Asqar JUMADILDAEV, akademık, Qazaqstannyń Eńbek eri: Iri ister kishkentaı qadamnan bastalady

– Asqar Serqululy, buǵan deıingi suhbattaryńyzda qoǵamdyq oılaryńyz kóp aıtylady. Alaıda siz eń aldymen ǵalymsyz ǵoı. Ǵylymǵa qalaı keldińiz? Áńgimeni osydan bastasaq.

– O-o, bul ózi áriden bastaldy. Týǵan jerim – ejelgi Deshti-Qypshaqtyń astanasy Syǵanaqtan 22 shaqyrym jerdegi Shıeli. Aýyldaǵy úıge gazet-jýrnal kóp keletin. Shal-kempirdiń balasy boldym, ekeýine solardy oqyp beremin. Bir kúni daýystap ertegi oqyp otyrdym. Mazmuny mynadaı: «Áldebir eldiń hany 60 jastan keıingi qarttardyń paıdasy joq dep, bárin óltirýdi buıyrypty. Ishinde bireýi úıindegi qarııasyn sandyqqa tyǵyp ustaǵan eken. Birde álgi jurtta sý bolmaı qyrylyp qala jazdapty. Sandyqtaǵy shal shyǵyp, qaı jerdi qazý keregin kórsetipti. Qazsa, sý shyǵypty». Osy áńgimeni únsiz tyńdaǵan atam «Apyrmaı-á!» dedi. Basyn shaıqap, uzaq oılanyp otyrdy. Sonda ishteı «Á, men tipti atamdy tańǵaldyratyn oqý degen qudireti kúshti qarýdy úırengen ekenmin ǵoı» dep túsindim. О́ıtkeni maǵan atamnan asqan danyshpan joq. Sol kórinis pen túıgen oı sanamda qalyp qoıdy, sodan beri oqýdy toqtatpadym. Bala kúnnen berilip oıyn oınamappyn, kitapqa qumar boldym. Qazaq klassıkteriniń qolda bar týyndylaryn taýystym, folklordyń bárin boıǵa sińirdim. Tereń túsinbesem de oqyp alamyn. Birde «Qazaqstan pıoneri»(qazirgi «Ulan») gazetinde Almatyda fızıka-matematıka mektebiniń ashylǵany, oǵan respýblıkadan bala jınap jatqany týraly oqydym. Keıin «Lenınshil jas­tyń»(«Jas alash») búkil bir betine olımpıada esepteri basylypty. Sol esepterdi shyǵaryp, kórsetilgen adreske salyp jiberdim. Biraz ýaqyttan soń mektepke qabyldanǵanym týraly hat keldi. Bul – qazirgi respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebi. Almatydaǵy mektepte oqı júrip Máskeýdegi syrttaı bilim beretin mektepte matematıkany oqydym. Budan úırengenim kóp boldy. Berilgen tapsyrmany oryndap Máskeýge salyp jiberemin, qatemdi jóndep keri joldaıdy. Mektep bitirgende «Qulasań, nardan qula» dep Máskeý memlekettik ýnıversıtetine qu­jat tapsyrdym. Matematıkadan ótip, orys tilinen 2 aldym. Eńsem túsip qu­ja­tymdy alýǵa bara jatqanymda, bir orys kisi apellıasııa degenniń bar ekenin aıtty. Soǵan berip baǵany 3-ke ózgerttim. Odaq­tyq olımpıadada 4 ret júlde alǵanym eske­­rilip, oqýǵa túsip kettim. Ǵylymǵa osy­laı qadam bastyq qoı.

– Al ǵylymı ortada ózińizben birdeı belgili Lı algebrasyn tańdaýyńyzǵa ǵylymı jetekshińiz Kostrıkınniń yqpaly boldy ma?

– Kostrıkındi aıtqanyń jón boldy. Oqýǵa túsken jyly Alekseı Ivanovıch Kostrıkın Ǵylym akademııasynan ýnıversıtetke aýysyp jatyr eken. Ol bizge algebradan dáris oqydy. Negizi 1-kýrs­tan bastap sabaqty tastamaıtynym bir bólek, áıteýir bireýinen birdeńe úırenem dep ár jerde ótetin ǵylymı semınarlardy da qalt jibermeýge tyrysatynmyn. Sol kezde «Lenındik stıpendııa» degen shyqty, birinshi jyly ilinbeı qal­dym. 3-kýrsta Alekseı Ivanovıchtiń jetekshiligimen ǵylymı maqala jazyp, onymyz «Ýspehı matematıcheskıh naýk» degen jýrnalǵa shyqty. 4-kýrsta «Lenındik stıpendııaǵa» qol jetkizdim. Kostrıkın kóp sóılemeıtin, qarapaıym kisi edi. Meniń jazǵandarymdy únsiz oqıtyn da, qatelerimniń bárin erinbeı-jalyqpaı, qabaq shytpaı túzep shyǵatyn. «Al, endi kóshirip kel» deıdi, qatelerimdi muqııat qarap, kóshirip keletinmin. Úırenýdiń eń tóresi osy eken.

Ǵylymı jetekshimniń yqpalyna kelsek, Kostrıkın – Lı algebrasynan Memlekettik syılyq alǵan ǵalym. Sol kisiden úırenip, Qazaqstanǵa «Lı algebra», «Lı grýppa» degen uǵymdy alǵash men ákeldim. Lı algebrasynyń kádimgi algebradan aıyrmashylyǵy munda aýystyrylymdylyq zańy oryndalmaıdy. Qazaqta sóz bar ǵoı «Japalaqty taspen ursań da japalaq óledi, tasty japalaqpen ursań da japalaq óledi» deı­tin aýystyrylymdylyq zańy degen osy. Al Lı algebrasynda bul joq. Kóbeıtindilerdiń ornyn ózgertkende tańba ózgerip ketedi. Lıdiń ereksheligi sonda. Bunyń shyǵatyn jáne negizgi qoldanylatyn jeri – kvanttyq fızıka. Kvanttyq fızıkada barlyq nárseni ólsheı almaısyń, óte usaq ólshemderdegi zattar kádimgi zańdarǵa baǵynbaıdy. Bul jerde oınaq salatyn – sol Lı algebralary. Aspırantýradaǵy kandıdattyq dıssertasııamnyń da, dok­torlyq jumysymnyń da taqyryby osy Lı algebrasymen ketti. Sol jyldary odaqtaǵy eń jas doktorlardyń biri boldym.

– Sodan beri teńizdeı telegeı tereń áleminen qol úzbeı kelesiz. Ǵylym degendi bir aýyz sózben qalaı túsindirer edińiz?

– Ǵylym – ınemen qudyq qazǵandaı.

– Endi otandyq ǵylymnyń máse­lelerine oralsaq. Arman bolǵan ishki jalpy ónimniń bir paıyzyna nege jete almaı kelemiz, qaıtpek kerek?

– Ǵylymnyń deńgeıin, laıyqty bedelin túsinip jatqan úkimet joq. Qarajatty bóletin jerde ǵylymdy túsinetin adam az. Men osy suhbattyń jazylýyna sebepker bolǵan Jáýtikov olımpıadasyn 20 jyldan beri ótkizip kelemin, jyl saıyn basynan sońyna deıin bolamyn. Mine, bıyl ádeıi Astanada uıym­dastyrdyq, 15 elden qatysýshylar kel­di, alaıda ne bir ákim, ne bir prorektor kelmedi. Odan zorǵysyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Bul ne? Men muny ǵylymǵa degen kózqarastyń deńgeıi dep uǵamyn. Eger úlken basshylar ǵylym-bilimdi qoldasa, keıingileri de sonyń aınalasynda júredi ǵoı. Baıaǵydan qalyptasyp qalǵan saıası júıe bul, qaıtesiń, ózgerte almaısyń. Biraq jetkilikti qarjy bólinbeı jatyr dep ǵylymdy tastap ketpeımiz. Keıingi jyldary IJО́-niń ǵylymǵa bólinetini 1 paıyzǵa jetkizbese de burynǵydan kóbeıdi. Endi sony az bólinse de saz bolatyndaı jumysqa jumsaý kerek. Sonda nátıje kórinedi. Bizde usaq taqyryptar kóp, keıbireýler mańyzyn joıǵan 40 jyl burynǵy jumysyn óńin aınaldyryp bere beredi. Qazir ǵylym bir jerde toqtap turǵan joq qoı. Kompıýterlik matematıka degen shyqty, sodan elimizde bir adam tappaısyń. Kvanttyq kompıýter jasap jatyr basqa elder. Odan kim bar? Sondaı suranystaǵy taqyryptardy, strategııalyq mańyzdy ǵalymdardy anyqtap, soǵan qarjyny basqasy ortaqtaspaıtyndaı bólek berý kerek. Sodan keıin elimizge shetelden kelgen kompanııalardyń bári shıkizat alady. Mysaly, temirdi tas túrinde syrtqa jibere beremiz, osydan elimiz utylyp otyr. Temirden shege jasap shetelge shyǵarsa, áýelgi baǵasynan 10 ese ósedi. Biraq buǵan shıkizat satyp otyrǵandar basyn aýyrtqysy kelmeıdi, óıtkeni óńdeıtin tehnologııa jasaý, maman tabý, zaýyt ashý, óńdeýge shyǵyn shyǵarý qajet. Osy pıǵyldy ózgertken jón. Shyndyǵynda ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyn bizdegi jer qoınaýyn ıgerýshi kompanııalardyń tabysynan bóletin aqshamen-aq jaýyp tastaýǵa bolady. Olar óz tabysynyń bir paıyzyn ǵylymǵa quıyp otyrmyz deıdi. Soǵan baqylaý bolmaı tur ǵoı. Qandaı ǵylymǵa, qaı baǵytqa, qaısy taqyrypqa bóldi? Osyny ózimiz qadaǵalaýymyz kerek. Sodan soń qazir ýnıversıtet bir bólek, óndiris ózinshe, akademııa basqasha ómir súrip jatyr. Sol úshtiktiń bir qazanda qaınaǵany qajet.

– Ýnıversıtet dep kettińiz. Siz álemniń onnan asa elinde arnaıy sha­qyrtýmen dáris oqydyńyz. Sonyń ishinde Oksford ýnıversıteti, Kem­­brıdjdiń Nıýton ınstıtýty sekil­di bedeldi oqý oryndary da bar. Osyn­daı baı tájirıbeńizge súıenip aıty­ńyz­shy, nege elimizde ǵylymı kadr az? Dok­to­ranttar bitiredi, qorǵamaıdy. Magıs­tra­týranyń deńgeıin aıtý qıyn...

– Shetelde mynadaı tájirıbe bar. Anaý ilýli turǵan saǵat qalaı qozǵalyp tur, ishindegi qandaı mehanızm, nendeı júıe jumys isteıdi? Sonyń ishin ashqyzyp, sol arqyly talaı teorııany túsindiredi. Osylaısha, bir-birimen baılanysty, biraq ár sabaqta shashyrap júrgen taqyryptardy biriktirip jiberýge, bir jyl boıy oqytatyn teorııany 1 semestrge syıǵyzýǵa bolady. Sonda kózben kórip, qolmen jumys isteı otyryp teorııany da uǵyp alady. Bul – bir ǵana mysal. Negizi biz stýdentterdi, olardyń áleýetin barynsha zertteýlerge paıdalanýymyz kerek. Doktoranttar qorǵamaıdy deısiń, sebebi olar daıyn emes. Olardy oqytatyn adam bolmasa, qaıdan daıyn bolady? Mysaly, elimizdegi oqý oryndarynda algebra, dıfferensıaldy geometrııa degen sabaqtar baǵdarlamada bolǵanymen, oqytatyn adam bolmasa, sabaqtyń barynan ne paıda? Shetelde magıstratýradan keıin birden doktorantýraǵa aýysyp ketedi. Júıe degen osy. Bergen taqyrypty sońyna jetkizýiń kerek. Baıaǵyda arnaıy kýrstar (speskýrs) boldy. Qaıda sol? Bir algebradan 20 «speskýrs» beredi, keregińdi tańdaısyń. Taǵy aınalyp kelip baǵanaǵy áńgimege kelemiz, myqty kadr daıarlaý úshin ýnıversıtet, óndiris, ǵylym birge bolýy kerek. Qandaı maman keregin óndiris aıtsyn, tapsyrys­ty berip qoımaı, ýnıversıtettiń qajet mamandy daıarlaýyna sol óndiristiń ózi jaǵdaı jasaǵany jón.

– Qaıbir jyly biraz zertteýshiniń sheteldik jýrnaldarǵa shyqqan ǵylymı maqalalary plagıat bolyp «qoqysqa ketti». Muny qalaı sheshýge bolady?

– Bul bizdegi ǵylymnyń, ǵalymdar­myzdyń deńgeıin kórsetedi. Bir jaǵynan hırsh ındeksi ádilet emes deıtindermen kelisemin. Hırsh degen ne? Eńbegińizdi bireý qoldanyp, silteme jasasa, hırsh deńgeıi ósedi. Eshkim qoldanbasa óspeıdi. Onda da jaı qoǵamdyq gazet silteme jasaǵany emes, naqty ǵylymı materıalda qoldanylǵany ǵana esepteledi. Qazir hırsh ındeksin qoldan kóbeıtetinder shyqty. Aýyl sharýashylyǵy týraly materıalda medısınalyq maqalaǵa, bir jerde fılologke silteme jasalady. Aqysyn tóleseń, osyndaı ótirik siltemelerdi kóbeıtip beretin deldaldar jetedi. Hırsh ındeksi shynymen de birden joǵary kóterilip ketetinder bolady. Aıtalyq, siz aspırınniń jańa túrin oılap taptyńyz delik, dári jıi qoldanylatyndyqtan, silteme de kóp jasalyp, hırsh óse beredi. Búkil medısına salasy bıologııaǵa silteme jasaıdy. Al teorema men teorııa kimge kerek? Basqasynan qalmaý úshin ótirikke barady. О́tirigi bilinip turatynyn ashyq aıtý kerek. Mádenıet qalyptaspaıynsha, osylaı kete bergeni – kete bergen.

Alaıda Hırsh ındeksi joǵary bolsa, mindetti túrde onyń tasy órge domalaý kerek deıtin pikir beker. Hırsh ındeksiniń bolýy sizben jóndep sóılesýge bolady degen sóz ǵana. Eger biz ǵalymdy tek hırshpen ólsheıtin bolsaq, akademııaǵa jaratylys­taný baǵytyndaǵylardan basqa eshkim ótpeıdi. Mysaly, gýmanıtarlyq salada hırsh tómen bolady. Bul oraıda «Hırshti gýmanıtarlyq saladan múlde alyp tastaý kerek» degen usynys qate. Hırsh ındeksi týraly kereǵar qansha pikir bolsa da, budan ózge ǵalym deńgeıin anyqtaý jolyn eshkim bilmeıdi. Sondyqtan osy ólshem qalady, siz qazaq tili, tarıhy týraly maqalańyzdy aýyldyń jýrnalyna ǵana emes, ındeksi joǵary deńgeıdegi ǵylymı jýrnalǵa da shyǵaryńyz. Patshalar, koroldar men rysarlar tek Batysta emes, qazaqta da sultandar, handar, batyrlar men bıler bolǵanyn, bılerdiń túrmesiz-aq, sheshendik ónermen uly dalany qalaı berik ustaǵanyn ózge de jurt bilip júrsin.

– Qazaqta nege Nobel syılyǵyn alǵan ǵalym joq?

– Nobel tek ǵylymǵa berilmeıdi. Ǵylym bolǵannyń ózinde de barlyq ǵylym salasyna, máselen, taza matematıkaǵa berilmeıdi. Alaıda basqa saladan Nobel alǵan matematıkter bar. Nobel syılyǵyn danyshpannyń danyshpany alady deýge bolady. Jalpy, Nobeldi alǵan elderden almaǵan elder sany anaǵurlym kóp. Muny úlken jetistik deýge bolmas. Alaıda Nobeldi almaǵanyna qatty qaıǵyrǵannan óleıin dep júrgen eldi bilesiz be? Nobel syılyǵyn alý úshin, birinshiden, naǵyz ǵylym bolý kerek. Ǵylymda óte kúshti nátıje shyǵarýǵa tıissiń. Ekinshiden, «baq shaba ma, bap shaba ma» degendeı, baq shabýy kerek. Shyndyǵy sol. Orta Azııadan Nobeldi alatyn ekeý bolsa biri, menińshe, Shyńǵys Aıtmatov edi. Kezinde Aıtmatov Nobel syılyǵyn alýdy kózdep, «Ystyqkól oqýlary» atty konferensııany bir-eki ret uıymdastyrdy. Soǵan dúnıe júziniń Nobel syılyǵy laýreattarynyń birtalaıyn shaqyrdy. О́zin kórsetý kerek qoı. Kórsetpese syılyqqa daýys beretin Norvegııadaǵy, Shvesııadaǵy akademııa músheleri qaıdan tanıdy? Sol sııaqty ǵalymdarymyz da osy mysaldy negizge alyp, álemniń myqty ǵalymdarmen baılanys jasaǵany jón, olar bizdegi ǵalymnyń jumysyn oń baǵalasa, Nobelge ótýi de múmkin. Al suraǵyńnyn naqty jaýabyn Soltústik Karolına ýnıversıtetiniń professory, Nobel syılyǵynyń laýreaty, bıohımık Azız Sanjar dál bergendeı. Jeńis qupııasy týraly suraqqa Sanjar: «Kúndiz-túni qajyrly eńbek etkennen basqa jetistikke jetýdiń joly bar ma? Bar. Jumys ýaqytynda berile eńbektenip, sonan soń fýtbol oınaýǵa bolady. Sheshem maǵan ómirde ǵylymnan ózge talaı qyzyq baryn, solarmen aınalysyp kórýdi, biraq ambısııaly ǵalym bolý úshin kóp jumys isteýge týra keletinin, budan basqa jol joq ekenin aıtty», dep jaýap qaıtarady.

– Kezinde esepter jarııalap, onyń sheshýin tapqandarǵa 100 dollardan berýshi edińiz, qazir sol úrdis jal­ǵasyp jatyr ma? Negizi bul da ǵylymdy dá­ripteýdiń bir joly ǵoı. Shet­elder­de ǵylymı arnalar, basylymdar, nebir qyzyq jobalar bar. Bizde nege ǵylym­nyń nasıhaty kemshin?

– Sheshimi tabylmaǵany bar, osy kúni bir eseptiń quny 1800 dollar boldy. Eki jyldan keıin 2000 dollar bolady. Ǵylymdy nasıhattaý áli de jetispeı jatqany ras. Biraq onyń joly mynaý dep óziń kórsetýiń kerek. Ásirese qazaq úshin. Men basqa ádis kórip turǵanym joq. «Ál-Jábirdiń atasy» degen jýrnaldy shyǵardym. Sonaý jyldary bizdi ilim-ǵylymǵa baýlyǵan «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń jalǵasy ǵoı. Osyǵan deıin mınýsqa shyǵaryp keldik, mine, jaqynda nólge shyǵardym. Demek, paıdasy bar degen sóz. Qaramaǵymda 10 adam jumys isteıdi, jalaqysyn tolyq alyp tur. Bolashaqta olardyń sany kóbeıedi, óıtkeni jýrnal qazir elimizde ǵana emes, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstanda aýdarylyp jatyr. Alda Arab elderinde shyǵarý oıy­myzda bar. Endi sony dóńgeletetin redaktor bolmaı tur. Qazir ózim redaktormyn. 1-2 jylda ózderine tapsyramyn. Sebebi basqa jumysym kóp. «Jasap kórsetem, ári qaraı alyp ket, men emes, osymen sen baı bol» deımin. Ustanymym osy.

– Baıaǵyda ashqan jańalyǵyńyzǵa Tórtken jáne Tórtqara dep qazaqshalap aıdar taqtyńyz. Eńbegińiz álemniń bedeldi ýnıversıtetterinde qorǵalǵan dıssertasııalar taqyrybyna arqaý boldy. Ana tilin ǵylymı aınalymǵa engizý degen osy ǵoı. Dese de ǵalamdyq ǵylymı jumystar aǵylshynsha jazylyp jatqanda qazaq tili ǵylym tili bola ala ma?

– Meni keıde qazaq tilin qoldamaısyń dep aıyptap jatady. Osyndaı kishigirim bolsa da naqty qadamnan bastalǵan ana tilime degen janashyrlyq áreketimdi bile bermeıdi ǵoı. Álemdik matematıkada qazaq tilindegi termın joq, sonyń bir-ekeýin engizdim. Qazir Tórtqaradan PhD-di tórt ýnıversıtette, sonyń ishinde bireýi Oksfordta qorǵady. Tórtken qıyndaý bolǵan soń, áli eshkim qorǵamady. Qazaq tili ǵylym tili bola alady. Tek qolyńnan kelgenshe jasaı ber, eshkimge qarama, iri ister kishkentaı qadamnan bastalady. Men Abaıdy mynadaı eki sózi úshin qurmetteımin: birinshisi – «Aqyryn júrip anyq bas», ekinshisi – «Aqsaqal aıtty, baı aıtty, Kim bolsa, meıli, sol aıtty – Aqylmenen jeńseńiz».

– Ǵylymdaǵy eńbekterińiz elenip, Gýmboldt stıpendııasyn, Ál-Horezmı syılyǵyn aldyńyz, qandaı eńbegińiz úshin berdi?

– Ǵylymı dıssertasııalarymdy erte qorǵadym ǵoı, sonyń sebebinen bolýy kerek. Sheteldik syılyqtar seni ózderi izdep taýyp alady. Ál-Horezmı – Iran Islam Respýblıkasynyń memlekettik syılyǵy. Eń keremeti – Germanııanyń Gýmboldt syılyǵy. Keremeti – 40 jasqa deıingi sheteldik ǵalymdardyń Germanııada eshteńeni oılamaı, taza ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaıtynynda. Mysaly, ózime 3500 marki, áıelime 600 marki, ár balama 300 markiden berdi, qyzdarym tegin oqydy, medısına aqy almaıdy, salyq joq. Eki jyl boıy alańsyz jumys istedim. Uly memlekettiń tirligi ǵoı. Sheteldik bireýge osynsha jaqsylyq jasaıtyn basqa el bar ma dep tańǵalamyn. Olar «Gýmboldt solaı isteýdi amanat etip ketken, bul – paryz» deıdi. Bulardyń psıhologııasy sondaı. Islamda da «Ǵylymǵa kómektesseń, jumaqqa barasyń» degen qaǵıda bar emes pe?

– Siz moıyndaıtyn qazaqtyń eń uly ǵalymy kim, ol nesimen erekshelenedi?

– Ál-Farabı. Onyń eńbekteri áli kúnge deıin ózekti. Ol «Ámirshisiniń bedeli ǵylymǵa degen kózqarasynan bastaý alady» deıdi. Basqa ne aıtasyń?..

– Sizdiń sońyńyzdan kóp shákirt erýi kerekteı kórinedi. Ǵylymı jolyńyzdy jalǵaǵan izbasarlaryńyz bar ma? Bir-ekeýin ataı alasyz ba?

– Kóp adam kelmedi. Az da bolsa bar, shákirtter bolǵanda qandaı, kileń «sen tur, men ataıyndar». Soǵan shúkirshilik qylamyn. О́ıtkeni men aınalysatyn ǵylym qıyn. Onyń ústine menimen jumys isteý de ońaı emes, moıyndaý kerek. Qazir ákimshilik jumysqa aralasqannan keıin ýaqytym tipti azaıyp ketti. Meniń jasymda júzdegen aspırantqa jetekshilik etken azamattar bar. Naqty qansha adam qorǵatqanym esimde joq, on-on bes shaqty bolady-aý. Nurlan Ismaılov Astanadaǵy IT ýnıversıtetinde isteıdi, Danııar Eleýsizov QBTÝ-da sabaq beredi. Sheraly Ibraev – Qyzylordanyń beldi matematıgi. Taǵy bir oqýshym Farýh Mashýrov qazir Qytaıdyń áıgili tehnologııa ortalyǵy Shen-Jen qalasynda postdoktorantýrada. Bári de kúrdeli taqyryptardan, óz eńbegimen qorǵady. Bolashaqta joǵarydan kórinetinine senimim mol.

– Táýelsizdiktegi eleýli tabystyń biri retinde atalatyn «Bolashaq» baǵ­­dar­lamasy ıdeıasyna sizdiń de qaty­sy­ńyz­ bar eke­nin kóbi bile bermeıdi...

– Maǵan muny báriniń bilgeni emes, nátıjesi mańyzdy. Depýtattyqqa eki ret tústim, Ǵylym, bilim jáne jańa teh­no­logııalar komıteti tóraǵasynyń ǵylym jónindegi orynbasary boldym. Saı­laýaldy baǵdarlamamnyń 1-tar­maǵyna jastardy oqytyp, daıarlaý dep kórsetkenmin. Onda «Bolashaq» degen sóz joq, tek úlgisin syzyp qoıǵam. Qazirgideı lazerlik prınter joq, jazý máshińkesimen basylǵan baǵdarlamamnyń túpnusqa­syn aýyldaǵylar úıge ilip qoıǵan. Biraz ýaqyttan soń marqum Dáýlet Sembaev aǵamyz: «Áı, sen osyndaı bir nárse jazyp­syń ǵoı, Nurekeń surap jatyr, túsindi­­rip ber» dep habar­lasty. Sóıtip, túsindirip bergem. Bastysy oryndaldy. Talaı jas ıgiligin kórip keledi.

–Ata zańǵa «Prezıdent qazaq tilin jetik bilýge tıis» degendi de siz engizgen edińiz. Jalpy, ǵalymdarǵa iri isterdi aıtpaǵanda, qarapaıym ǵylymdy dárip­teýde azamattyq jetispeıtin sııaqty, qalaı oılaısyz?

– Men saıasatker emespin. Joǵaryda aıttym ǵoı: jeńis úshin bap ta, baq ta kerek. Nekrasovtyń sózi bar, «Aqyn bolý shart emes, azamat bolý – paryzyń» degen. Bizdiń mańdaıymyzǵa Qazaq eliniń táýelsizdigin jarııalaý baqyty buıyrdy. Ǵylymym artymda qalady ǵoı, biraq ony bir qazaq túsinedi, bir qazaq túsinbeıdi. Al barsha jurtqa uǵynyqty dúnıeni istegenimdi birdi-ekili adam túsinedi ǵoı. Maǵan úlken abyroı osy. Muny sumdyq bir aqyldylyǵymnan jasaǵan joqpyn, kezdeısoq boldy, erterek atym shyqty, О́zbekáli Jánibekov meni qoldady. Sodan depýtattyqqa ótip kettim, Táýelsizdik týraly zań sııaqty eldiń eń súbeli zańdaryn qabyldaýdyń bel ortasynda boldyq.

Áńgimelesken –

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»