Alty Nobel laýreatynan hat alǵan qyz

Baqytjan Buqarbaı jelide: «Qyzym 1-synypqa barmaı turyp «Ǵalym bol­ǵym keledi» dep, mıkroskop satyp áperýdi surady. Basynda asa mán bermegenmen, tabandylyǵymen degenine jetip, meni ábden súısindirdi. Sodan beri oǵan ǵylym jáne adamzatqa asa paıdaly jańalyqtar­dy ashqan ǵalymdar týraly aıtyp berip barynsha qoldaý kórsetýge tyrysamyn. Osy qysqy kanıkýlynda Nobel syılyǵynyń laýreattaryna hat jazyp kórýdi usyndym. Qazir kózi tiri 16 áıel ǵalym bar eken, barlyǵyna hat joldadyq. Solardyń altaýy jaýap berdi. Eń birinshi bolyp Katarın Karıko sońǵy 2 jylda ári-beri kóp ushyp dáristerden sharshaǵanyn, qazir bir jobaǵa kiriskenin, zeıinin tek soǵan bólgisi keletinin jazyp, óziniń kitabyn oqýǵa keńes berdi.

Klaýdıa Goldın qyzy­ma «Eger qyzyǵýshy­ly­ǵyńyzdy saq­taı al­sańyz, qolyńyzdan bári keledi. Mende de barlyǵy osylardan bas­talǵan edi» dep jazdy. Al 85 jastaǵy Ada Ionat qy­zym aǵyl­shynsha sóılese alsa, beı­ne­qońyraý arqyly áńgime­lesý­ge nıet­ti ekenin bildirdi. Tórtinshi habar­las­qan Frensıs Arnold qyzyma shablonmen ómir súrmeýge, óz jolyn tabýǵa keńes berdi. Professor Ann L’Iýıle ózin qyzyq­tyratyn nárseni tańdaý keregin aıtty. Don­na Strıklend fotosyna qol­tańbasyn qoıyp joldaıtynyn jet­kizdi. Sóıtip, biz bir kúnde za­ma­nymyzdyń 6 ǵulamasynan hat alyp, zor qýanyshqa keneldik», dep jazǵan.

Osy jazbadan soń tala­by taýdaı balamen az-kem áńgimeleskendi jón kór­dik, Bolashaq Nobel laýreatymen sóıleskendeı kúı keshkenimizdi qosa ket­ki­miz keledi.

– Asyljan, 1-synyp­qa barmaı turyp ǵalym bol­ǵyńyz keletinin aıtyp­syz. Mundaı oıǵa ne túrtki boldy?

– Ákem ǵylymǵa qatys­ty óte kóp vıdeo jasaıtyn. Sondaǵy vıdeo­larda mıkrobtardy mıkros­koppen kórsetip jatatyn. Bul maǵan qatty unap qaldy, sodan keıin men osyndaı sheshimge keldim.

– Senińshe ǵylym degen ne, ǵalym degen kim?

– Menińshe, ǵalym zertteýler jasaıtyn, jańa nárseni ashatyn adam bolýy kerek. Al ǵylym – ártúrli baǵyt­tary bar keń sala. Bıologııa, hımııa, astronomııa dep kete beredi.

– Sonyń ishinde qaı­sysy seni erekshe qyzyq­tyrady?

– Bıologııa, hımııa jáne medısına.

– Nege úsheýi, bireýi emes?

– Sebebi men hımııalyq eksperıment jasaǵandy unatamyn. Al bıologııa­da jan-janýarlar­dy, dene múshelerin zerttegen qy­zyqtyrady. Medısına qa­ter­­li isikke qarsy dári oılap tabýym úshin kerek.

– Osyǵan deıin qandaı hımııa­lyq eksperıment jasadyń?

– Dosym syılaǵan hı­mııalyq eksperıment jasaıtyn jınaq bar. Bárin to­lyq qoldanyp úlgerme­dim, bireýin paıdalanyp krıs­tall shy­ǵarǵym keldi. Biraq eshteńe shyq­paı qoıdy.

– Sonda aralasatyn dostaryń ǵylymǵa qyzyǵa­tyn bolyp tur ǵoı?

– Solaı dese de bolady, synyp­taǵy bir bala arheolog bolǵysy ke­ledi. О́ıtkeni ol dınozavrlardy unatady. Mektebimde ǵylymı tájirı­be­ jasaýǵa bolatyn arnaıy kabınetter bar.

– Ǵylymda tájirıbe jasaıtyn quraldar kóp qoı. Nege dál mıkroskopty tańdadyń?

– О́ıtkeni mıkroskoppen kózge kórinbeıtin kishkentaı álemdi kórýge bolady. Son­dyqtan osy quraldy qatty qaladym.

– Mıkroskopty alǵa­nyńa qansha ýaqyt boldy, onymen qandaı jumys istep kórdiń?

– Bul quraldy alǵanyma shamamen 4,5 jyl boldy. Mıkroskop­pen qarap zertteıtin jándikter kóp, solardy qaradym. Mysaly, asshaıan­dardyń murtyn kórdim. Kúz­de úıge bir jándik kirip ketti, per­dede jabysyp turǵan, keıin ólip qalypty, sony qaradym, mine, qorabymda saqtalyp tur (pın­setpen kórsetip – red). Mende taǵy ınelik, ara men shegirtke bar. Ine­likti Alakólge barǵanda ákem ustap berdi, keıin mıkroskoppen qaraý úshin sirińke qorabyna salyp qoıdyq. Al jaqynda metaldy ádeıi sýǵa salyp, shyǵaryp keptir­dim. Tot basyp qaldy, sol jaǵdaıdy mıkroskoppen qaradym.

– Nobel syılyǵynyń laýreaty aıtqan kóp keńestiń qaı­sy­sy unady, olardyń aqylyn qalaı qol­­danbaqshysyń?

– Maǵan Frensıs Ar­noldtiń aıtqany unady. Men muny eldiń bári iste­gendi isteme, jurtty qaıta­laı berme, jańalyq ash dep túsindim. Ǵylym­men aınalysqanda osy keńes­ti jańa zertteýler jasaý, jańalyq ashý úshin qoldanamyn.

– Qandaı ǵalymdardyń eńbe­gine qyzyǵa­syń? Olardyń ishin­de qazaq zertteýshileri bar ma?

– «Ǵylymdaǵy áıelder» deıtin kitapty unatyp oqımyn. Sodan soń mende «Marııa Kıýrı kim?» degen kitap bar. Munda onyń ómirbaıany men qa­laı jańalyq ashqany týraly aıtylady. Al qazaq ǵalym­darynan Kemel Aqyshevtiń «Altyn adamdy» tapqany qatty qyzyq­tyrady. Biz Esik qorǵanyna saıahattap bar­ǵanbyz. Qazir Qazaqstan tarıhynan dál sol taqyrypty ótip jatyrmyz.

– Kitap kóp oqıtyn sııaq­tysyń, qandaı kitapty qaıtalap oqısyń?

– Itbastyń serııa­lyq kitap­tary bar. Munyń úsheýi qazaqsha, altaýy aǵyl­shyn­sha. Bárin qazaqsha alýshy edim, biraq ıtbasty ár aıda shyǵarmaıdy, onyń ústine keıbir sózder qate jazylǵan.

– Ǵylymdy ıgerý qıyn dep oılamaısyń ba?

– Toppen, birneshe adam­men jumys istesem, jeńi­lirek bolady. Eger menimen 1-2 adam jumys istese, qarsy emespin.

– Bilýimshe, sýret salǵanda una­tady ekensiń, osy qabiletińdi jetil­dirip, dızaıner bolǵyńyz kelmeı me?

– Bul hobbı bolyp qalsyn, sebebi muny sátti jumys dep oılamaımyn.

– Tabandylyǵyń tánti etedi, tile­giń­ge jetip, úlken ǵalym bo­lýyna tilek­tespiz.