Atyraýda aýyl sharýashylyǵyn damytý qajet

5 jobanyń quny – 27,5 mlrd teńge

Atyraý oblystyq Aýyl sharýashy­lyǵy jáne jer qaty­nastary basqarma­sy­nyń dereginshe, salada 2 349 sharýa­shy­­lyq qurylymy tir­kelgen. Onyń ishin­de 2 323 sharýa qojalyǵy, 17 JShS, 9 aýyl sharýashylyǵy koopera­tıvi bar. Basym­dyq negizinen mal sha­r­ýa­­shylyǵyna berilip otyr. Qazir sha­rýa­shylyq qury­lymdarynda 225 369 múıizdi iri qara, 442 338 qoı, 109 228 eshki, 143 505 jylqy, 41 739 túıe bar. Kókónis jáne baqsha daqyldaryn ósirýmen aınalysatyn sharýashylyq kóp emes. Dán egip, mańdaı terimen tapqan tabysy men nesibesin mo­laıtýǵa 350 sharýa qojalyǵy bet burǵan.

Salalyq basqarmanyń bólim basshysy Azat Qapanov­tyń deregine súıensek, byltyr 10 825 gektar alqapqa egin egý josparlanǵan. Alaıda kóktemgi tasqyn saldarynan egin alqabynyń 5 564,3 gektary sý astynda qalǵan. Sóıtip, egistik kólemi 5 260,7 gektarǵa qysqarǵan. 

«Byltyr tótenshe jaǵ­daıǵa qaramas­tan, sharýa­lar 600,1 gektardan kartop, 1 542,1 gektardan kókónis, 937,3 gektardan baqsha ónimi men 2 181,2 gektardan mal azy­ǵyn jınady. Turaqtandyrý qoryna 5 690 tonna ónim berildi», deıdi A.Qapanov.

Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»

Oblys ákiminiń orynbasary Ma­rat Mýrzıevtiń málimetinshe, bıyl aýyl sharýashylyǵy salasynda 5 ınvestı­sııa­lyq joba iske asyrylady. Bul jobalar­dyń quny – 27,5 mlrd teńge. Onyń ishinde 5 myń tonna qus etin óndirý fabrıkasy, 21 500 tonna kókónis saqtaıtyn qos qoıma, 5,6 gektar aýmaqty quraıtyn jylyjaı kesheni men jem daıyndaıtyn zaýyt bar.

«Bıyl egistik alqabynyń kólemin 20%-ǵa ulǵaıtý, sýdy únemdeýge kómektesetin tehnologııalardy kóbirek paıdalaný, Atyraý qalasynda jylyna 500 dana jańbyrlatqysh qurylǵy shyǵaratyn zaýytty iske qosý josparlandy. Aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý úshin «Aýyl amanaty» baǵ­darlamasyna 1 mlrd teńge qa­ras­tyrylyp otyr. Josparǵa sáı­­­kes 61 aýyldyq okrýgte 12 koo­­­­pe­ratıv pen 148 nesıe alýshy qam­­­ty­lady. Jańadan 161 jumys or­ny ashylady», deıdi ákimniń orynbasary.

Aıtýynsha, 9 600 gektar alqapqa, onyń ishinde 640 gektarǵa kartop, 3 070 gektarǵa kókónis, 1 415 gektarǵa baqsha ónimderi egiledi. Sondaı-aq 4 530 gektarǵa mal azyqtyq daqyldary ósiriledi. Osy kezge deıin egistik alqabynyń 96%-y jyrtylǵan. Al 200 gektary kóktemgi egin naýqanyna deıin daıyn bolmaq.

Qant zaýytyna qyzylsha tabyla ma?

Munaıly óńirdegi qat taýardyń biri – qant. Oblys ákimi Serik Shápkenovtiń aıtýynsha, qanttyń 90%-y ózge elderden tasymaldanady. Osy máseleni oń sheshý úshin «Goldbrıdj halyqaralyq kompanııasy» JShS qant zaýytyn salýdy qolǵa almaq. Kompanııa basshysy Lına Taıkenniń dereginshe, zaýyttyń qýaty – jylyna 144 myń tonna qant shyǵarý. Jobanyń quny – 58 mlrd teńge. Jer telimin bólý, qurylysyn bastaý máselesi sheshimin tapsa, jańa zaýytta 200 jumys orny ashylady. Alaıda jylyna 144 myń tonna qant shyǵarý úshin shamamen 900 myń tonna qant qyzylshasy nemese qant quraǵy qajet. О́ńirde qant qyzylshasyn ósirýge mamandanǵan sharýashylyq joq. Degenmen 2022–2023 jyldary Mahambet aýdanyndaǵy «Dastan» sharýa qojalyǵynda qant qyzylshasy tájirıbe retinde ósirilgen.

«Qant qyzylshasy tájirıbe retinde ósirilip, 1 gektardan 80–100 tonna ónim alyndy. Qanttylyǵy 22–23% bolǵan. Bul tájirıbe óńirdiń atalǵan daqyldy ósirýge qolaıly ekenin dáleldeıdi. Ázirge qant qyzylshasyn ósirý jospary joq. Biraq ótken jyldardyń tájrıbesine súıenip, qant qyzylshasyn ósirýge bolady», dep málimdedi basqarma.

«Dastan» sharýa qojalyǵynyń jetek­shisi Qonys Ermanov qant qyzylsha­syn ósirgenin joqqa shyǵarmady. Biraq ony eshkim qajet etpegen.

«Sharýashylyǵymyzda 6 gektarǵa qy­zylsha egip júrmiz. Bul – kádimgi kúnde­likti taǵam retinde qoldanylatyn qyzyl­sha. Bir jylda shamamen 60 tonna ónim alyp, tutynýshyǵa usynamyz. Satýǵa jara­­maıtynyn malǵa beremiz. Al qant qyzylshasyn ósirýge Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń burynǵy jetekshi mamany usynys jasady. «Qant qyzylshasyn ósirip kórińiz. Shyǵa ma eken, kóreıik» degen soń, iske kiristim. О́nim shyqty, alaıda keıin ony eshqaıda ótkize almadyq. О́sirýge usynys aıtqan maman ha­barsyz ketti. Dalada qalmasyn dep mal­ǵa berip edik, kádimgi qyzylsha sekil­di je­medi. Amalsyzdan jyra qazyp, kómip tastaýǵa májbúr boldyq», deıdi Q.Ermanov.

Sýbsıdııa nege berilmegen?

Byltyr óńir sharýalaryna qysqy mal azyǵyn daıyndaǵanyna sýbsıdııa qarjysy berilgen joq. Aýyl sharýa­shylyǵy jáne jer qatynastary basqar­masynyń basshysy Amangeldi Salamat­tyń málimetinshe, bul salada sýbsıdııa beriletin birneshe basym baǵyt bar.

«Iri sabaqty mal azyǵyn daıyndaýǵa jumsalǵan shyǵyn úshin beriletin sýbsıdııa máselesi jergilikti bıýdjettiń múmkindigine baılanysty bolyp otyr. Máselen, 2023 jyly mal azyǵyn daıyn­daǵany úshin 768 sharýashylyqqa qarjy berildi. 2020–2023 jyldary sharýa­shy­lyqtarǵa iri sabaqty mal azyǵy daıyn­daýǵa berilgen sýbsıdııa kólemi 5,8 mlrd teńgeni qurady», deıdi A.Salamat.

Al byltyr iri sabaqty mal azyǵy úshin sharýashylyqtarǵa sýbsıdııa beril­­meýine sý tasqyny áser etipti. О́ıt­keni ótken jylǵy kóktemdegi sý tas­qy­ny­nan biraz sharýashylyq zardap shekti. Bıýd­jet esebinen shyǵynǵa batqan sha­rýa­shylyqtarǵa ótemaqy qarjysy áli tolyq berilip bolǵan joq.

«Qazaqstan fermerleri qaýymdas­tyǵy» qoǵamdyq birlestigi Atyraý fılıalynyń tóraǵasy Murat Sarmanov­tyń aıtýynsha, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2019 jylǵy 15 naýryzdaǵy № 108 buıryǵymen Asyl tuqymdy mal sharýa­shylyǵyn damytýdy, mal sharýa­shy­­ly­ǵy ónimderiniń ónimdiligin jáne sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý qaǵıdasy bekitil­gen. Keıin bul qaǵıdaǵa ózgeris engizilgen.

«Soǵan sáıkes tórt túliktiń iri sabaqty mal azyǵyna jumsalǵan shyǵyndar baǵytyn sýbsıdııalaý talaby ózgerdi. Endi sýbsıdııa gıdrometeorologııalyq qyzmet rastaǵan, óńirde mal azyǵyn daıyndaýǵa teris áser etkende, tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan nemese qalyptan tys aýa raıy jaǵdaıynda jergilikti atqarýshy organdardyń sheshimimen aýdarylady delingen. Buǵan qosymsha «bul talap Atyraý, Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystarynyń qurǵaq óńirlerinde ornalasqan taýarly sút fermalarynyń mal basyna qoldanylmaıdy» degen talappen tolyqtyryldy», deıdi M.Sarmanov.

Atyraý – jartylaı shóleıtti óńir. Jer qorynyń 58,7%-y (5,2 mln gektarǵa jýyq) aýyl sharýashylyǵy maqsatyna paıdalanýǵa qolaısyz, 1,6 mln gektary – sor, 166,4 myń gektary – qum, 2 573,5 mln gektary – qyrat. Qysta qar, kóktem men jazda jańbyr az jaýady. Ala jazdaı shań borap, shabyndyqqa shóp shyqpaıdy. Saldarynan qýańshylyq jıi bolady.

«Biz sýbsıdııa berý qaǵı­datyna engizil­gen ózgerispen kelispegen edik. Biraq amal qansha, byltyr sýbsıdııalaý qaǵıdasyna engizilgen ózgeristen iri sabaqty azyq da­ıyndaıtyn sharýashylyqtar sýbsıdııa­syz qaldy», deıdi M.Sarmanov.

Buryn Aýyl sharýashylyǵy basqarma­syn basqarǵan Jankeldi Rahmetqalıevtiń pikirinshe, iri sabaqty mal azyǵy da­ıyndala­tyn shabyndyq jerdiń kólemi – 50,5 myń gektar. Qar men jańbyrdyń sırek jaýýynan jaıylym alqabyndaǵy shóptiń bıiktigi 2–6 santımetrden aspaıdy. Jaýyn-shashyn ádettegiden mol túskende shóp 10–12 santımetrge kóteriledi. «Mundaı jaǵdaıda iri sabaqty mal azyǵyn jetkilikti kólemde daıyndaý múmkin emes. Bolashaqta iri sabaqty mal azyǵyn daıyndaýǵa sýbsıdııa berilmese, tórt túlikten alynatyn et, sút ónimderiniń baǵasy ósip ketýi múmkin», deıdi ol.

Atyraý oblysy