.
Biliktilikti kóterýdegi kedergiler
Jumysqa ornalasý kezinde birshama qıyndyqtar da kezdesetin kórinedi. Keıbir mekemeler «kolledjden keldiń» dep mán bermeı, túlekterdiń naqty qandaı deńgeıde bilim alǵanyn eskermeıdi eken. «Kolledj túlekteri qoldanbaly bakalavrıat baǵdarlamasy arqyly ýnıversıtette bilimin jalǵastyra alady», dep aıtylǵanymen, naqty tetikter tolyq iske aspaǵan. Mysaly, stýdent kolledjden keıin ýnıversıtetke túskende, onyń oqý merzimi qysqartylýǵa tıis.
– Ol qaıtadan birinshi kýrstan bastasa da, mektepten keıin kelgen stýdentter sııaqty tańnan keshke deıin oqýy shart emes. Sebebi bilim alýshy kolledjde fılosofııa, psıhologııa syndy keıbir jalpy pánderdi oqyǵan. Sondyqtan olardy qaıta oqý – bekerge ýaqyt joǵaltý emes pe? Sonyń saldarynan kolledj túlekteri Reseı ýnıversıtetterin tańdap jatyr, – dedi dırektordyń oqý-ádistemelik jumysy boıynsha orynbasary G.Sultanǵazyqyzy.
Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda óndiristen keletin arnaıy pán oqytýshylaryn bilim berý uıymynda turaqty ustaý qıyn. Sebebi olardyń jalaqysy óndiristegi jalaqymen salystyrǵanda tómendeý. Temirjol salasyndaǵy mamandardy shaqyrý kúrdeli másele. Sebebi ol salada qyzmet etetin mamandar 45–55 jas aralyǵynda zeınetke shyǵady. Kolledj basshylyǵy tájirıbeli mamandardy oqytýshylyq qyzmetke tartýǵa tyrysady. Biraq olardyń kópshiligi oqytýshylyqqa emes, óndiristegi jumysqa oralýǵa beıim. Keıbir mamandar tájirıbeli, óz isiniń sheberi bolýy múmkin, alaıda óz bilimin stýdentterge túsinikti túrde jetkize almaıdy. Sabaq berý, túsindirý jáne úıretý bólek daǵdyny talap etedi. Osyǵan baılanysty kolledjde keıde óte bilikti óndiristik maman oqytýshylyqqa kelgenimen, sabaq berý ádistemesin meńgere almaı jatatyn jaǵdaı kezdesetin kórinedi. Qysqasy, arnaıy pán oqytýshylaryn kolledjde turaqty jumys isteýge yntalandyrý úshin jalaqyny kóterý, oqytý ádisterin úıretý jáne óndiristen kadr tartýdyń tıimdi joldaryn qarastyrý qajet. Bul másele sheshimin tapsa, óndiristik tájirıbesi mol, sapaly mamandardy bilim berý júıesinde ustap qalý ońaıyraq bolar edi.
– Aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir másele «WorldSkills»-ke qatysty. Bul – jumysshy mamandyqtarynyń biliktiligin anyqtaýǵa arnalǵan jarys. Temirjol salasy boıynsha respýblıkalyq deńgeıde «WorldSkills» jarysy uıymdastyrylmaıdy. Alaıda biz aımaqtyq deńgeıde ózimizdiń beıimdelgen jarysymyzdy ótkizemiz. Aımaqtyq jarystarda jeńimpaz stýdentterge 50 000 – 100 000 teńge kóleminde syıaqy beriledi. Mundaı qoldaý balalardyń yntasyn arttyryp, óz mamandyǵyna degen qyzyǵýshylyǵyn oıatady. Eger bul baǵyt resmı túrde respýblıkalyq deńgeıge kóterilip, halyqaralyq standarttarǵa beıimdelse, stýdentter ózderiniń biliktiligin halyqaralyq deńgeıde synaýǵa múmkindik alar edi, – dedi dırektordyń oqý-ádistemelik jumysy boıynsha orynbasary.
Tobyqtaı túıin:
Temirjol mamandyǵy – turaqty jumyspen qamtamasyz etiletin, joǵary jalaqysy bar salanyń biri. Sol sebepti jumysshy mamandyqtaryn jastar arasynda tanymal etý – basty mindet. Eger durys nasıhat jumysy júrgizilse, bul salaǵa degen kózqaras ta ózgeredi, al jastar joǵary jalaqy alatyn, turaqty jumysqa ornalasý múmkindigi bar mamandyqtardy tańdaı bastaıtyny sózsiz.